thumb|Bartolomeo Vanzetti i Nicola Sacco podczas procesu Ferdinando „Nicola” Sacco (ur. 4 kwietnia 1891 w Torremaggiore, zm. 23 sierpnia 1927) i Bartolomeo Vanzetti (ur. 11 czerwca 1888 w Villafalletto, zm. 23 sierpnia 1927) – amerykańscy robotnicy włoskiego pochodzenia o poglądach anarchistycznych.
Życiorys Sacco i Vanzetti przybyli do Stanów Zjednoczonych w 1908, poznali się w 1916. Brali czynny udział w robotniczych demonstracjach strajkowych o lepsze płace i humanizację stosunków pracy. W 1920 w trakcie organizowania wiecu zostali zatrzymani pod zarzutem działalności godzącej w dobro publiczne. Ponadto oskarżono ich o napad rabunkowy i dwa morderstwa (Fredericka Parmentera i Alessandra Berardellego), które miały miejsce w trakcie napadu 15 kwietnia 1920 w South Baintree w stanie Massachusetts. Zrabowano wówczas 15 766 dolarów i 51 centów, przeznaczonych na wypłaty dla robotników.
Proces Mimo, że obaj posiadali alibi i wątpliwych dowodów, 14 lipca 1921 Sacco i Vanzetti zostali skazani na śmierć na krześle elektrycznym w atmosferze powszechnej nagonki (prowadzący proces sędzia Webster Thayer nazywał Sacca i Vanzettiego „anarchistycznymi bękartami”). Głównym dowodem w procesie był dowód materialny – pistolet, który znaleziono przy Saccu. Udowodniono, że posłużył on do morderstwa (badania balistyczne przeprowadzone w roku 1961 i 1983 dały takie same wyniki). Natomiast rewolwer znaleziony przy Vanzettim należał do Alessandra Berardellego (była to jego broń służbowa). Jednakże nie udowodniono, że to Sacco i Vanzetti dokonali zabójstwa – obaj odmówili zeznań dotyczących pochodzenia broni by nie obciążać innych osób.
W tej sytuacji obrońca mógł doprowadzić do uniewinnienia oskarżonych z zarzutu morderstwa i zostaliby oni co najwyżej skazani za utrudnianie śledztwa. Jednakże obrona Sacca i Vanzettiego oparła się na opinii wątpliwego eksperta samozwańczego „doktora” Alberta H. Hamiltona, który próbował obalić dowody materialne. Gdy podczas rozprawy wykazano jego ignorancję, nieudolnie usiłował sfałszować dowody (rozmontował pistolet, który posłuży do morderstwa oraz dwa inne tego samego typu, a potem składając broń usiłował do pistoletu dowodowego zamontować lufę od jednego z tych dwóch). Gdy uczestnicy rozprawy zwrócili na to uwagę, próbował tłumaczyć się roztargnieniem.
W obronie robotników stanęło wielu intelektualistów (m.in. Dorothy Parker, Edna St. Vincent Millay, Karin Michaelis, Bertrand Russell, John Dos Passos, Upton Sinclair, George Bernard Shaw i H.G. Wells). Ostatecznie wyrok wykonano 23 sierpnia 1927. 23 sierpnia 1977 gubernator Massachusetts Michael Dukakis zrehabilitował Sacca i Vanzettiego.
Odniesienia w kulturze Sprawę Sacca i Vanzettiego opisywano w wielu książkach (m.in. Boston Uptona Sinclaira i Recydywista Kurta Vonneguta), a w 1971 powstał film fabularny Sacco i Vanzetti.
W lutym 1933 roku w Warszawie miała miejsce premiera sztuki Boston, przygotowanej przez Jung Teater pod kierownictwem Michała Weicherta.
Przypisy
Bibliografia Grzegorz Jaszuński, Sacco i Vanzetti, Inny Świat, 1997, Paul Avrich, Sacco and Vanzetti: The Anarchist Background, Princeton, Princeton University Press, 1991, Paul Avrich, Anarchist Portraits, Princeton, Princeton University Press, 1990,
Linki zewnętrzne
Piotr Ciszewski, Kim byli Sacco i Vanzetti?
Kategoria:Represje polityczne w Stanach Zjednoczonych Kategoria:Straceni na krześle elektrycznym Kategoria:Amerykańscy anarchiści Kategoria:Anarchokomuniści Kategoria:Historia Massachusetts Kategoria:Niesłusznie skazani Kategoria:Procesy karne w Stanach Zjednoczonych Kategoria:Urodzeni w 1888 Kategoria:Urodzeni w 1891 Kategoria:Zmarli w 1927 Kategoria:Włoscy anarchiści