Metonimia (gr. metōnymía), inaczej zamiennia – zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w uchwytnej zależności. Celem może być zwiększenie wyrazistości wypowiedzi lub nadanie jej skrótowości.

W przypadku metonimii desygnaty nie wykazują podobieństwa, ale dzielą pewien związek skojarzeniowy: bliskość w przestrzeni lub w czasie, powiązanie przyczynowo-skutkowe itp. Styczność w przestrzeni może doprowadzić do przeniesienia nazwy pewnego obszaru geograficznego na przedmiot lub wyrób pochodzący z tego miejsca i usankcjonowania takiego określenia w praktyce językowej. Na przykład nazwa wyspy Cypr została przeniesiona na miedź (np. , ), a nazwa chińskiej prowincji stała się określeniem na porcelanę (np. , pol. przestarzałe farfura, farfury). Metonimia jest również częsta w kontekście odcinków czasu. Okres zmiany faz księżyca (28 dni), funkcjonujący jako podstawowa jednostka podziału roku, jest oznaczany w wielu językach za pomocą słowa „księżyc” (np. ).

Rodzaje Można wyróżnić następujące rodzaje metonimii: metonimia autora, np. „czytam Słowackiego” zamiast „czytam utwory Słowackiego”, metonimia skutku, np. „pot” zamiast „wysiłek”, metonimia miejsca, np. „Pałac Prezydencki ogłosił…” zamiast „Prezydent RP ogłosił…”, metonimia narzędzia, np. „najlepsza trąbka w historii” zamiast „najlepszy trębacz w historii”, metonimia pojemnika, np. „kufel” zamiast „piwo” metonimia oznaki, np. „berło” zamiast „król” metonimia konkretu, np. „głowa” zamiast „rozum” metonimia czynności, np. „wstaw” wodę na herbatę zamiast „zagotuj” wodę na herbatę.

Szczególną odmianą jest synekdocha, w tym: pars pro toto (część zamiast całości), totum pro parte (całość zamiast części), singularis pro plurari (liczba pojedyncza zamiast mnogiej), pluralis pro singulari (liczba mnoga zamiast pojedynczej).

W ogólniejszym sensie, w rozumieniu nurtu myślenia zwanego strukturalizmem, metonimia to zgrupowanie pojęć i przedmiotów według związków między nimi, np.: zdanie jest utworzone z części mowy zgodnie z pewnymi regułami tworzenia (związek zgody, związek rządu itd.), konkretny strój składa się z pewnych części garderoby, konkretna linia melodyczna składa się z dźwięków, motywów, fraz itd. Pojęciem dopełniającym jest metafora. Dualizm metafora-metonimia po raz pierwszy został zaproponowany przez Romana Jakobsona w 1956 r., a w tak ogólnym znaczeniu spopularyzowany przez antropologa Claude'a Lévi-Straussa.

Zobacz też

polisemia

Przypisy

Bibliografia

Anna Sulikowska: Kognitive Aspekte der Phraseologie. Konstituierung der Bedeutung von Phraseologismen aus der Perspektive der Kognitiven Linguistik. Berlin: Peter Lang, 2019, s. 153–163. ISBN 978-3-631-77189-1.

Linki zewnętrzne

Kategoria:Metafory