thumb|Queen Elizabeth’s High School i Gainsborough Choral Society podczas corocznego koncertu kolęd thumb|upright|Pierwsza strona Personent hodie w oryginalnej wersji Piae Cantiones Kolęda – pierwotnie radosna pieśń noworoczna, która współcześnie przyjęła powszechnie formę pieśni bożonarodzeniowej (nawiązującej do świąt Bożego Narodzenia). Utrzymywana najczęściej w konwencji religijnej, początkowo wywodząca się z tradycji ludowej, w późniejszym okresie komponowana jest również przez wielu wybitnych kompozytorów. Odmiana kolędy o wątkach zaczerpniętych z życia codziennego nazywana jest pastorałką, która w odróżnieniu od kolędy we współczesnym, potocznym tego słowa rozumieniu, nie jest wykorzystywana w chrześcijańskich nabożeństwach ze względu na swój świecki charakter.
Terminem tym określa się również obrzęd ludowy związany z okresem słowiańskiego Święta Godowego, a następnie świąt Bożego Narodzenia, polegający na obchodzeniu domów przez kolędników.
Co roku w Polsce odbywają się liczne przeglądy i festiwale kolędowe, z których największym, gromadzącym kilkadziesiąt tysięcy wykonawców jest Ogólnopolski Festiwal Kolęd i Pastorałek w Będzinie.
W liturgii W liturgii Kościoła katolickiego kolędy wykonuje się od mszy o północy w święta Bożego Narodzenia (noc 24/25 grudnia) do święta Chrztu Pańskiego (niedziela po 6 stycznia). W polskiej tradycji dopuszcza się śpiewanie ich do Święta Ofiarowania Pańskiego (2 lutego). Od współczesnych kolęd (wykorzystywanych w nabożeństwach religijnych) odróżnić należy utwory o tematyce związanej nie z narodzeniem Jezusa, lecz z okresem potocznie związanym ze świętami Bożego Narodzenia, jak np. polską piosenkę Dzień jeden w roku, niemiecką O Tannenbaum czy angielskie Jingle Bells i White Christmas. Według tradycji chrześcijańskiej autorem pierwszej kolędy był św. Franciszek z Asyżu i była ona śpiewana w zorganizowanej przez niego szopce. Najstarsza polska kolęda to Zdrow bądź, krolu anjelski z 1424 roku. Najsłynniejszą kolędą jest Cicha noc, którą przetłumaczono na ponad 300 języków i dialektów. Powstała w roku 1818 w małym austriackim miasteczku Oberndorf bei Salzburg w Alpach. Jej autorami byli wikary miejscowego kościoła Józef Mohr oraz jego organista Franz Xaver Gruber.
Etymologia Termin kolęda wywodzi się najprawdopodobniej od łacińskiego calendae [wym. kalende] i oznaczał w dosłownym tłumaczeniu „pierwszy dzień miesiąca". Dawni Słowianie nazywali tak pierwszy dzień roku (pierwotnie utożsamianym z przypadającym na przesilenie zimowe Świętem Godowym, a następnie z dniem Bożego Narodzenia), a także noworoczny upominek. Następnie obyczaj ten przeniesiono wyłącznie na święto Narodzenia Pańskiego, a z czasem kolęda zaczęła oznaczać „wizytę duszpasterską”, „pieśń bożonarodzeniową” i „obrzęd ludowy związany z chodzeniem po domach”.
We współczesnych językach słowiańskich znaczenie ewoluowało, przechodząc od określenia Bożego Narodzenia do jego świętowania, śpiewania pieśni z nim związanych i wreszcie do określenia samej pieśni. Obrzędy ludowe powiązane z okresem Bożego Narodzenia w języku polskim nazywane są kolędowaniem lub kolędą.
Geneza kolęd
Kolęda swe źródła ma w obchodach rzymskich Kalendae styczniowych (mensis Januarius). Był to szczególny dla Rzymian pierwszy dzień miesiąca, ponieważ 1 stycznia, począwszy od 153 roku przed narodzinami Chrystusa, konsulowie rzymscy obejmowali swój urząd. Z czasem, od 46 roku p.n.e., dekretem Juliusza Cezara 1 stycznia został oficjalnie ogłoszony jako początek roku administracyjnego. Z tej okazji w Rzymie odwiedzano się, wręczano sobie wzajem podarki, śpiewano pieśni. Zwyczaje te przejęło chrześcijaństwo, łącząc je z okresem Bożego Narodzenia, uważanym za początek rachuby nowego czasu.
Kolęda w swym pierwszym znaczeniu była zatem noworoczną pieśnią powitalną i pochwalną na cześć gospodarzy, przekazywała życzenia szczęścia i pomyślności. Kolęda w rozumieniu pieśni religijnej związanej z narodzinami Chrystusa wykształciła się później, wraz z rozwojem i umacnianiem się chrześcijaństwa. Kolędy początkowo miały teksty wyłącznie łacińskie. Powszechnie przyjmuje się, że korzenie kolęd tkwią w hymnologii, ale wywodzą się one również z tropów i laud benedyktyńskich.
Początkowo twórcy kolęd czerpali z dwóch Ewangelii: św. Mateusza i św. Łukasza. Z biegiem czasu pieśń coraz częściej sięgała do źródeł pobożności ludowej. Inspiracją były też apokryfy i literatura średniowiecza oraz średniowieczny teatr.
Tradycja kolędowania w Polsce sięga co najmniej XIII wieku. To właśnie wtedy pojawiają się pierwsze wzmianki o śpiewaniu pieśni podczas świąt. Za najstarszą kolędę napisaną przez Polaka uważa się utwór "Buccinemus in hac die" ("Dmijmy w trąby w dniu tym świętym"). Jej autorem był Bartłomiej z Jasła, profesor Uniwersytetu Krakowskiego, żyjący na przełomie XIV i XV wieku. Pieśń ta powstała w Krakowie w języku łacińskim. Kolęda składa się aż z 14 zwrotek. Pierwsze litery 20 strof tworzą akrostych - ukryty podpis autora. Dzięki badaniom naukowców udało się odtworzyć melodię tej kolędy, którą po wiekach można było usłyszeć podczas koncertu w Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego w 2016 roku. Rękopis tej pieśni znajduje się dziś w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej. Za pierwszą polskojęzyczną kolędę uznaje się utwór "Zdrow bądź, krolu anjelski". Jej autorem był Jan Szczekna, cysters i spowiednik królowej Jadwigi, pochodzący z Czech. Tekst tej kolędy pochodzi z kazania wygłoszonego na Boże Narodzenie, a melodia została zapisana przez Opactwo Benedyktynek w Staniątkach w XV wieku. Powstała w 1424 roku i jest tłumaczeniem pieśni czeskiej lub łacińskiej. Polska wersja została odnaleziona w XIX wieku przez Aleksandra Brücknera w rękopisie Biblioteki Załuskich w Petersburgu. Oryginalny zapis nie zawierał nut, a sama kolęda dziś jest już niemal zapomniana. Pieśń "Zdrów bądź, krolu anjelski" jest dziś znana tylko nielicznym, podobnie jak "Płacze Jezus mały" czy "Bóg się z Panny narodził".
Kolędy Kolędy polskie Najstarsza zachowana polska kolęda, pochodząca z 1424 roku, zaczyna się od słów Zdrow bądź, krolu anjelski.
Kolędy niemieckie Niemcy, zarówno katolickie, jak i protestanckie, posiadają długą i bogatą tradycję kolędowania. Reformacja wpłynęła tam pozytywnie na rozwój kolęd. Autorem tekstów wykorzystanych w wielu z nich (np. w Vom Himmel hoch) był Marcin Luter.
Kolędy angielskie Inaczej niż w Niemczech, w Anglii liczba komponowanych kolęd spadła gdy rozpoczęła się reformacja. Dopiero metodyzm w XVIII wieku i związana z nim odnowa religijna odwróciła tę tendencję. Epoka wiktoriańska również wzbogaciła zasób kolęd angielskich.
Teksty kolęd angielskich z XVI wieku wykorzystał w 1942 roku angielski kompozytor Benjamin Britten do stworzenia swojego dzieła A Ceremony of Carols op. 28 na harfę, głosy solowe i trzygłosowy chór chłopięcy.
Kolędy austriackie Cicha noc – Stille Nacht Lauft Ihr Hirten allzugleich
Kolędy holenderskie Nu zijt wellekome (XVII w.) Er Is Een Kindeke Geboren Op Aard Met vlijt aensijt, weest verblijt met jolijt
Kolędy szwedzkie Gaudete Christus est natus – fińska kolęda ze zbioru Piae Cantiones (Finlandia była wtedy pod panowaniem szwedzkim) Ett barn är fött på denna dag Bereden väg för Herran Jul, jul, strålande jul När det lider mot jul
Kolędy francuskie
Kolędy włoskie
Kolędy hiszpańskie A la nanita nana Noche de Paz
Kolędy czeskie
Zobacz też
jasełka kolędowanie pastorałka muzyka bożonarodzeniowa
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Teksty kolęd polskich: Kolędy kaszubskie Kolędy góralskie
Teksty kolęd w serwisie Wolne Lektury Kolędy w innych językach: Kolędy rosyjskie, część z nutami Kolędy różnych narodów (w tym polskie) wraz z nutami Kolekcja kolęd w bibliotece Polona
Kategoria:Pieśni (formy muzyczne) Kategoria:Formy liturgiczne