Iryd (Ir, ) – pierwiastek chemiczny, metal przejściowy. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa iris oznaczającego tęczę.

Występowanie Został odkryty w 1803 r. przez Smithsona Tennanta. Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 0,001 ppm. Najważniejszym minerałem irydu jest osmiryd – naturalny stop osmu i irydu. Drugim jest platynoiryd – stop platyny i irydu.

Większe ilości irydu – nawet ok. 0,5 ppm – znaleziono w osadach skalnych pochodzących z pogranicza kredy i trzeciorzędu – m.in. w osadach skalnych krateru Chicxulub położonego na półwyspie Jukatan w Meksyku, także w wielu miejscach w Europie – w Danii, Hiszpanii czy we Włoszech. Anormalne stężenie w osadach z końca kredy jest przesłanką świadczącą, że powodem wymierania kredowego (zagłady dinozaurów) była kolizja z planetoidą lub kometą. Iryd często występuje w obiektach kosmicznych w większej ilości niż jego naturalna zawartość w skorupie ziemskiej.

Właściwości fizyczno-chemiczne Iryd jest twardym, kruchym srebrzystobiałym metalem. Należy do najcięższych pierwiastków – jego gęstość wynosi około  kg/m³ (22 g/cm³). Jest metalem szlachetnym, jednym z najmniej reaktywnych pierwiastków chemicznych. W stanie standardowym (T = 298 K (), p = 1013 hPa) nie ulega działaniu tlenu, chloru, kwasów, ani zasad. Nie roztwarza go nawet tzw. woda królewska, czyli mieszanina kwasu azotowego z kwasem solnym (w stos. obj. 1:3), która atakuje takie szlachetne metale jak platyna czy złoto. Umożliwia to oddzielenie irydu od innych metali szlachetnych, z którymi współwystępuje w przyrodzie. W podwyższonej temperaturze iryd reaguje z tlenem, tworząc tlenki – dwutlenek irydu oraz trójtlenek dwuirydu , które są nietrwałe i dysocjują w wyższych temperaturach na pierwiastki składowe. Niemetalem, z którym iryd reaguje najchętniej jest siarka, a także selen. Ma on podobne właściwości chemiczne do dwóch sąsiednich pierwiastków – osmu i platyny, z tego też powodu grupowane są w platynowce ciężkie – w analogii do triady żelaza (Fe, Co, Ni) i platynowców lekkich (Ru, Rh, Pd).

Iryd, podobnie jak i pokrewne mu metale, łatwo tworzy związki kompleksowe (koordynacyjne) z wieloma ligandami, zarówno prostymi (np. aniony i cząsteczki nieorganiczne), jak i złożonymi (np. duże cząsteczki organiczne). Kompleksy irydu, obok rodu czy platyny, mają szerokie zastosowanie w przemyśle.

Znaczenie biologiczne Działanie biologiczne irydu i jego związków jest słabo poznane. Prawdopodobnie nie jest tak szkodliwy, jak większość metali ciężkich, jednakże niektóre jego związki mogą być toksyczne.

Zobacz też Anomalia irydowa

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Pierwiastki chemiczne Kategoria:Pierwiastki rodzime Kategoria:Iryd