Aktyn (Ac, ) – nietrwały pierwiastek chemiczny zaliczany do aktynowców lub skandowców.
Odkrycie Nazwa pochodzi od greckiego słowa aktinos oznaczającego promień. Francuski chemik André-Louis Debierne wykrył aktyn w 1899 roku na podstawie stwierdzenia promieniowania (stąd nazwa) jonizującego i widzialnego (niebieskawego) oraz wydzielania energii termicznej w przesączach otrzymanych od Pierre’a i Marii Curie. W tym samym czasie co Debierne, ten sam pierwiastek wykrył chemik niemiecki Friedrich Otto Giesel, który proponował nieuznaną nazwę emanium (łac. – szerzyć się, rozpływać się, emanować).
Izotopy Znane izotopy aktynu mają liczby masowe od 221 do 230. W skorupie ziemskiej występuje jedynie izotop 227, w obfitości ok. 3% wagowo, a w rudach uranu w ilości 0,15 mg/Mg.
Otrzymywanie Ze środowiska naturalnego pozyskuje się go z rud uranowych przez aktywację izotopu neutronami, po której następuje rozpad β (rozpad z emisją cząstki β, o energii 0,04 MeV następuje w 98,8% przypadków, a w pozostałych następuje rozpad alfa):
Aktyn oddziela się następnie od radu rozpuszczalnikami organicznymi.
Pierwiastek występuje też w naturalnych szeregach promieniotwórczych torowym i uranowo-aktynowym:
oraz w sztucznym szeregu neptunowym:
Właściwości chemiczne Aktyn jest bardzo aktywny chemicznie i ma wysoką radiotoksyczność. Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej (ICRP) ustanowiła dopuszczalną ilość w organizmie człowieka na 1 kBq, a kości jako narząd krytyczny. Na powietrzu łatwo się utlenia. Rozpuszcza się w kwasie solnym i azotowym. Związki aktynu są izoelektronowe z analogicznymi związkami lantanu – sole lantanu wykorzystywane są jako nośniki aktynu. Najpopularniejsze związki
– źródło neutronów aktywowane cząstkami alfa, 1 Ci tego związku emituje 1,21 neutronów/s
Wykorzystanie Istnieje kilka eksperymentalnych zastosowań aktynu, zwłaszcza w medycynie, do których predysponuje pierwiastek krótki okres połowicznego rozpadu pewnych izotopów (zwłaszcza aktyn-225), oraz emisja cząstek alfa – aktyn nadaje się więc do użycia w radioterapii, dokładniej (targeted alpha-particle therapy, TAT), zwłaszcza nowotworów złośliwych. Może być też używany jako generator , izotopu bizmutu także przydatnego w tej samej terapii. jest też źródłem .
Aktyn-227 jest używany jako znacznik używany na głębokościach, m.in. do poszukiwań innych izotopów pierwiastka.
Zobacz też Klasyfikacja lantanowców i aktynowców
Uwagi
Przypisy Według IUPAC aktyn zalicza się do aktynowców, w podręcznikach spotyka się jednak często przypisanie aktynu do skandowców, a nie aktynowców, np. lub
Kategoria:Aktyn Kategoria:Pierwiastki radioaktywne