Kornel Makuszyński (ur. 8 stycznia 1884 w Stryju, zm. 31 lipca 1953 w Zakopanem) – polski prozaik, poeta, felietonista, krytyk teatralny i publicysta, członek Polskiej Akademii Literatury. Przed II wojną światową był jednym z najpoczytniejszych, najbardziej popularnych i najbardziej płodnych literacko polskich pisarzy.
Życiorys Urodził się 8 stycznia 1884 w Stryju, pod zaborem austriackim. Był jedynym synem, a siódmym z kolei dzieckiem Julii z Ogonowskich i Edwarda Makuszyńskiego, emerytowanego wówczas pułkownika wojsk austriackich, pisarza gminnego kancelarii urzędu w Brzozowie koło Krosna, urzędnika galicyjskiego. Ojciec osierocił rodzinę, gdy Kornel miał 10 lat. Przez dwa lata Kornel pozostał jeszcze w Stryju, skończył tam pierwszą klasę gimnazjalną, zarabiał na swoje utrzymanie korepetycjami. Potem przeniósł się do Przemyśla, gdzie mieszkał u swych krewnych i kończył drugą klasę gimnazjalną. Od 1898 uczęszczał do C. K. IV Gimnazjum we Lwowie, gdzie w 1903 ukończył VIII klasę i zdał egzamin dojrzałości. Wynajmował skromną kwaterę u lwowskiego asenizatora i hycla Siegla na Kleparowie.
mały|lewo|Kornel Makuszyński, ok. 1906 W wieku 14 lat zaczął pisać wiersze. Ich pierwszym recenzentem w cukierni przy Skarbkowskiej 11 był Leopold Staff. Pierwsze wiersze opublikował w lwowskim dzienniku „Słowo Polskie”, mając 16 lat. Od 1904 był członkiem redakcji tego dziennika i recenzentem teatralnym. Studiował polonistykę i romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Podróżował do Włoch (z Janem Kasprowiczem, Leopoldem Staffem i Władysławem Orkanem). Należał do Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Literatów i Artystów Polskich we Lwowie, w ramach którego w 1907 został członkiem wydziału. W 1908–1910 kontynuował studia romanistyczne na Sorbonie w Paryżu. W towarzystwie Kasprowicza, Staffa i Orkana odbywał podróże po Europie, zwiedzając m.in. Niemcy oraz Włochy (Capri, Lido) i Francję (Nicea).
W 1910 poznał we Lwowie studentkę Uniwersytetu Lwowskiego Emilię Bażeńską, która zaprosiła go do Burbiszek na Litwie, majątku swego brata Michała Bażeńskiego (z rodu szlacheckiego von Baysen-Bażeński). Makuszyński poznał okolicę, dwór i dobrze utrzymany majątek. Po roku narzeczeństwa, w 1911 Emilia i Kornel pobrali się w Warszawie. Ze swoim licznym rodzeństwem, pozostawionym w Stryju, nie utrzymywał kontaktów. Makuszyński w latach 1913–1914 mieszkał w Burbiszkach. Rozkochany w architekturze zakopiańskiej, przywiózł nawet spod Tatr domek i postawił go w parku dworskim. Tutaj zastała go I wojna światowa. Jako wrogiego Rosji obywatela austriackiego aresztowano go i internowano wraz z żoną w głębi Rosji. We wrześniu 1914 Makuszyńscy wyjechali do Kostromy. Dzięki staraniom szwagra, Michała Bażeńskiego, a także pomocy aktorów Stanisławy Wysockiej i Juliusza Osterwy, zwolniono ich z internowania i pozwolono w 1915 zamieszkać w Kijowie, gdzie pisarz został prezesem Związku Literatów i Dziennikarzy Polskich oraz kierownikiem literackim Teatru Polskiego.
mały|Dyplom przyznania 5 listopada 1935 Złotego Wawrzynu Akademickiego Polskiej Akademii Literatury Kornelowi Makuszyńskiemu|alt=Dyplom przyznania 5 listopada 1935 Złotego Wawrzynu Akademickiego Polskiej Akademii Literatury Kornelowi Makuszyńskiemu mały|Karykatura Makuszyńskiego autorstwa Kazimierza Sichulskiego mały|Karykatura Makuszyńskiego autorstwa Kazimierza Sichulskiego, 1911 mały|Maska pośmiertna Kornela Makuszyńskiego mały|Grób Kornela Makuszyńskiego na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem mały|Tablica pamiątkowa przy ul. Grottgera 9A w Warszawie Po zakończeniu wojny w 1918 Makuszyńscy zamieszkali w Warszawie. Kilka miesięcy w roku spędzali w Zakopanem. Właśnie w stolicy bardzo dynamicznie rozwinęła się literacka kariera Kornela. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 współpracował w kierowanym przez ppłk. Mariana Dienstla-Dąbrowę Wydziale Propagandy Armii Ochotniczej (służył wtedy w mundurze). W latach 1922–1925 Makuszyńscy bywali w Burbiszkach, ponieważ Emilia miała w sąsiedztwie folwark Pojule, który dzierżawił, a później kupił brat Michał. Emilia zmarła w 1926 na gruźlicę. Pochowano ją na Powązkach obok grobu Władysława Stanisława Reymonta, jej przyjaciela. Po śmierci żony Kornel Makuszyński zerwał związki z Litwą, nigdy więcej już tam nie pojechał. 30 sierpnia 1927 Makuszyński ożenił się powtórnie, jego żoną została śpiewaczka Janina Gluzińska (ur. 1896, córka profesora medycyny Uniwersytetu Lwowskiego Antoniego Gluzińskiego).
W marcu 1931 zostało mu przyznane honorowe obywatelstwo Zakopanego, a w 1933 został honorowym prezesem Towarzystwa Sportowego „Wisła”. Był osobą towarzyską oraz zamożną; zbierał dzieła sztuki. Na początku czerwca 1937 został członkiem Polskiej Akademii Literatury. W latach 1935–1944 mieszkał w Domu Spółki Terenowej Budowy Tanich Mieszkań przy ul. Grottgera 7/9/9A na Mokotowie w Warszawie.
Po wybuchu II wojny światowej, podczas oblężenia Warszawy w 1939 niemiecka bomba trafiła w budynek, w którym mieszkał, i zniszczyła jego rękopisy oraz zbiory sztuki. Sam Makuszyński ocalał, jednak stracił wszystko, między innymi rękopis Drugich wakacji szatana, planowanych do wydania w grudniu 1939. Okupację niemiecką przeżył w Warszawie, podczas powstania warszawskiego współpracował z prasą powstańczą, potem przez obóz w Pruszkowie dotarł do Krakowa i w listopadzie 1944 zamieszkał na stałe w Zakopanem, w willi Opolanka przy ul. Tetmajera 15.
Po 1945 objęty został zakazem publikacji i poddany szykanom, co – jak sam sądził – związane było ze sprawą jego przyjęcia w 1937 do Polskiej Akademii Literatury (na miejsce usuniętego w atmosferze skandalu, po oskarżeniach o plagiat Wincentego Rzymowskiego, który bezpośrednio po wojnie pełnił funkcję ministra kultury). W 1948 został zadekretowany w polskiej literaturze socrealizm. Do tego czasu Makuszyńskiemu udało się wydać już tylko jedną nową książkę List z tamtego świata (Gebethner i Wolff, 1946), jedynie dzięki istnieniu ostatnich prywatnych wydawnictw, a w apogeum stalinizmu w Polsce został obwołany autorem dzieł „pozbawionych treści wychowawczych i wstecznych”; mimo to zabiegał – bezskutecznie – o publikację swoich kolejnych utworów. Nadal jednak otrzymywał wynagrodzenie mimo wstrzymanych dodruków. Zmarł 31 lipca 1953. Został pochowany na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem (kw. P-I-22). Część jego utworów wróciła do publicznego obiegu po odwilży popaździernikowej, czemu towarzyszyły adaptacje filmowe autorstwa Marii Kaniewskiej (Awantura o Basię, 1959; Szatan z siódmej klasy, 1960).
Gromadząca po nim pamiątki żona, Janina Makuszyńska zmarła w Zakopanem w sierpniu 1972. Z zasobów jej kolekcji w 1966 powstało Muzeum Kornela Makuszyńskiego w Zakopanem. Pisarz jest patronem wielu szkół w Polsce, m.in. Szkoły Podstawowej w Łodzi, Krakowie, Elblągu, Kaliszu Pomorskim i Pacanowie, a także za granicą, m.in. w Bredzie. Od 1994 przyznawana jest Nagroda Literacka im. Kornela Makuszyńskiego.
Twórczość Ważniejsze prace 1908 Połów gwiazd – zbiór wierszy, pierwsza wydana książka 1910 W kalejdoskopie 1910 Romantyczne historie (Straszliwa przygoda, Poeta w opresyi, Przykre położenie, Dwaj samobójcy, Bezczelna figura, Biedny człowiek) - zbiór opowiadań humorystycznych. 1910 Rzeczy wesołe (Anioł, Rajska opowieść, Twórcy, Frazes, Filantropia, Miss Śmierć, Stary mąż, Ludzie tragiczni, Kobieta z sercem) – zbiór humoresek 1910 Dusze z papieru – zbiór felietonów obrazujących dorobek artystyczny teatru lwowskiego za przeciąg lat kilku 1911 Zabawa w szczęście 1912 Szewc Kopytko i kaczor Kwak 1913 Awantury arabskie (Ósma podróż żeglarza Sindbada, O szlachetnej dziewicy i koniu, Morderstwo Harun ar Raszyda, Hassan i jego pięć żon, Mędrzec zza morza) – zbiór 5 opowiadań humorystycznych, czerpiących z legend i baśni Bliskiego Wschodu 1914 Straszliwe przygody (Listy z Wyspy Śmierci, Listy z Capri, Listy z Lido, Listy z Nicei, Komedia o człowieku, który drukował gazetę; w 2. wydaniu z 1922 także Listy z Zakopanego) – w większości humorystyczne listy z podróży, niektóre adresowane do Tadeusza Boy Żeleńskiego i Kazimierza Sichulskiego 1915 Perły i wieprze – dwa opowiadania humorystyczne 1916 Bardzo dziwne bajki (Bajka o królewnie Marysi, o czarnym łabędziu i o lodowej górze, Szewc Kopytko i kaczor Kwak, O tym jak krawiec Niteczka został królem, Dzielny Janek i jego pies) 1917 Po mlecznej drodze - powieść, kontynuacja Pereł i wieprzy 1919 Piosenki żołnierskie 1919 Słońce w herbie 1920 Radosne i smutne – zbiór opowiadań 1921 Romantyczne i dziwne powieści (Dwie przygody najmilszego ze złodziei, Przykre położenie, Dwaj samobójcy, Muzyk, Biedny człowiek, Strach oczu, Zawsze człowiek, Bezczelna figura) - zbiór humorystycznych opowieści o złodziejach i zdradach małżeńskich, poszerzona edycja Romantycznych historii z 1910 r., wyd. również jako Romantyczne i dziwne historie. 1924 O duchach, diabłach i kobietach (Duch zapomniany; Historia, która zdarzy się jutro; Dziewięć kochanek kawalera Dorna; Pan z kozią bródką) – opowiadania humorystyczne 1925 Bezgrzeszne lata – wspomnieniowa powieść autobiograficzna 1925 Wycinanki – zbiór felietonów 1925 Fatalna szpilka – powieść humorystyczna 1927 Ponure igraszki – zbiór humorystycznych felietonów i opowieści (Najpierw ponure, Kwiaty na grobach, Rady praktyczne dla młodych i starych, Igraszki, Musimy być coś o Zakopanem), wznowiony dopiero w 2025 1928 Król Azis – opowiadanie 1928 O dwóch takich, co ukradli księżyc – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono film fabularny i serial animowany 1929 Listy zebrane 1930 Przyjaciel wesołego diabła – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono dwa filmy i serial telewizyjny 1932 Panna z mokrą głową – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono film i serial telewizyjny 1933 Skrzydlaty chłopiec – powieść dla młodzieży 1933 Mały chłopiec 1934 Uśmiech Lwowa 1935 Wyprawa pod psem – powieść dla młodzieży 1935 Wielka Brama – powieść dla młodzieży 1936 Złamany miecz 1937 Awantura o Basię – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono dwa filmy i serial 1937 Nowe bajki tego roku 1937 Szatan z siódmej klasy – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono dwa filmy i serial telewizyjny 1939 Za króla Piasta Polska wyrasta 1939 Kartki z kalendarza – zbiór felietonów 1946 List z tamtego świata – powieść dla młodzieży 1957 Szaleństwa panny Ewy – powieść dla młodzieży napisana w 1940; na jej podstawie nakręcono film kinowy i serial telewizyjny
Inne prace Ballada o św. Jerzym Człowiek znaleziony nocą Dziewięć kochanek kawalera Dorna – opowiadanie Moje listy Narodziny serca Orlice Pieśń o Ojczyźnie Śmieszni ludzie Ze środy na piątek Żywot Pani Legenda o św. Jerzym Liryki Listy zakopiańskie Listy ze Lwowa O tym, jak krawiec Niteczka został królem Poezje Poezje wybrane Smętne ballady Śpiewający diabeł Wesoły zwierzyniec Drugie wakacje Szatana (zaginiona książka, której wydanie planowano na grudzień 1939)
Razem z Marianem Walentynowiczem mały|Pomnik Kornela Makuszyńskiego stojący przed jego domem (obecnie jego Muzeum) w Zakopanem; poniżej znajduje się figurka Koziołka Matołka, jednej z postaci literackich stworzonych przez niego razem z Marianem Walentynowiczem 1933 120 przygód Koziołka Matołka (120, bo jest 120 obrazków, a pod każdym czterowierszowa zwrotka ośmiozgłoskowcem) 1933 Druga księga przygód Koziołka Matołka 1934 Trzecia księga przygód Koziołka Matołka 1934 Czwarta księga przygód Koziołka Matołka 1935 Awantury i wybryki małej małpki Fiki-Miki 1936 Fiki-Miki dalsze dzieje, kto to czyta, ten się śmieje 1937 O wawelskim smoku 1938 Wanda leży w naszej ziemi 1938 Na nic płacze, na nic krzyki, koniec przygód Fiki-Miki 1960 Legendy krakowskie (łączne wydanie O wawelskim smoku i Wandzie) 1964 Wydanie łączne Awantury i wybryki małej małpki Fiki-Miki (zawierające Fiki-Miki dalsze dzieje… oraz Na nic płacze, na nic krzyki…) 1969 Wydanie łączne Przygody Koziołka Matołka
Ordery i odznaczenia