Kostrzyn nad Odrą

Kostrzyn nad Odrą (w latach 1946–2002 KostrzynZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie ustalenia i zmiany urzędowych nazw niektórych miejscowości w województwach: dolnośląskim, kujawsko-pomorskim, lubelskim, lubuskim, mazowieckim, opolskim, podlaskim, pomorskim, śląskim, świętokrzyskim, warmińsko-mazurskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim oraz obiektu fizjograficznego w województwie podkarpackim ()., ) – miasto w Polsce, będące jednocześnie gminą miejską, zlokalizowane w północno-zachodniej części województwa lubuskiego, w powiecie gorzowskim.

Według danych GUS z 30 czerwca 2024 r. Kostrzyn nad Odrą liczył 17 536 mieszkańców.

Na skutek zaciętych walk w 1945 zniszczone zostało w blisko 100% – jest uznawane za najbardziej zniszczone wojną miasto na terenie dzisiejszej Polski, nazywane czasem „polską Hiroszimą”. Kostrzyńska Starówka stanowi obecnie zarośnięte pole z resztkami ruin dawnej zabudowy.

W Kostrzynie znajdują się pozostałości potężnej twierdzy pruskiej, której zasadniczą część wzniesiono w XVI wieku. Odrestaurowane zostały niektóre obiekty miasta-twierdzy: Brama Berlińska, Brama Chyżańska, bastion Filip, bastion Brandenburgia oraz promenada Kattego. Na terenie twierdzy znajduje się również bastion Król (przez kilkadziesiąt lat był tam cmentarz wojenny żołnierzy radzieckich poległych w II wojnie światowej) oraz ruiny kościoła i zamku (wysadzonego w 1969 do poziomu piwnic). Miasto należy do Euroregionu Pro Europa Viadrina.

W latach 1975–1998 miasto należało administracyjnie do województwa gorzowskiego.

Położenie thumb|left|Położenie gminy na mapie powiatu Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosiła 46,14 km².

Sąsiednie gminy: Boleszkowice, Dębno, Witnica, Słońsk, Górzyca. Gmina sąsiaduje z Niemcami.

Kostrzyn nad Odrą leży u ujścia Warty do Odry, w zachodniej części Kotliny Gorzowskiej (mezoregion), będącej największą częścią Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej (makroregion). Niewielka część Kostrzyna należy również do Kotliny Freienwaldzkiej, która rozpościera się głównie na lewym brzegu Odry na terytorium Niemiec. W Polsce należy do tej jednostki wąski pas doliny na prawym brzegu Odry od Kostrzyna do Starego Kostrzynka (gmina Cedynia). Północna część gminy zaliczana jest do Pojezierza Południowopomorskiego.

Pod względem historycznym Kostrzyn nad Odrą leży w dawnej ziemi lubuskiej, po opanowaniu go w 1261 przez Brandenburgię przejściowo stanowił także część Nowej Marchii.

Największą powierzchnię spośród form użytkowania terenu stanowią lasy i grunty leśne, które łącznie zajmują ponad 40% miasta. Jest to mniej niż średnia lesistość powiatu gorzowskiego, która wynosi 44,4%, ale znacznie więcej od średniej krajowej – 29,9%. Lasy znajdują się w północnej części miasta. Lasy te stanowią południową część Lasów Nadodrzańskich rozciągających się wzdłuż Odry od Kostrzyna do Gryfina. Ze względu na charakter, jaki posiada gmina – obszar jej stanowi tylko miasto Kostrzyn nad Odrą – stosunkowo niską powierzchnie zajmują użytki rolne (pastwiska, sady, grunty orne). Wśród wód płynących i stojących do najważniejszych elementów należy zaliczyć Odrę oraz Wartę z jej rozlewiskami, znajdującymi się w południowo-wschodniej części miasta. Powierzchnia Kostrzyna nad Odrą wynosi 46,18 km², w tym: lasy 43,33% użytki rolne 23,76% tereny mieszkalne 7,41% drogi i koleje 5,72% tereny wód płynących i stojących 5,19% nieużytki 4,64% tereny przemysłowe 4,42% tereny rekreacyjne 1,86% pozostałe 6,67%Na podstawie Strategia rozwoju miasta Kostrzyn nad Odrą, czerwiec 2006 Miasto stanowi 3,85% powierzchni powiatu.

Historia

We wczesnym średniowieczu Kostrzyn należał do Wielkopolski. W 1232 książę wielkopolski Władysław Odonic nadał ziemię kostrzyńską templariuszom. W 1249 został stolicą kasztelanii kostrzyńskiej. Kostrzyn w 1261 określany był mianem miasteczka, w tym też roku przeszedł w ręce Brandenburczyków. Około 1300 przyjęcie przez miasto prawa magdeburskiego. W 1319 wybuchła wojna o przynależność regionu, który zajął książę wołogoski Warcisław IV, po czym do 1323 w okolicach toczyły się walki pomorsko-saskieEdward Rymar, Rywalizacja o ziemię lubuską i kasztelanię międzyrzecką, w: Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, nr 4/1979, s. 489. W 1323 w mieście zawarty został pokój pomorsko-saski. Około 1324-1326 miasto zostało ponownie włączone do Brandenburgii, a od 1373 leżało w granicach Korony Czeskiej. W 1402 zawarto porozumienie w sprawie sprzedaży miasta Polsce, jednakże ostatecznie czescy Luksemburgowie sprzedali je jeszcze w tym samym roku Krzyżakom. Po wybuchu wojny trzynastoletniej w 1454 Krzyżacy sprzedali miasto z regionem Marchii Brandenburskiej, aby pozyskać środki na prowadzenie wojny z Polską. mały|lewo|W latach 1535–1571 niemieckie margrabstwo Brandenburgii zostało podzielone na dwa niezależne państwa. Kostrzyn stał się stolicą wschodniego margrabstwa (Brandenburg-Küstrin). Jego jedynym władcą był Jan Hohenzollern, po którego śmierci Brandenburgia została ponownie zjednoczona. W latach 1535–1571 ze względu na dogodne położenie obronne margrabia Jan Hohenzollern przeniósł swoją rezydencję do Kostrzyna i rozpoczął przebudowę zamku oraz budowę potężnej twierdzy. Miasto stało się stolicą nowego margrabstwa – Brandenburgii-Kostrzyn, potocznie nazywanego też Nową Marchią. Jan Hohenzollern był protestantem. Kościół luterański był w Marchii kościołem państwowym. Brandenburgia-Kostrzyn dołączyła do ligi szmalkaldzkiej w 1538. W 1552 wsparła Maurycego Wettyna w powstaniu książąt, które wraz z towarzyszącą mu inwazją francuską wymusiło na świętym cesarzu niemieckim formalną akceptację protestantyzmu w Rzeszy.

mały|Plan miasta i Twierdzy Kostrzyn z 1700 r. mały|Pomnik Jana z Kostrzyna na placu przed kościołem w Kostrzynie nad Odrą, 1915 r. W 1631, podczas wojny trzydziestoletniej, Szwedzi rozbudowali twierdzę o nowe szańce i raweliny. Od 1646 przez miasto przebiegała ważna linia pocztowa z Berlina do Prus Książęcych. Podczas potopu szwedzkiego (w 1658) Stefan Czarniecki przeprawił się przez Chyżę w kierunku Danii, wówczas także okupowanej przez Szwecję.

W XVIII wieku miasto składało się ze Starego Miasta, Krótkiego Przedmieścia i Długiego Przedmieścia. W 1730–1732 w więzieniu przebywał późniejszy następca tronu Prus Fryderyk II. W roku 1768 tanią siłą roboczą byli konfederaci barscy. Częste i dotkliwe powodzie nawiedzające miasto spowodowały, że w 1785 rozpoczęto prace regulacyjne biegu Warty i Odry. Wykopano kanał Fryderyka Wilhelma, odtąd Warta uchodzi do Odry na północ od twierdzy. W latach 1806–1814 miasto znajdowało się pod okupacją francuską. 2 listopada 1806 – 26 stycznia 1807 komendantem Kostrzyna był gen. Ménard.

12 maja 1808 – 11 kwietnia 1809 komendantem twierdzy i placu był płk Józef Seydlitz. Od 24 czerwca do 17 lipca 1808 więziony był wraz z 27 współbraćmi redemptorystami – benonitami św. Klemens Maria HofbauerTablica pamiątkowa z popiersiem – po prawej stronie wejścia do kościoła pw. Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła.. Przebywali w dobrych warunkach. Zakwaterowano ich w budynku koszarowym. Każdemu z zakonników przydzielono własny pokój. Zezwolono na codzienne odprawianie mszy św. (ołtarz znajdował się w oddzielnej, dużej sali). Na ich tradycyjnie niezwykle uroczyście i okazale sprawowaną liturgię przychodziło wielu mieszkańców twierdzy, także protestantów.

Z końcem sierpnia do połowy września 1808 kwaterowały w drodze do Hiszpanii 1. i 2. bataliony armii Księstwa Warszawskiego: 4 Pułku Piechoty, 7 Pułku Piechoty wraz z komp. artylerii i 9 Pułku Piechoty wraz z komp. saperów. 21 lutego-29 lipca 1809 stacjonowały niektóre szwadrony 4 Płku Strzelców Konnych (sztab pułku w Szczecinie, pozostałe szwadrony w Głogowie). 30 marca 1810 – 17 maja 1811 skoszarowany 5 Pułku Piechoty mjr. Stefana Oskierki. 10 sierpnia 1810 – 20 marca 1814 komendantem twierdzy był gen. Fornier d’AlbeJózef Piątkowski, Spacer po Starym Kostrzynie, Poligraf Sp. z o.o., Gorzów Wlkp. / Kostrzyn n. O. 2001. .. mały|lewo|Widok Twierdzy Kostrzyn ok. 1921 Po przeniesieniu siedziby władz nowomarchijskich do Frankfurtu w 1815 Kostrzyn wchodził w skład rejencji frankfurckiej. W 1816 został utworzony powiat kostrzyński, w skład którego weszły Dębno i Boleszkowice.

Około 640 polskich powstańców z powstania wielkopolskiego z 1848 zostało uwięzionych w twierdzy Kostrzyn, w tym Aleksander Babiński, Ignacy Wendziński, Konstanty Borzęcki i Antoni Szymborski, dziadek polskiej noblistki Wisławy Szymborskiej. W czerwcu 1848 uwięzieni powstańcy wzniecili bunt, do którego przyłączyła się część garnizonu. Bunt został stłumiony, ale ostatecznie Prusacy, obawiając się, że Polacy opanują kluczową twierdzę w pobliżu Berlina, zwolnili powstańców

Miasto rozwijało się dynamicznie, a w szczególności Krótkie Przedmieście. Powstały pierwsze fabryki, linie kolejowe oraz nastąpiło ożywienie w żeglugi. Aby ułatwić komunikację między oddalonymi częściami miasta w 1903 uruchomiono linie tramwaju konnego, a w 1925 zastąpiono tramwajem elektrycznym. W roku 1939 liczyło 24 tys. mieszkańców (nie licząc wojska i ich rodzin).

Od września 1939 do stycznia 1945 w obecnej dzielnicy Drzewice funkcjonował niemiecki obóz jeniecki Stalag III C.

31 stycznia 1945 roku do miasta, stanowiącego strategiczną „bramę do Berlina”, dotarły wojska radzieckie. Do 19 lutego ewakuowano na zachód całą ludność Kostrzyna, miasto zaś zamieniono w twierdzę. Obroną dowodził Heinz Reinefarth. Ciężkie walki o jej zdobycie połączone ze zmasowanym radzieckim ostrzałem artyleryjskim trwały do 12 marca, kiedy to zdobyto ostatni punkt oporu – Stare Miasto. W walkach z armią niemiecką uczestniczyła 5 Armia Uderzeniowa i 8 Gwardyjska Armia, w wyniku działań bojowych Kostrzyn uległ niemal całkowitej zagładzie – zniszczono 95% miasta, 8278 domów, a także ratusz. left|thumb|Herb Kostrzyna nad Odrą obowiązujący od 1945 roku do lat 90 XX wieku thumb|Zdjęcie lotnicze z 18 marca 1945 W wyniku ustaleń poczdamskich Odra stała się polsko-niemiecką rzeką graniczną, dzieląc miasto. Długie Przedmieście i Kietz pozostały w Niemczech na terenie radzieckiej strefy okupacyjnej, Stare i Nowe Miasto włączono do Polski. Konsekwencją zmiany granic stały się przymusowe przemieszczenia ludności polskiej ze wschodu na zachód, a niemieckiej za Odrę. 1,5 tys. ludności niemieckiej, która po wojnie zamieszkiwała północne krańce miasta, musiało opuścić miasto. Początkowo po drugiej wojnie światowej w 1945 miasto znalazło się w okręgu administracyjnym wrocławskim, poprzedniku województwa dolnośląskiego. Decyzją Rady Ministrów z 7 lipca 1945 wraz z kilkunastoma powiatami ziem zachodnich Kostrzyn został włączony do województwa poznańskiego. W 1946 miasto liczyło 634 mieszkańców. Początkowo Kostrzyn był miastem zamkniętym, jedynymi mieszkańcami byli kolejarze i celnicy. W 1954 rozpoczęła się budowa największej wówczas w Polsce fabryki papieru i celulozy – Zakładów Celulozy i Papieru (oddana do użytku 19 grudnia 1958Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej“ Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 198).

25 maja 1965 w granicach miasta nad Odrą rozbił się MiG-21 sił powietrznych NRDKatastrofa wojskowego MiG-a w Kostrzynie. To sprawa, o której miało być cicho. Są tacy, którzy ją pamiętają.