thumb|250px|Rozmieszczenie w Europie i zachodniej Azji Dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos) – gatunek średniej wielkości osiadłego ptaka z rodziny dzięciołowatych (Picidae). Zamieszkuje pas lasów liściastych Eurazji od Renu po wybrzeże Pacyfiku i wyspy w jego zachodniej części. Nie jest zagrożony.

Podgatunki i zasięg występowania Zamieszkuje wschodnią Europę (w innych jej częściach wyspowo), Kaukaz, Grecję, północną i południową Turcję, zachodnią Norwegię, południową Szwecję i w pasie przechodzącym przez: Rosję, północny Kazachstan i Mongolię, aż po Japonię i Chiny. Spotykany jest również na Kamczatce.

Wyróżnia się 11 lub 12 podgatunków Dendrocopos leucotos: D. l. leucotos (Bechstein, 1802) – dzięcioł białogrzbiety – podgatunek nominatywny, występuje w północnej, środkowej Europie oraz dalej na wschód przez południową Rosję po Kamczatkę, Sachalin, północno-wschodnie Chiny i Półwysep Koreański. W Polsce bardzo nielicznie lęgowy niemal wyłącznie na wschód od Wisły m.in. w Gorcach. W latach 2013–2017 jego liczebność na terenie kraju szacowano na 1500–2000 par. D. l. uralensis (Malherbe, 1860) – zachodni Ural do jeziora Bajkał D. l. lilfordii (Sharpe & Dresser, 1871) – dzięcioł łuskogrzbiety – Pireneje, środkowe Włochy, Bałkany, Azja Mniejsza i Kaukaz. Zamiast białej barwy, jak u podgatunku D. l. leucotos, posiada bardziej rdzawy odcień. Kuper i boki prążkowane. D. l. tangi Cheng, 1956 – zachodnio-środkowe Chiny D. l. subcirris (Stejneger, 1886) – Hokkaido (Japonia) D. l. stejnegeri (Kuroda, Nagamichi, 1921) – północne Honsiu (Japonia) D. l. namiyei (Stejneger, 1886) – południowe Honsiu, Kiusiu i Sikoku (Japonia) D. l. takahashii (Kuroda & Mori, 1920) – wyspa Ullŭng-do (Korea Południowa) D. l. owstoni (Ogawa, 1905) – dzięcioł większy – Amami Ōshima (północna część archipelagu Riukiu); przez autorów Handbook of the Birds of the World i IUCN uznawany jest za osobny gatunek. D. l. quelpartensis (Kuroda & Mori, 1918) – wyspa Jeju-do (Korea Południowa) D. l. fohkiensis (Buturlin, 1908) – południowo-wschodnie Chiny D. l. insularis (Gould, 1863) – Tajwan.

Morfologia mały|Pstrokate ubarwienie samca rzuca się w oczy Wygląd Wyraźnie zaznaczony dymorfizm płciowy. Samiec ma białe czoło z czerwoną czapeczką, samica białe czoło i czarną czapeczkę. Posiada również białe pióra u nasady dzioba (ta sama cecha występuje u dzięcioła białoszyjego). Płaszcz czarny, kuper biały (u podgatunku lilfordii prążkowany), co odróżnia go od dzięcioła dużego i białoszyjego. Więcej białych pręg na skrzydłach, z czego najgrubsza znajduje się na pokrywach naskrzydłowych. Czarny ogon ze słabo widocznymi białymi kropkami na bocznych sterówkach. Spód biały z czarnymi podłużnymi kreskami. Podogonie czerwone. W locie uderza skrzydłami wolniej niż dzięcioł duży. Oznaczanie wieku na podstawie ubarwienia zazwyczaj jest niemożliwe. W Polsce jest największym dzięciołem pstrym. +WymiaryDługość ciałaDługość skrzydełRozpiętość skrzydełMasa ciałaDługość ogona25–28 cmsamiec: ok: 14,5 cm samica: ok: 14,2 cm przybrzeżne 14,1 cm ± 2,4 cm w głębi lądu 14,5 cm ± 1,9 cm38–40 cm84–117 g (samiec 94–117 g, pisklę samca ok. 87,8 g; samica 90–114 g, pisklę samicy ok. 84,2 g) Ptaki z wybrzeża ważą zwykle kilka gramów więcej.ok. 9,5 cm

Genetyka Genom mitochondrialny dzięcioła białogrzbietego ma długość 16 838 bp i składa się z 13 genów kodujących białka, dwóch rRNA, 22 tRNA, niekodującego regionu kontrolnego i regionu powtórzeń.

Głos Jego głos kontaktowy jest niższy i mniej ostry niż u dzięcioła dużego. Wydawane „bjuk” jest powtarzane czasem wiele razy, gdy ptak jest podniecony. Bębnienie mocne z luźnym początkiem i słabszym przyspieszającym końcu. Bębnienie trwa ok. 1,6–2,1 s i jest dłuższe od dzięcioła trójpalczastego. Należy jednak pamiętać, że samica dzięcioła białogrzbietego bębni nieco krócej, przez co ryzyko pomyłki jest duże.

Ekologia i zachowanie Dzięcioł białogrzbiety, tak samo jak inne dzięcioły, tworzy pary monogamiczne. Poza okresem lęgowym prowadzi samotniczy tryb życia

Biotop Podmokłe lasy mieszane, zazwyczaj w pobliżu rzek i jezior, obfitujące w martwe drzewa m.in. osiki, wierzby, olsze i brzozy. Potrzebuje starych albo martwych, ale dobrej jakości drzew. Dosyć licznie występuje w Puszczy Białowieskiej z populacją liczącą 115–130 par po stronie polskiej i 20–50 po białoruskiej. Białowieska populacja jest jedną z największych w środkowej i północnej Europie. Ze względu na małe zagęszczenie tego gatunku, ciężko go wykryć. Łatwiej go natomiast spotkać po okresie lęgowym, gdyż do populacji dołączają młode ptaki. mały|Samica przy dziupli Gniazdo W wilgotnym, zbutwiałym drzewie, zazwyczaj brzozie lub osice wykuwa dziuplę. Zazwyczaj poniżej 5 m nad ziemią. Otwór dziupli to ok. 5,5×6,5 cm. thumb|Jajo podgatunku nominatywnego z kolekcji muzealnej Jaja Jeden lęg w roku, w kwietniu lub maju samica składa od 3 do 7 jaj. Jaja mają wydłużony kształt. Zaobserwowano, że ptaki na wybrzeżu składają jaja wcześniej niż ptaki z lądu. Wysiadywanie i pisklęta Jaja wysiadywane są przez okres około 11 dni przez obydwoje rodziców. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 24–28 dniach. Karmione są chrząszczami żyjącymi w drewnie. Pożywienie Owady, a także chrząszcze żyjące w drewnie. Zazwyczaj wydziobuje je ze spróchniałych i martwych drzew liściastych. Sporadycznie zjada również orzechy i jagody. Samce zwykle żerują bliżej ziemi na martwych drzewach lub złamanych przez burzę, które mają cienką warstwę kory. Ponadto zwykle szukają pożywienia głębiej niż samice. Zimą obie płcie spotykają się rzadko.

Status zagrożenia i ochrona Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje dzięcioła białogrzbietego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Liczebność światowej populacji, obliczona na podstawie szacunków organizacji BirdLife International dla Europy i całej Turcji z 2015 roku, mieści się w przedziale 1,32–3,35 miliona dorosłych osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za spadkowy. Od 2014 roku IUCN uznaje dzięcioła większego (D. leucotos owstoni) za osobny gatunek. Zalicza go do kategorii NT (Near Threatened – bliski zagrożenia). Jego liczebność szacuje się na 1000–1500 dorosłych osobników, a trend liczebności uznawany jest za stabilny.

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Wymaga ochrony czynnejRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ().. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek bliski zagrożenia (NT). Głównym zagrożeniem dla niego jest wycinka starych drzew i usuwanie spróchniałych pni.

Zobacz też ptaki Polski

Przypisy Systematyka i nazwy polskie za: Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego bardzo nieliczny oznacza zagęszczenie 0,1–1 par na 100 km²

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Dzięciołowate Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1802 roku