Utah

Utah () – stan na środkowym zachodzie Stanów Zjednoczonych, leżący na obszarze Wielkiej Kotliny (północno-zachodnia część stanu) i Wyżyny Kolorado (południowo-wschodnia część). Graniczy na północy z Idaho i Wyoming, na wschodzie z Kolorado, na południowym wschodzie z Nowym Meksykiem (w jednym punkcie), na południu z Arizoną i na zachodzie z Nevadą. W dniu 4 stycznia 1896 roku prezydent Grover Cleveland proklamował Utah jako czterdziesty piąty stan Stanów Zjednoczonych.

Nazwa „Utah” pochodzi od nazwy tubylczych amerykanów – Indian Ute. Istnieją dwie teorie pochodzenia słowa: pierwsza, iż pochodzi ono z dialektu Ute (należącego do języków uto-azteckich) i oznaczającego „ludzi gór”, druga – iż pochodzi od słowa yuttahih z języka Apaczów (należącego do języków atapaskańskich), a znaczącego ten/ci, którzy są wyżej.

Utah jest znane z bycia jednym z najbardziej homogenicznych religijnie stanów Stanów Zjednoczonych. Ponad połowa mieszkańców jest zdeklarowanymi mormonami.

Etymologia Pierwowzorem jest nazwa z języka Apaczów Juttahih „ten, który mieszka wyżej”, to jest w górach White Mountains (Góry Białe). Mormoni, kolonizując kraj nad Wielkim Jeziorem Słonym, nazwę tę przenieśli (1847) w formie Ute na tamtejsze plemiona indiańskie.

Warunki naturalne Stan leży na obszarze Gór Skalistych, Wielkiej Kotliny i Wyżyny Kolorado. Obszar stanu jest wyżynny i górzysty. W północno-zachodniej części stanu rozpościerają się bezodpływowe Wielkie Jezioro Słone i Wielka Pustynia Słona.

Klimat Klimat stanu jest podzwrotnikowy, wybitnie suchy. Według klasyfikacji klimatów Köppena klimat Utah należy do stref BWh (klimat pustyń podzwrotnikowych), BWk (klimat pustyń stref umiarkowanych) i BSh (klimat stepów) z dużym oddziaływaniem klimatu górskiego, ze względu na obecność gór, których wysokość sięga 4123 m n.p.m. (Kings Peak).

Opady Opady w Utah należą do najniższych w Stanach Zjednoczonych. Niewielkie opady są spowodowane położeniem Utah w cieniu opadowym gór Sierra Nevada, a ponadto wschodnia część w cieniu opadowym łańcucha Wasatch. Wyróżnia się dwa kierunki napływu wilgotnego powietrza zawierającego potencjalnie wodę opadową. W okresie zimowym, od października do maja, z kierunku zachodniego napływa wilgotne powietrze pacyficzne. Spowodowane jest to często występującymi w tym okresie sztormami na Oceanie Spokojnym, których kierunek przemieszczania jest wschodni. W okresie letnim dociera do Utah, szczególnie jego wschodniej części, powietrze monsunowe znad Zatoki Meksykańskiej.

Większość terenów o nizinnym charakterze rzeźby terenu (mimo dużego wyniesienia nad poziom morza) ma opady na poziomie poniżej 305 mm rocznie. Nieco wyższe opady ma korytarz, którym poprowadzona jest autostrada I-15, gdyż wynoszą 381 mm. Rejon Wielkiej Pustyni Słonej otrzymuje mniej niż 127 mm rocznie opadów. Szczyty górskie w Utah mogą jednak otrzymywać opady na poziomie 1500 mm.

W zimie śnieg może zdarzać się na terenie całego stanu jednak najczęściej ogranicza się do wierzchołków gór oraz dolin na południu. Jednak i tutaj zdarzają się różnice, gdyż rejon miasta St. George, leżącego w południowo-zachodnim krańcu stanu ma średnio rocznie tylko 8 cm śniegu, podczas gdy Salt Lake City ze względu na wpływ sąsiedztwa Wielkiego Słonego Jeziora otrzymuje rocznie nawet 152 cm śniegu. Tak wysokie opady śniegu sprzyjały podjęciu decyzji o przyznaniu Salt Lake City organizacji Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2002 roku. Rekordowe opady śniegu w SLC miały miejsce zimą 1951/52, kiedy suma wyniosła 287,4 cm. Rejony górskie Utah, jak na przykład pasmo górskie Wasatch, otrzymują rocznie nawet do 1270 cm śniegu.

Temperatura Temperatura w stanie Utah przyjmuje szeroki zakres wartości. Zimą w zależności od wysokości spadki mogą być bardzo znaczne, natomiast lato jest upalne w całym stanie z wyjątkiem szczytów gór. Leżące na północy i wschodzie góry zabezpieczają przed napływem arktycznego powietrza w zimie, choć sporadycznie taki napływ się zdarza. Średnia maksymalna temperatura stycznia zawiera się pomiędzy −1 °C na północy i prawie 13 °C w St. George, na południu.

Temperatury poniżej −18 °C w większości lat zdarzają się na terenie całego stanu, jednak w niektórych rejonach ma to miejsce regularnie. Na przykład w mieście Randolph średnio przez 50 dni rocznie temperatura spada poniżej −18 °C. W lipcu średnie maksymalne temperatury zawierają się w przedziale pomiędzy 29 °C a 38 °C. Jednak niska wilgotność względna oraz wysoki poziom powyżej poziomu morza powodują dużą amplitudę dobową i nawet w środku lata noce zwykle są zimne. Rekordowo wysoka temperatura została zanotowana 4 lipca 2007 roku w St. George i wyniosła 48 °C, natomiast rekord zimna zmierzono w dniu 1 lutego 1985 roku, w miejscu Peter Sinks w Dolinie Niedźwiedziej, na północy Utah, kiedy stwierdzono −56 °C. Najniższa temperatura w miejscu zamieszkałym wyniosła −45 °C, a zmierzono ją w Woodruff 12 grudnia 1932 roku.

Parki narodowe i obszary chronione thumb|Kanion Bryce Na terenie stanu jest wiele obszarów i obiektów chronionych prawodawstwem federalnym lub stanowym. Najbardziej znane są parki narodowe, których jest pięć, co plasuje stan na trzecim miejscu w Stanach Zjednoczonych, po Alasce i Kalifornii, a zważywszy na dużo mniejszy obszar stanu, daje największe zagęszczenie w Stanach. Ponadto na terenie stanu jest siedem Pomników Narodowych, dwa narodowe rejony ochrony krajobrazu, trzydzieści trzy obszary o statusie chronionych obszarów naturalnych () oraz kilkanaście innych obiektów chronionych przez prawo federalne. Ze względu na to, iż ochronie federalnej mogą podlegać wyłącznie tereny będące w całości własnością państwa, część parków ma status parków stanowych, których jest w Utah czterdzieści trzy. Atrakcyjne obszary znajdujące się w całości na terenie rezerwatów podlegają jurysdykcji społeczności Indian, jak na przykład ma to miejsce w Kanionie Antylopy bądź w spektakularnej (Dolina Pomników), leżącej na pograniczu Utah i Arizony, która ma status parku szczepu Indian Nawaho ().

Parkami narodowymi w Utah są: Kanion Bryce Zion Canyonlands Arches Capitol Reef

Demografia thumb|Mapa gęstości zaludnienia w przeliczeniu na milę kwadratową Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że stan Utah liczy 2 763 885 mieszkańców, co oznacza wzrost o 530 716 (23,8%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 8,2% populacji, 29,9% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 10,8% to osoby mające 65 i więcej lat. 49,7% ludności stanu stanowią kobiety.

Salt Lake City jest siedzibą Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, którego członkowie są potocznie zwani mormonami. Stanowią oni ponad połowę ludności stanuSalt Lake Tribune – Mormon portion of Utah population steadily shrinking.. Przyczynia się to do największego w Stanach Zjednoczonych współczynnika urodzeń – populacja stanu jest czwartą najszybciej rosnącą w Stanach Zjednoczonych – w latach 1990–2000 o 29,6%. Innym skutkiem jest zakaz hazardu – jedyny w Stanach Zjednoczonych obok Hawajów.

Język W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami były: język angielski – 85,91%, język hiszpański – 9,32%.

Rasy i pochodzenie 90,9% mieszkańców stanowi ludność biała (78,5% nie licząc Latynosów), 2,6% to Azjaci, 2,5% ma rasę mieszaną, 1,5% to rdzenna ludność Ameryki, 1,4% to ludność czarna lub Afroamerykanie i 1,0% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 14,0% ludności stanu.

Do największych grup należą osoby pochodzenia angielskiego (22,5%), niemieckiego (10,6%), meksykańskiego (10,0%), irlandzkiego (5,9%) i szkockiego (5,2%). Do innych większych grup należą osoby pochodzenia „amerykańskiego” (141,8 tys.), duńskiego (139 tys.), szwedzkiego (106,8 tys.), włoskiego (90,2 tys.), norweskiego (68,3 tys.), francuskiego (68 tys.), walijskiego (65,4 tys.), holenderskiego (62,7 tys.) i szwajcarskiego (35,1 tys.). Liczbę Polaków oszacowano na 26 882 (0,9%).

Religia Struktura religijna w 2014 r.: mormoni – 55%, bez religii – 22% (w tym: 2% agnostycy i 3% ateiści), protestanci – 13% (głównie zielonoświątkowcy, baptyści, ewangelikalni, luteranie, metodyści, kalwini, anglikanie, adwentyści dnia siódmego, campbellici i uświęceniowcy), katolicy – 5%, pozostałe religie – 5% (w tym: buddyści, prawosławni, muzułmanie, świadkowie Jehowy, hinduiści, żydzi, bahaiści i unitarianie).

Podział administracyjny thumb|Mapa podziału Utah na hrabstwa

Stan Utah podzielony jest na 29 hrabstw (counties). Pod względem liczebności hrabstw jest to stan, który posiada ich stosunkowo mało, co wynika z pustynnego charakteru i słabego zaludnienia znacznych obszarów Utah. Z liczbą 29 hrabstw znajduje się dopiero na 36. miejscu pośród stanów Stanów Zjednoczonych.

W pierwszym, prowizorycznym Stanie Deseret, obejmującym także część obecnych sąsiednich stanów, w 1849 roku utworzono 7 hrabstw: Davis, Iron, Sanpete, Salt Lake, Tooele, Utah i Weber. Po utworzeniu Terytorium Utah w 1851 roku (w skład którego wchodziły prawie cała obecna Nevada oraz częściowo Kolorado i Wyoming), władze ustawodawcze terytorium na posiedzeniach w latach 1851–1852 utworzyły trzy kolejne hrabstwa: Juab, Millard i Washington. Następnych 17 hrabstw powstało w latach 1854–1894 poprzez odpowiednie akty prawne Terytorium Utah. Były to Beaver, Box Elder, Cache, Carbon, Emery, Garfield, Grand, Kane, Morgan, San Juan, Piute, Rich, Sevier, Summit, Uintah, Wasatch i Wayne.

Ostatnie dwa hrabstwa powstały już po powstaniu stanu Utah i przyłączeniu jego do Stanów Zjednoczonych w 1896 roku. Utworzone w 1915 roku Duchesne objęło rezerwat Indian Ute, który w roku 1905 na mocy ustawy o zasiedlaniu został otwarty dla osadników. W dniu 7 stycznia 1918 poprzez podział hrabstwa Uintah, drogą głosowania jego mieszkańców, utworzono ostatnie hrabstwo – Daggett. Było to podyktowane względami praktycznymi, gdyż najodleglejsi mieszkańcy hrabstwa musieli do siedziby hrabstwa w miejscowości Vernal pokonać odległość nawet 1300 km.

Miasta

Na terenie Utah znajdują się 253 miasta (, lub ), w tym cztery o liczbie ludności przekraczającej 100 000, 66 powyżej 10 000, a 152 powyżej 1000 mieszkańców (2021 r.).

Lista miast zamieszkanych przez 5000 lub więcej osób (2021 r.):

Historia thumb|Petroglify kultury Fremont z Kanionu Nine Mile w hrabstwie Duchesne, Utah thumb|Ruiny osiedla klifowego Indian Anasazi w Parku Stanowym w Hrabstwie Garfield

Okres prekolumbijski Człowiek na terenie obecnego Utah pojawił się około 12 000 lat temu. Krótko po ostatnim zlodowaceniu na kontynencie amerykańskim występowała liczna megafauna i ona oprócz zbieractwa jagód, nasion i innych części roślin stanowiła źródło pożywienia. Życie było łatwiejsze, gdyż klimat Utah był chłodniejszy i bardziej wilgotny. Wielkie Jezioro Słone nie było tak zasolone jak obecnie i wokół niego oraz wokół innych jezior, a także wzdłuż licznych strumieni koncentrowało się życie. Najstarszymi zamieszkałymi miejscami, jakie dotychczas odkryto, są jaskinie leżące na wybrzeżu Wielkiego Jeziora Słonego.

Około 8 tysięcy lat temu zmienił się klimat, wzrosła temperatura i zmniejszyły się opady, co spowodowało zmianę stylu życia. Archeologowie nazwali ten okres okresem Kultury Archaicznej. W dalszym ciągu podstawą były zbieractwo i łowiectwo choć odmiennych gatunków roślin i zwierząt. Pozostałościami po tym okresie, odkrytymi przez archeologów, jest wiele typów grotów do różnego rodzaju włóczni oraz liczne naskalne malowidła przedstawiające ludzi, zwierzęta oraz polowania.