Henryk Grossman (do 1915 właśc. Chaskel Grossmann, ur. 14 kwietnia 1881 w Krakowie, zm. 24 listopada 1950 w Lipsku) – polsko-niemiecki ekonomista i historyk pochodzenia żydowskiego, przedstawiciel tradycji marksistowskiej.

Życiorys Był czwartym z pięciorga dzieci właściciela kopalni Herza (Henryka seniora) Grossmanna (zm. 1896) i Sary Kurz. Jego rodzice przenieśli się do Krakowa z Tarnowa i mieszkali przy ul. Starowiślnej 27. Zawarli ślub w 1887, trzy lata po narodzinach ostatniego dziecka. W domu rodzina posługiwała się językiem polskim i młody Henryk był znany pod polskim imieniem podobnie jak jego ojciec, przyjął kulturę polską i mentalność szlachecką galicyjskich elit. Uczęszczał do Gimnazjum św. Jacka w Krakowie, które ukończył w 1900. Uczył się tam m.in. języka francuskiego i religii żydowskiej, we własnym zakresie czytał literaturę niemiecką. Według własnej relacji zetknął się z ruchem socjalistycznym podczas święta majowego w 1896, półtora miesiąca przed śmiercią ojca. W ostatnich latach gimnazjalnych uczestniczył w redagowaniu studenckiego pisma socjaldemokratycznego, prawdopodobnie lwowskiego „Promienia” i w konferencji socjalistycznej we Lwowie. Od 1897 mieszkał z matką w należącej do niej kamienicy przy ul. św. Sebastiana 36.

W 1898 dołączył do Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego, by w 1905 dokonać w niej rozłamu i utworzyć Żydowską Partię Socjaldemokratyczną, której przewodził do 1908. Od 1900 studiował prawo i filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był działaczem Stowarzyszenia Kształcącej się Młodzieży Postępowej „Ruch”, które zrzeszało środowiska PPS i SDKPiL. Latem 1901 zorganizował z Zygmuntem Żuławskim z ramienia „Ruchu” ogólnogalicyjską konferencję dla maturzystów, w której uczestniczyło mimo ataków prasy prawicowej dwieście osób. W listopadzie 1901 przewodniczył zwołanemu za zgodą rektora UJ spotkaniu w sprawie postulatów ukraińskich studentów ze Lwowa w sprawie powołania tam ukraińskiego uniwersytetu, które zakończyło się uchwaleniem poparcia. W roku akademickim 1902/1903 był wiceprezesem „Ruchu”, a po zastąpieniu go przez Karola Radka w kolejnym roku sekretarzem zarządu.

Po uzyskaniu stopnia doktora praw na UJ 25 listopada 1908 wyjechał do Wiednia, gdzie 1 grudnia poślubił poznaną w Krakowie malarkę Janinę Reicher (1882–1943), córką handlowca z Aleksandrowa. Ich syn Jan Henryk (Jean Henri) urodził się w Paryżu w 1910. W Wiedniu Grossman rozpoczął siedmioletnią aplikację prawniczą, równocześnie uczęszczał na seminaria z ekonomii prowadzone przez marksistę Carla Grünberga i przez krytyka marksizmu, pioniera szkoły austriackiej Eugena von Böhma-Bawerka. W 1914 otworzył własną kancelarię przy wiedeńskim sądzie krajowym (Landesgericht).

Po wybuchu I wojny światowej zmobilizowany do austriackiej armii, służył jako porucznik artylerii. W 1919 zamieszkał w Warszawie i został pracownikiem odpowiedzialnym GUS. Jeden z autorów koncepcji i realizatorów pierwszego powszechnego spisu w 1921 r. Udzielał się też w Polskim Towarzystwie Ekonomicznym, w 1922 został powołany na profesora polityki gospodarczej na Wydziale Społeczno-Ekonomicznym Wolnej Wszechnicy Polskiej. W 1924 aresztowany w związku z wykryciem w wynajętym na jego nazwisko mieszkaniu Sekretariatu KC KPRP.

Po zwolnieniu wyjechał do Niemiec. W 1925 został zatrudniony w Instytucie Badań Społecznych we Frankfurcie, kierowanym najpierw przez Carla Grünberga, a od 1930 przez Maxa Horkheimera. 28 marca 1927 uzyskał habilitację na Wydziale Ekonomii i Nauk Społecznych Uniwersytetu Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie na podstawie rozprawy Österreichs Handelspolitik.

Opuścił Niemcy po dojściu Hitlera do władzy w 1933 i udał się do Paryża, później w styczniu 1936 do Londynu, a w październiku 1937 do Nowego Jorku. Tam rozeszły się jego drogi ze współpracownikami z Instytutu Badań Społecznych, którzy odeszli od marksizmu i poszukiwania wyjaśnień naukowych na rzecz tworzonej przez siebie teorii krytycznej, podczas gdy Grossmann porzucił w 1936 krytyczne nastawienie do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Do 1941 i ponownie po wojnie prowadził w swoim domu zajęcia dla niewielkich grup studentów Columbia University, przy którym afiliowany był w Nowym Jorku Instytut Badań Społecznych. Do jego najbliższych przyjaciół w tym okresie należeli pisarka australijska Christina Stead i jej partner . W 1943 jego żona i syn zostali zamordowani w Auschwitz-Birkenau, w innym obozie zagłady zginął jego brat z żoną.

W lutym 1949 Grossman wyruszył w podróż powrotną do Europy na pokładzie polskiego statku „Batory” i objął stanowisko kierownika katedry ekonomii politycznej uniwersytetu w Lipsku. Z powodów osobistych i naukowych odrzucił ofertę zatrudnienia w Warszawie podczas przejazdu przez Polskę. W maju odwiedziła go Helene Weigel, w czerwcu 1949 wstąpił do Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec. Z powodu szybko pogarszającego się stanu zdrowia (m.in. choroba Parkinsona) zdołał przeprowadzić tylko dwa semestry wykładów. W marcu 1950 miasto Lipsk nominowało go do Nagrody Państwowej NRD. Zmarł w 24 listopada 1950.

Dorobek naukowy i koncepcje W swoich pracach teoretycznych Grossmann zajmował się Marksowską teorią nieuchronności kryzysów kapitalizmu, metodą Marksa w Kapitale, znaczeniem rozróżnienia pomiędzy wartością użytkową a wartością wymienną oraz związkiem gospodarki z walką klas.

Jego głównym wkładem do ekonomii politycznej jest dzieło Das Akkumulations- und Zusammenbruchsgesetz des kapitalistischen Systems, opublikowane w Lipsku, na kilka miesięcy przed kryzysem gospodarczym w 1929.

Materiały archiwalne Henryka Grossmanna znajdują się w PAN Archiwum w Warszawie pod sygnaturą III-155Spis inwentarzy, Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie, [dostęp 2024-03-15]..

Recepcja Kierując się i podzielając optymizm Keynesa co do możliwości powstrzymania kryzysów poprzez zwiększone wydatki państwa, Paul M. Sweezy w Teorii rozwoju kapitalizmu (1942) zarzucił Grossmannowi podejście . Pominął jednak przy tym podane przez Grossmanna objaśnienie, dlaczego powoduje kryzysy. Podobne zarzuty o mechanistyczne rozumienie spodziewanego upadku kapitalizmu (bez udziału politycznej mobilizacji klasy pracującej) wysuwali wobec Grossmanna przedstawiciele marksizmu-leninizmu, przede wszystkim Jenö Varga.

Prace Proletaryat wobec kwestyi żydowskiej. Z powodu niedyskutowanej dyskusyi w „Krytyce”, Kraków 1905. Polityka przemysłowa i handlowa rządu Terezyańsko-Józefińskiego w Galicyi 1772–1790, „Przegląd Prawa i Administracji” 10, 1912. Österreichs Handelspolitik mit Bezug auf Galizien in der Reformperiode 1772–1790, Carl Konegen, Wien 1914. Die Anfänge und geschichtliche Entwicklung der amtlichen Statistik in Österreich, „” 21, 1916, s. 331–423. Znaczenie i zadania pierwszego powszechnego spisu ludności w Polsce, „Miesięcznik Statystyczny” 1/1, 1920. (red. i tłum.) Niewydane pisma Karola Marksa, Spółdzielnia Wydawnicza „Książka”, Warszawa 1923. Simonde de Sismondi et ses théories économiques : Une nouvelle interprétation de sa pensée, Wolna Wszechnica Polska, Warszawa 1924. Struktura społeczna i gospodarcza Księstwa Warszawskiego na podstawie spisów ludności 1808–1810, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925. Eine neue Theorie über Imperialismus und die soziale Revolution, „” 13. 1928, s. 141–192. Die Änderung des ursprünglichen Aufbauplans des Marxschen „Kapital“ und ihre Ursachen, „” 14, 1929, s. 305–338. Das Akkumulations- und Zusammenbruchsgesetz des kapitalistischen Systems. (Zugleich eine Krisentheorie), C. L. Hirschfeld, Leipzig 1929 (przekłady na hiszpański 1979, angielski w wersji skróconej przez 1992, włoski 2010) Die Goldproduktion im Reproduktionsschema von Marx und Rosa Luxemburg, [w:] Festschrift für Carl Grünberg zum 70. Geburtstag, C. L. Hirschfeld, Leipzig 1932, s. 152–184. Die gesellschaftlichen Grundlagen der mechanistischen Philosophie und die Manufaktur, „” 4/2, 1935, s. 161–231. przekład angielski: The Social Foundations of Mechanistic Philosophy and Manufacture, „” 1/1, 1987, s. 129–180. W. Playfair, the Earliest Theorist of Capitalist Development, „”, 18, 1-2, 1948, s. 65–83. Marx, die klassische Nationalökonomie und das Problem der Dynamik, , Frankfurt 1969. Anarchismus, Bolschewismus, Sozialismus: Aufsätze aus dem „Wörterbuch der Volkswirtschaft“ (z Carlem Grünbergiem) , red. , Europäische Verlagsanstalt, Frankfurt 1971. przekład francuski: Marx, l'économie politique classique et le problème de la dynamique, , Paris 1975. The Social and Economic Roots of the Scientific Revolution: Texts by Boris Hessen and Henryk Grossmann, red. i , , Dordrecht 2009. Capitalism's Contradictions: Studies of Economic Theory before and after Marx, red. , , Chicago 2017. Works, red. Rick Kuhn, 4 t., Brill, Leiden 2018-2023.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego t. 2, Warszawa 1987.

Kategoria:Absolwenci Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Działacze Komunistycznej Partii Polski Kategoria:Ludzie urodzeni w Krakowie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie nad Menem Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu w Lipsku Kategoria:Ofiary represji politycznych w II Rzeczypospolitej Kategoria:Polacy – porucznicy artylerii armii austro-węgierskiej Kategoria:Polacy – żołnierze Cesarskiej i Królewskiej Armii w I wojnie światowej Kategoria:Politycy Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego Kategoria:Polscy ekonomiści Kategoria:Polscy marksiści Kategoria:Polscy prawnicy Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Urzędnicy GUS (II Rzeczpospolita) Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wolnej Wszechnicy Polskiej Kategoria:Urodzeni w 1881 Kategoria:Zmarli w 1950