Diugoń przybrzeżny, diugoń, dugoń lub piersiopławka (Dugong dugonCzasami błędnie pisane Dugong dugong (Gmelin, 1788). Zobacz opis w ) – morski ssak zaliczany do rzędu brzegowców, jedyny współcześnie żyjący przedstawiciel rodziny diugoniowatych (Dugongidae) i rodzaju diugoń (Dugong). Diugonie przybrzeżne są ssakami dużymi, przystosowanymi do życia wodnego i niezdolnymi do poruszania się na lądzie. Dorosłe osobniki osiągają długość rzędu 3 metrów, przy masie ciała około 400 kg. Są roślinożercami, jedzą przez cały dzień i odżywiają się trawą morską. Żyją stadnie w wodach mórz tropikalnych i subtropikalnych − w wodach przybrzeżnych, w lagunach, rzekach i zatokach oraz w szerokiej równi pływowej odsłanianej w czasie odpływu morza. Zamieszkują region indopacyficzny – od wschodnich wybrzeży Afryki i Morza Czerwonego po Australię, Wyspy Marshalla, Wyspy Salomona i Nową Kaledonię.
Populacje diugoni sukcesywnie się zmniejszają. Czerwona księga gatunków zagrożonych zalicza D. dugon do gatunków narażonych na wyginięcie.
Historia odkrycia i badań thumb|left|Rycina z podróży Willema Westa van Zanena w 1602 – scena połowu diugonia thumb|left|Malowidło w jaskini w Gua Tambun, Perak, Malezja W roku 1648 H. Soete Boom wydał drukiem dziennik Holendra Willema Westa van Zanena z jego podróży w rejon Archipelagu Maskarenów w 1598 oraz 1602. Jedna z rycin przedstawia wydobywanie z wody złowionego u wybrzeży Mauritiusa diugonia.
Diugonie przybrzeżne po raz pierwszy w literaturze zoologicznej zostały opisane przez Philippa Müllera w 1776 roku. Niewiele później o diugoniach występujących w innych częściach Oceanu Indyjskiego pisali: autor nazwy rodzajowej, francuski przyrodnik Bernard Lacépède oraz Niemiec Johann Erxleben. Diugoniom przybrzeżnym występującym w poszczególnych regionach nadawano odrębne nazwy, lecz mimo różnic morfologicznych zostały one ostatecznie uznane za jeden gatunek. W 1838 roku Richard Owen zbadał i opisał anatomię diugoni, w 1895 roku Francuz Alcide Railliet opublikował rysunek szkieletu, a w 1905 i w 1907 szkocki zoolog Nelson Annandale opisał morfologię i środowisko życia, a także kościec kończyn tych zwierząt.
W 1959 roku w jaskini położonej w malezyjskim Tambun koło Ipoh odkryto kilkadziesiąt neolitycznych malowideł. Jedno z nich – zdaniem badaczy – przedstawia sylwetkę diugonia lub pangaza. Jest to najstarsze świadectwo znajomości człowieka z tymi zwierzętami.
Systematyka Diugoń przybrzeżny jest zaliczany do monotypowego rodzaju diugoń (Dugong) i jest jedynym żyjącym obecnie przedstawicielem rodziny diugoniowatych, klasyfikowanych w rzędzie brzegowców. Pierwotna nazwa nadana mu przez Müllera w 1776 roku sugerowała przynależność gatunku do Trichechidae, czyli manatowatych i brzmiała Trichechus dugon. W 1799 roku Bernard Lacépède uznał, że diugonie powinny być klasyfikowane oddzielnie. Nadał więc odrębną nazwę rodzajową Dugong i nazwał diugonie żyjące w Oceanie Indyjskim Dugong indicus, jednak to nazwa rodzajowa Halicore – wysunięta w 1811 roku przez Johanna Illigera – została zaakceptowana przez zoologów opisujących później poszczególne populacje diugoni przybrzeżnych. Richard Owen nazwał australijską populację Halicore australis.
Za Illigerem również William Blanford, Nelson Annandale, S. Prater określali diugonie nazwą Halicore dugong. Ehrenberg dla diugoni poznanych ze znalezionych szczątków używał nazwy Halicore lottum, a Rüppell dla populacji z Morza Czerwonego – Halicore tabernaculi. Dopiero w 1907 roku Annandale uznał, że diugonie z Oceanu Indyjskiego i z rejonów Australii należą do tego samego gatunku. Ostatecznie w 1951 roku John Ellerman i Terence Morrison-Scott uznali, że wszystkie populacje, w tym również diugonie z Morza Czerwonego, należą do jednego gatunku określonego przez nich jako Dugong dugon. Tym samym przywrócili do funkcjonowania nazwę rodzaju zaproponowaną pierwotnie przez Lacépède. Nazwę Dugong stosowali już konsekwentnie późniejsi badacze: Victor Scheffer i Dale W. Rice (1963), Sandra L. Husar (1978), czy Daryl Paul Domning (1994).
Współczesne teorie mówią o tym, że Protosiren – przodkowie diugoni – byli spokrewnieni z ssakami kopytnymi i przodkami słoni żerującymi w płytkich wodach Karaibów w eocenie.
Etymologia Nazwa rodzajowa Dugong pochodzi od malajskiego słowa „duyong” lub jawajskiego „duyung” znaczącego „pani morza”. W Indiach funkcjonują nazwy anglojęzyczne: dugong lub sea cow oraz, w języku tamilskim, avolia, kadal panni. W Egipcie diugonie przybrzeżne nazywane są gueld, noquat al-bahr. Anglojęzyczna nazwa sea cow jest prostą aluzją do zjadania ogromnej ilości traw morskich na podwodnych pastwiskach. Diugonie bywają czasem błędnie utożsamiane z wytępionymi syrenami morskimi.
W języku polskim zwierzę było określane nazwami diugoń, dugoń lub piersiopławka. W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” zaproponowano dla określenia gatunku nazwę diugoń przybrzeżny, rezerwując nazwę diugoń dla rodzaju Dugong.
Etymologia pozostałych nazw łacińskich: Platystomus: platustomos ‘mający szeroki otwór’, od πλατυς platus ‘szeroki’; στομα stoma, στοματος stomatos ‘usta’. Halicore: gr. ἁλι- hali- ‘morski’, od ἁλς hals, ἁλος halos ‘morze’; κορη korē ‘panna’. Amblychilus: gr. αμβλυς amblus ‘tępy’, od αμβλυνω amblunō ‘stępić’; χειλος kheilos, χειλεος kheileos ‘warga, usta’. Odobenus: gr. οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’; βαινω bainō ‘chodzić, spacerować’.
Budowa ciała Morfologia thumb|left|Sylwetka diugonia przybrzeżnego Diugonie są dużymi ssakami wodnymi o wrzecionowatym kształcie tułowia, zwężającym się ku tyłowi. Dorosłe osobniki osiągają długość rzędu 3 metrów, choć opisywany rekordzista z indyjskiego dystryktu Surat miał rzekomo aż 406 cm długości przy masie ciała 1016 kg. W wydanym w 1993 roku przewodniku na temat gatunków morskich ssaków specjaliści FAO uznali jednak, że był to prawdopodobnie błąd pomiarowy i określili maksymalny udokumentowany wymiar na 3,3 m przy masie około 400 kg. Dymorfizm płciowy wyraża się większymi rozmiarami samic. Diugonie nie mają zewnętrznie zaznaczonej szyi, ale głowa zachowuje ruchliwość. thumb|Płetwa ogonowa – rozdwojona, wcięta i rozwidlona, z ostrymi końcami Płetwa ogonowa – podobnie jak u wymarłej już krowy morskiej – ustawiona jest poziomo, a na końcu jest rozdwojona, wcięta i rozwidlona, z ostrymi końcami. Przednie kończyny przekształcone są w płetwy, z zaznaczonymi pięcioma palcami, a kończyny tylne są zredukowane. Diugonie nie mają płetwy grzbietowej. Na płetwach piersiowych nie ma kopytek, które występują u manatów. Drobny, miękki włos jest bardzo rzadko rozmieszczony na ciele, średnio co 30–50 mm. Grzbiet diugonia ma barwę brunatnoszarą, boki − szarą, zaś brzuch − ciemnocielistą. Ubarwienie poszczególnych osobników czy populacji może być jednak zróżnicowane. thumb|left|Głowa diugonia przybrzeżnego Pysk jest wystający, tępo zakończony, przystosowany do żerowania przy dnie. Wargi, wywinięte w bardzo charakterystyczny sposób, są elementem dominującym sylwetki. Górna warga jest mocno rozwinięta i ruchliwa, dzięki czemu łatwo wyrywa rośliny morskie. Na pysku diugonia przybrzeżnego widać dużo najeżonych włosów, które prawdopodobnie przyjęły funkcję włosów czuciowych. Oczy diugonia są małe, czarne, okrągłe. Powieki nie mają rzęs. W powiekach umieszczone są gruczoły wydzielające oleisty płyn, który chroni oczy przed działaniem silnie zasolonej wody morskiej. Po wyciągnięciu diugonia przybrzeżnego nad powierzchnię wody wydzielina zbiera się kąciku oka w postaci tzw. łzy syreniej, która bywa traktowana przez ludy Oceanii jako amulet. Blisko oczu leżą pozbawione małżowiny uszy, z bardzo wąskim otworem, o średnicy 3 mm. Do rozdrabniania pokarmu służą grube, pokryte brodawkami płyty rogowe, umiejscowione w przedniej części żuchwy i szczęki . Uzębienie straciło na znaczeniu i stopniowo ulega redukcji. Współczesne diugonie mają tylko trzonowce i siekacze. Między nimi jest przerwa. Siekacze są dobrze wykształcone tylko u samców, zaś u samic pozostają w zawiązkach w zębodołach. W żuchwie siekacze pojawiają się bardzo wcześnie, ale są tracone jeszcze w młodości. Zarówno samce, jak i samice mają 5 par trzonowców zarówno w żuchwie, jak i w szczęce, ale zwykle nie występują wszystkie równocześnie. Przednie trzy pary są tracone w młodym wieku, zaś tylne dwie wyrastają z czasem. Czasem jednak także one bywają tracone.
Dwa gruczoły mlekowe ułożone są piersiowo w okolicy dołu pachowego. Sutki dorosłych samic mają długość 25–30 mm i około 80 mm podczas laktacji.
Anatomia thumb|Różnice w budowie kości przedniej kończyny różnych populacji diugonia – według Nelsona Annandale’a, 1907 thumb|Szkielet diugonia – Alcide Railliet 1895 Kościec diugonia przybrzeżnego jest bardzo masywny, w kościach kończyn nie ma jamy szpikowej. Kości szczęki i żuchwy są wyposażone w płyty rogowe. Kość nosowa nie występuje. Oczodół jest mały, a kość łzowa jest dobrze wykształcona. Kręgosłup diugonia składa się z 7 kręgów szyjnych, 19 piersiowych, 4 lędźwiowych, 1 kręgu krzyżowego, 27 kręgów ogonowych. Kość krzyżowa nie występuje. Żeber jest 19 par. Mostek jest mały, nie ma obojczyków, a łopatka jest wypukła. Kość ramienna jest krótka, mocna. Kość promieniowa i kość łokciowa połączone są obwodowo. Nadgarstki i śródręcza są znacznie zredukowane. Pierwszy palec jest słabiej wykształcony niż pozostałe. U niektórych osobników składa się z dwóch kości, a u innych zredukowany jest do jednej. Diugoń przybrzeżny nie ma pazurów. Nie ma także kości łonowych. Kość kulszowa i kość biodrowa są w zaniku.
Serce diugonia przybrzeżnego znajduje się w części mostkowej klatki piersiowej. Wierzchołek komory ma szczelinę; z nadprzeponowej części ciała krew zbierają dwie żyły główne górne. Klasycznie, jak u innych ssaków – w mózgu i w innych częściach ciała funkcjonuje rozbudowana sieć dziwna. Mózg jest mały; szyszynka nie występuje. Przepona leży ukośnie. Nerki są podłużne.
Krótki język dorosłego diugonia osiąga około 14 cm. Gruczoły ślinowe są dobrze wykształcone, tchawica krótka. Płuca – ułożone wzdłuż części grzbietowej – są spłaszczone i sięgają aż do nerek. Przełyk jest wąski, wątroba masywna, a trzustka dobrze rozwinięta. Układ pokarmowy jest bardzo długi, za sprawą rozbudowanych jelit. Długość jelita cienkiego diugonia jest równa 4–5 krotnej długości całego zwierzęcia, zaś jelita grubego aż 9-krotności długości jego ciała. Układ pokarmowy jest wyposażony w jelito ślepe. Macica samicy diugonia jest dwurożna, lecz zarodek rozwija się tylko w jednej części.
Fizjologia Oddychanie Organizm diugonia przybrzeżnego jest przystosowany do długiego przebywania pod wodą. Potrafi zachować długie przerwy między oddechami – od 2 do 8 minut. Badany przez naukowców w 1978 roku średni czas nurkowania diugoni przetrzymywanych w niewoli został określony na 73,3 sekundy. Zmierzono wówczas czas 370 zanurzeń, z których najdłuższy trwał około 400 sekund. Inne badania wykazały czas maksymalny 506 sekund. Zmierzono także czas nieprzerwanego przebywania pod wodą diugonia, który na wolności uciekał przed myśliwymi. Osobnik ten potrafił płynąć z prędkością 12 węzłów w zanurzeniu przez niemal 3 minuty. Wobec powyższych danych relacja o zaobserwowanym nurkowaniu trwającym aż 16 minut zdaje się być nieprawdopodobna.
Tryb życia