Wilhelm Kotarbiński (ur. 30 listopada 1848 w Nieborowie, zm. 4 września 1921 w Kijowie) – polski malarz, którego twórczość zaliczana jest do akademizmu, romantyzmu, symbolizmu i secesji. Brat stryjeczny Miłosza – znanego malarza, rysownika i krytyka sztuki, w wielu źródłach z nim mylony – oraz Józefa Kotarbińskiego – pisarza, krytyka literackiego i teatralnego, aktora teatralnego i filmowego.
Ponieważ Wilhelm Kotarbiński przez ponad 30 lat tworzył na ziemiach należących wówczas do Imperium Rosyjskiego, został tam uznany za Rosjanina – stąd w wielu rosyjskojęzycznych źródłach figuruje jako Wilgielm Aleksandrowicz Kotarbinskij (ros. Вильгельм Александрович Котарбинский) lub Wasilij Aleksandrowicz Kotarbinskij (ros. Василий Александрович Котарбинский), w źródłach ukraińskojęzycznych także jako Wasyl Ołeksandrowycz Kotarbinskyj (ukr. Василь Олександрович Котарбінский). W nowszych publikacjach (od lat 90. XX w.) jest już określany jako malarz polski i ukraiński.
Życiorys Dzieciństwo i okres młodzieńczy – warszawski (1848–1871) Wilhelm Kotarbiński był drugim synem polskiego szlachcica Aleksandra Kotarbińskiego, który w dobrach nieborowskich rodu Radziwiłłów w ówczesnej guberni warszawskiej piastował stanowisko rachmistrza. Jego matką była Leokadia z d. Wejsflok (Weysflok). Z powodu niedomagań zdrowotnych obojga rodziców, a także samego Wilhelma, został on ochrzczony dopiero w trzecim miesiącu życia – 7 lutego 1849, a jego akt urodzenia wpisano do księgi parafialnej w obecności dwóch świadków – niepiśmiennych włościan nieborowskich Wincentego Krzyżanowskiego i Walentego Suskiego. Rodzicami chrzestnymi byli Karolina i Leopold Johnowie. Jego starszy brat – Aleksander Wilhelm – skończył wówczas dwa lata (ur. 23 stycznia 1847, zm. w kwietniu 1896). Młodszy brat – Wincenty – urodził się i zmarł w 1858.
Wilhelm Kotarbiński ukończył gimnazjum klasyczne w Warszawie. W latach 1867–1871 kształcił się w Klasie Rysunkowej w Warszawie pod kierunkiem Rafała Hadziewicza, otwartej w 1865 w miejsce Szkoły Sztuk Pięknych, którą władze rosyjskie zlikwidowały w 1864.
Młodość – okres rzymski (1871–1887) Dalszemu kształceniu i karierze malarskiej Wilhelma Kotarbińskiego zdecydowanie sprzeciwił się jego ojciec. Wilhelm pożyczył więc od swego wuja pieniądze i w 1871 wyjechał do Włoch jako stypendysta Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych (w latach 1872–1873 otrzymywał rocznie 200 rubli), gdzie do 1875 kontynuował studia na Akademii Świętego Łukasza w Rzymie pod kierunkiem Francesca Podestiego. W nauce języka włoskiego pomogła mu znajomość łaciny, której uczył się w szkole średniej. W czasie studiów żył w skrajnej biedzie – w jego tymczasowym lokum były tylko stół, połamane krzesło i pogryziony przez myszy manekin. Sypiał na jedynym prześcieradle, które przywiązywał do nóg odwracanego na noc stołu. Bywało, że nie jadł przez kilka dni, a z głodu zdarzyło mu się ukraść w sklepie bułkę i pić wodę z fontanny (później, gdy jego sytuacja materialna poprawiła się, zwrócił pieniądze sprzedawcy). Tak złe warunki życia spowodowały, że zachorował wówczas na dur powrotny. Od śmierci uratowali go lekarz o nazwisku Wendt – Niemiec o rosyjskich lub nadbałtyckich korzeniach – oraz dwaj rosyjscy malarze – bracia Aleksandr (ur. 1848) i Pawieł (ur. 1849) Swiedomscy, także mieszkający w Rzymie. Wkrótce początkujący artysta podjął pracę w ich pracowni na Polu Marsowym (dzielnica Campo Marzio) przy Via Margutta 5.
Po ukończeniu studiów Wilhelm Kotarbiński rozpoczął karierę malarską, tworząc obrazy o tematyce związanej ze światem antycznym. Powstawały one w jego własnej pracowni przy Via di San Basilio (urządzonej dzięki pomocy braci Swiedomskich), w której także udzielał odpłatnie lekcji młodym adeptom malarstwa, m.in. poznanej w Neapolu Marii Baszkircewej. Ponadto Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych przyznało mu zasiłek w wysokości 500 rubli. Pierwsze prace wystawiał wówczas w Rzymie i we Lwowie.
W 1880 poznał sławnego wówczas rosyjskiego krytyka sztuki Władimira Stasowa. Na jego prośbę sporządził kopię jednego z XIV-wiecznych rękopisów ze zbiorów Muzeów Watykańskich, co kosztowało go rok pracy.
W stolicy Włoch mieszkał do 1887 lub 1888. Zaprzyjaźnił się tam z Henrykiem Siemiradzkim. Z upływem czasu rosło uznanie dla twórczości Wilhelma Kotarbińskiego, co przysporzyło mu protektorów. Jednym z pierwszych był Josip Juraj Strossmayer, biskup Đakova, który w 1875 zakupił dwa jego obrazy: Męczeństwo świętego Kaliksta i Ucieczkę do Egiptu. Wśród innych znanych nabywców dzieł artysty wymienia się Władysława Kościelskiego, kolekcjonera i mecenasa sztuki.
O opuszczeniu Włoch przez Wilhelma Kotarbińskiego zadecydował zamiar realizacji zamówienia, wspólnie z malarzami rosyjskimi, na wykonanie fresków we wnętrzach soboru św. Włodzimierza w Kijowie. Do udziału w tym przedsięwzięciu zaprosili go bracia Aleksander i Paweł Swiedomscy, z którymi zaprzyjaźnił się w czasie choroby i od których nauczył się języka rosyjskiego. Owa przyjaźń zaowocowała też, nieznaną wtedy w światowej sztuce, współpracą artystyczną – postacie niewolników na obrazie Pawła Swiedomskiego Ulica w Pompejach (znajdującego się obecnie w zbiorach Galerii Tretiakowskiej w Moskwie) namalował Wilhelm Kotarbiński.
Wiek dojrzały – okres kijowski (1888–1921) W 1888 artysta ożenił się i zakupił majątek Kalsk w dawnym powiecie słuckim Imperium Rosyjskiego (dziś na Białorusi). Tworzył tam obrazy i freski dla okolicznych kościołów i cerkwi, m.in. dla kościoła w Starczycach w dekanacie słuckim. Do obrazów sam także rzeźbił ramy.
Z Kalska wielokrotnie wyjeżdżał do Kijowa. Początkowo wynajmował tam pokoje w hotelu „Kane” (ros. „Кане”) przy ul. Funduklejewskiej 3, zaś w późniejszych latach w hotelu „Praga” przy ul. Bolszoj Wołodymirskoj, gdzie miał również pracownię. Przez pewien czas mieszkał też przy Andriejewskim Zjeździe – najstarszej ulicy Kijowa, łączącej Miasto Górne z Padołem (Dolnym Miastem), przy której mieszkali także m.in. Michaił Bułhakow, Nikołaj Bierdiajew i Michaił Wrubel (z pochodzenia Polak).
Pierwszą dużą zespołową pracą Wilhelma Kotarbińskiego w Kijowie było wykonanie malowideł – wspólnie z Iwanem Selezniowem, Pawłem Swiedomskim i Wiktorem Wasniecowem – w cerkwi pw. św. Aleksandra Newskiego, której budowę w d. Rubeżiws’koji kołoniji (ob. osiedle w rejonie swiatoszyńskim Kijowa) przy ul. Żytomyrs’ke szose (ukr. вулиця Житомирське шосе) ukończono w 1883. Na polecenie władz miejskich cerkiew w 1934 została zamknięta, później uległa zniszczeniu.
W latach 1887–1895 pracował przy tworzeniu fresków w soborze św. Włodzimierza w Kijowie, wspólnie z uznanymi malarzami rosyjskimi: Michaiłem Niestierowem, Mykołą Pymonenką, braćmi Aleksandrem i Pawłem Swiedomskimi, Michaiłem Wrublem, Wiktorem Wasniecowem i Wiktorem Zamirajłą. Całością prac kierował rosyjski historyk sztuki, krytyk malarstwa i archeolog Adrian Wiktorowicz Prachow. Wilhelmowi Kotarbińskiemu przypisuje się autorstwo fresków nawiązujących tematycznie do Księgi Rodzaju: Stworzenie słońca, księżyca i gwiazd, Stworzenie ryb i ptaków, Stworzenie zwierząt czworonożnych i człowieka, Bóg odpoczywający po stworzeniu człowieka oraz Przemienienie Pańskie.Prawdopodobnie wspólnie z Pawłem Swiedomskim namalował natomiast w nawach bocznych: Wjazd do Jerozolimy, Wieczerzę Pańską, Chrystusa przed Piłatem i Ukrzyżowanie. Maryna Drobotiuk przypisuje wspólnemu autorstwu W. Kotarbińskiego i P. Swiedomskiego łącznie 18 obrazów i wizerunki 84 postaci. Ścisłe ustalenie autorstwa poszczególnych malowideł jest o tyle trudne, iż ich zdecydowana większość nie jest sygnowana, a Wilhelma Kotarbińskiego – jako katolika – nie dopuszczono do całkowicie samodzielnej pracy (malował pod bezpośrednim nadzorem P. Swiedomskiego).
Wzorując się na szkicach sporządzonych dla soboru św. Włodzimierza, W. Kotarbiński i P. Swiedomski wykonali także (z pomocą innych artystów z Kijowa) malowidła w wybudowanej w 1883 cerkwi pw. św. Mikołaja Cudotwórcy w Radomyślu.
Wilhelm Kotarbiński wykonał też wiele malowideł ściennych i plafonów w salonach rezydencji zamożnych rodów Kijowa, Moskwy i Petersburga, m.in. plafon z czterema scenami nawiązującymi do legend ukraińskich w westybulu kijowskiej rezydencji przedsiębiorcy i filantropa Mykoły Artemijowycza Tereszczenki (dziś gmach zajmuje Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki) oraz dużą dekorację ścienną w kijowskim pałacu przemysłowca Bohdana Iwanowycza Chanenki (dziś gmach Narodowego Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków).
W 1890 Wilhelm Kotarbiński przystąpił do Towarzystwa Malarzy Południoworosyjskich, założonego przez Wiktora Wasniecowa, Adriana Prachowa i Iwana Raszewskiego, którego celem było organizowanie w Kijowie corocznych wystaw malarstwa.
W 1893 był współzałożycielem, razem z Władysławem Galimskim, Janem Stanisławskim, Eugeniuszem Wrzeszczem i Janem Ursynem-Zamarajewem, Towarzystwa Malarzy Kijowskich. Statut Towarzystwa przewidywał nie tylko organizowanie wystaw mistrzów malarstwa (także z zagranicy), ale i maskarad oraz rozgrywek w szachy i bilard.
W 1897 artysta wstąpił do Kijowskiego Towarzystwa Starożytności i Sztuk (ukr. Київське товариство старожитностей і мистецтв), w które przekształciło się Towarzystwo Zachęty Sztuk (ukr. Товариство заохочень мистецтв).
Szczyt kariery artystycznej Wilhelma Kotarbińskiego przypadł na lata 90. XIX w. – jego twórczość doceniło wówczas wielu krytyków. Stał się też jednym z ulubionych malarzy cara Mikołaja II. O pracy W. Kotarbińskiego pisał Władimir Ludwigowicz Kign, rosyjski pisarz, krytyk literatury i podróżnik o niemiecko-polskich korzeniach:
Podczas I wojny światowej artysta namalował plakat pt. Kijów – Polsce, pragnąc w ten sposób zachęcić do darowizn na rzecz ludności polskiej.
W 1915 Cesarska Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu nadała Wilhelmowi Kotarbińskiemu tytuł akademika „za zasługi w dziedzinie malarstwa” (większość źródeł podaje błędnie, iż miało to miejsce w 1905).
Wilhelm Kotarbiński był też autorem ilustracji do Pisma Świętego.
Do końca życia mieszkał w Kijowie. Przetrwał tam trudne lata rewolucji rosyjskiej 1905 roku, I wojny światowej i rewolucji październikowej, w której wyniku powstała w 1919 Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka (do 1934 ze stolicą w Charkowie). Prawdopodobnie po zakończeniu działań wojennych w 1918 Wilhelm Kotarbiński zamierzał wrócić do Warszawy i niepodległej już ojczyzny – rozpoczął od spakowania i wysyłki większości swych płócien, jednak nigdy one do Polski nie dotarły; nie doszło także do powrotu samego artysty.
Zmarł w zapomnieniu i biedzie, w pełnej świadomości, w domu Adriana i Emilii Prachowów przy ówczesnej ul. Tr’ochswiatytels’kiej. W ostatnich tygodniach życia opiekowali się nim jego przyjaciel – polski lekarz o nazwisku Jakubski – i córka Adriana i Emilii Prachowów – Helena. Przyczynami śmierci były związana z wiekiem miażdżyca oraz dur rzekomy. Po śmierci został pochowany w nowej części cmentarza Bajkowa, w pierwszej polskiej kwaterze.
Twórczość thumb|Nimfa wodna, jeden z najdrożej wycenionych obrazów Kotarbińskiego thumb|W ciszy wieczornej. Zadumana, jeden z najdrożej wycenionych obrazów na polskich aukcjach
Tematyka obrazów Wilhelma Kotarbińskiego obejmowała przede wszystkim sceny biblijne i antyczne (z kręgu starożytnych kultur Egiptu, Grecji, Rzymu i Bliskiego Wschodu) oraz – w dojrzałym okresie jego twórczości – także sceny fantastyczne, symboliczne i alegoryczne. Zachowały się także jego nieliczne pejzaże.