thumb|Kasztanowce w czasie kwitnienia Kasztanowiec pospolity, kasztanowiec zwyczajny, kasztanowiec biały (Aesculus hippocastanum L.) – gatunek drzewa z rodziny mydleńcowatych. Pochodzi z Półwyspu Bałkańskiego, gdzie rośnie bardzo nielicznie w lasach i uznawany jest za gatunek narażony na wyginięcie. Został rozprzestrzeniony w czasie ekspansji tureckiej w Europie w XVI i XVII wieku i obecnie pospolicie jest uprawiany na tym i innych kontynentach. Sadzony jest głównie na terenach zurbanizowanych i przy drogach jako drzewo ozdobne i cieniodajne. Ze względu na mało wartościowe drewno nie ma znaczenia w gospodarce leśnej. Użytkowany jest także jako roślina lecznicza, kosmetyczna, miododajna, dawniej wyrabiano z nasion klej i stosowano je jako paszę. Od końca XX wieku znaczne szkody w uprawie tego gatunku czyni szrotówek kasztanowcowiaczek – drobny motyl, którego larwy żerują w liściach kasztanowca, dokonujący inwazji na kontynencie europejskim. Narasta też zagrożenie tego gatunku innymi patogenami.
Rozmieszczenie geograficzne Kasztanowiec pospolity jest jedynym europejskim przedstawicielem swego rodzaju i jego współczesny zasięg ma charakter reliktowy. Gatunek był rozpowszechniony na kontynencie we wczesnym plejstocenie ok. miliona lat temu, ale przetrwał tylko w trzech izolowanych obszarach na Półwyspie Bałkańskim. Ze względu na rolę jaką mogli pełnić wielcy roślinożercy dla rozprzestrzeniania dużych nasion tego gatunku, za jedną z możliwych przyczyn znaczącego ograniczenia areału w plejstocenie uznaje się wymarcie w tym czasie megafauny. Główny obszar naturalnego występowania tego gatunku współcześnie, to góry Pindos w północno-zachodniej i środkowej Grecji (Epir-Macedonia Zachodnia i Tesalia-Grecja Środkowa), w południowej Albanii i Macedonii Północnej. Drugi obszar położony jest w rejonie góry Osa na wschodnim wybrzeżu Tesalii w Grecji. Trzeci we wschodniej części Starej Płaniny we wschodniej Bułgarii, gdzie w rejonie Presławskiego Bałkana rośnie znaczna liczba drzew i w dużym zagęszczeniu. W Grecji znanych jest w sumie około 100 stanowisk tego gatunku, ale rośnie na nich nie więcej jak 1,5 tysiąca drzew łącznie. W południowej Albanii rośnie poniżej 500 drzew, przy czym na żadnym ze stanowisk nie ma ich więcej niż 50. Poza południem kraju rośnie w dwóch miejscach na wschodzie kraju i jednym na północy. W Macedonii gatunek obecny jest w trzech parkach narodowych w zachodniej części kraju.
Gatunek został szeroko rozprzestrzeniony poza swoim naturalnym zasięgiem. Dobrze udokumentowane jest dostarczenie kasztanowca z Konstantynopola, gdzie był uprawiany, do Wiednia w 1576 i 1581 roku, skąd rozprzestrzeniony został dalej w Europie Środkowej i Zachodniej. Botanicy europejscy dostawali informacje o kasztanowcu już jednak wcześniej, np. Pierandrea Matthioli podczas pobytu w Pradze w 1557 opisał kasztanowca na podstawie gałązki otrzymanej z Konstantynopola. Niewykluczone jest także, że we Włoszech w tym czasie kasztanowiec już trafił do uprawy – jego rysunek wykonał w 1563 Giacomo Antonio Cortuso z ogrodu botanicznego w Padwie, a Jean Bauhin wspominał, że oglądał ten gatunek we Florencji, gdzie był w 1562. W każdym razie w niedługim czasie później kasztanowiec został rozprzestrzeniony w Europie – do Francji gatunek trafił w 1615, a do Anglii w 1633. W Polsce znaleźć się mógł już w XVI wieku (Stefan Batory miał kazać sadzić „stroyne kaśtańce” przy Pałacu Królewskim w Łobzowie).
Gatunek został spopularyzowany jako drzewo ozdobne, stając się jednym z kilku gatunków rozprzestrzenionych w Europie w związku z ekspansją turecką (obok lilaka pospolitego i ketmii syryjskiej). Z upraw kasztanowiec pospolity dziczeje, rozsiewając się zarówno na siedliskach antropogenicznych, jak i naturalnych. Zwłaszcza w zachodniej Europie gatunek łatwo dziczeje – w Anglii, północnej Francji, w Niemczech, Danii i Czechach jest często rejestrowany w lasach, rzadziej w Polsce, na Słowacji, Węgrzech i dalej w południowej i wschodniej Europie. Chociaż na rozległych obszarach Europy jest gatunkiem obcym i zadomowionym (ma status kenofita), nie jest uznawany za uciążliwy gatunek inwazyjny.
Jako gatunek introdukowany rośnie też w Ameryce Północnej, gdzie lokalnie pojawia się też jako dziczejący na wschodzie kontynentu oraz na północnym zachodzie Stanów Zjednoczonych i w Kolumbii Brytyjskiej. Uprawiany jest także m.in. w Chinach i na Nowej Zelandii.
Mimo rozprzestrzenienia kasztanowca pospolitego w uprawie długi czas nieznana pozostawała ojczyzna tego gatunku. Botanicy europejscy (w tym np. Karol Linneusz) uważali, że pochodzi z gór Indii. W niektórych nawet współczesnych źródłach pojawia się informacja, że gatunek ten rośnie naturalnie w Azji, co wynikać może stąd, że dawniej nie odróżniano go od kasztanowca indyjskiego A. indica. Gatunek ten wygląda bardzo podobnie, ale ma owoce bez kolców i jest bardzo wrażliwy na mróz. Poza tym sądzono też, że kasztanowiec pospolity może rosnąć gdzieś w Azji Mniejszej, skoro do Europy sprowadzony został z Konstantynopola. Dopiero w latach 90. XVIII wieku angielski podróżnik John Hawkins trafił na kasztanowca pospolitego w greckich górach Pindos i Pelion, co odnotowane zostało w pracy Johna Sibthorpa pt. Florae Graecae Prodromus wydanej w 1806Sibthorp John, Smith Jacob Edward: Florae graecae prodromus: sive plantarum omnium enumeratio..., vol. I, London 1806, s. 252: „Hippocastanum vulgare (…) in Pindo et Pelio montibus”.. Informacja ta nie została jednak uznana za wiarygodną i była pomijana lub dyskredytowana w kolejnych publikacjach botanicznych, aż do ponownego odkrycia stanowisk tego gatunku w trudno dostępnych górach Pindos w 1879, czego dokonał niemiecki botanik Theodor von Heldreich, wówczas dyrektor ogrodu botanicznego w Atenach.
Morfologia Pokrój Drzewo dorastające zwykle do 20–25 m wysokości, ale w klimacie łagodnym (Anglia) osiąga do 36–39 m przy 670 cm obwodu pnia. W Polsce największe okazy osiągają ok. 30 m wysokości i ok. 600 cm obwodu pnia. Z kolei na naturalnych stanowiskach, na skalistych stokach, czasem rośnie także jako krzew. Korona drzewa jest regularna, gęsta, owalna, cylindryczna lub kopulasta, z dolnymi gałęziami zwisającymi do ziemi i nierzadko zakorzeniającymi się. Drzewa mają silnie rozbudowany system korzeniowy, z korzeniem palowym i licznymi korzeniami bocznymi rozrastającymi się płasko i płytko.
Pień, pędy i pąki Pień jest masywny, często skręcony wokół własnej osi, co zwiększa odporność na działanie wiatru. Od małej wysokości rozwidla się na wznoszące się stromo główne konary. Kora starszych pni szarobrunatna, łuszczy się tafelkowato cienkimi płatami. Pędy są grube, za młodu gęsto, brązowo owłosione. Starsze pędy są nagie. Młode pędy wznoszą się ku górze, z wiekiem szybko jednak zaczynają się rozpościerać poziomo. Pąki duże, zwłaszcza szczytowe, szczególnie grube są pąki kwiatowe. Osiągają do 2,5 cm (czasem do 5 cm) długości i 1,5 cm średnicy, boczne pąki znacznie mniejsze. Łuski okrywające pąki ściśle przylegają, są ciemnobrązowe lub czerwonobrązowe, błyszczące i lepkie od pokrywającej je substancji balsamicznej. Blizny liściowe jasne, z łukowato ułożonymi śladami 3–9 wiązek przewodzących.
Liście Rozwijając się okryte są rudobrązowymi, wełnistymi i gęstymi włoskami. Kutner ten szybko jednak zanika. Liście są nakrzyżległe i długoogonkowe – ogonki mają 7–20 cm długości. Blaszka liściowa osiągająca do 60 cm średnicy jest dłoniastodzielna, złożona z 5 do 7 listków siedzących (cecha charakterystyczna dla sekcji Hippocastanum). Mają one kształt odwrotnie jajowaty z nasadą klinowatą, brzeg podwójnie piłkowany. Środkowy listek jest najszerszy (do 10 cm szerokości), skrajne są najmniejsze. Listki osiągają do 10–25 cm długości. U kasztanowca pospolitego występuje zjawisko anizofilii – o ile w parach liści wyrastających równolegle do ziemi (po bokach pędu) blaszki są podobnych rozmiarów, to w przypadku par z jednym liściem wyrastającym po dolnej, a drugim po górnej stronie pędu – ten drugi zawsze jest mniejszy. Górna strona blaszki jest na młodych liściach żółtawozielona, w ciągu lata staje się ciemnozielona, naga i połyskująca. Dolna strona jest jaśniejsza z pęczkami żółtobrunatnych włosków (domacjami) w kątach wiązek przewodzących. Jesienne zabarwienie liści jest żółte i brązowo-żółte. U kasztanowców występują tylko tzw. liście wczesne – rozwijające się z zawiązków obecnych w pąkach zimowych. W normalnych sytuacjach nie powstają nowe liście w ciągu sezonu wegetacyjnego, dlatego po ataku szkodników drzewo nie może odtworzyć listowia.
Kwiaty Zebrane po 25–50 w gęste, stożkowate i wzniesione kwiatostany wiechowate o wysokości od 20 do 30 cm. Powstają one na końcach pędów. Szypuła kwiatostanu osiąga 3–5 cm długości i jest naga lub pokryta czerwonobrązowymi włoskami. Poszczególne kwiaty osadzone są na szypułkach długości od 3 do 6 mm. Kwiaty są grzbieciste z wyjątkiem szczytowego w kwiatostanie. Kielich dzwonkowaty, z 5 dużymi ząbkami, jasnozielonymi, o wysokości 5–6 mm, od spodu owłosiony. Poszczególne kwiaty mają do 2 cm średnicy, przy czym często mniej ze względu na zawijanie się brzegów płatków. Płatki korony występują w liczbie 4 lub 5, są białe i wolne. U nasady dwóch górnych płatków występują początkowo żółte plamki, które po zapyleniu ciemnieją – stają się czerwone. Płatki są omszone i orzęsione wzdłuż brzegów. Pręcików jest 5–8 (najczęściej 7). Ich pomarańczowe pylniki o długości do 1,3 mm wystają poza koronę na długich, wygiętych ku dołowi i podnoszących się na końcach nitkach. Nitki te są białe, o nierównej długości (od 1 do 2 cm) i owłosione w dolnej części. Nitki pręcików mają różną długość. Pyłek jest barwy czerwonej. Zalążnia górna, trójkomorowa, jajowata i omszona. Zawiera po dwa zalążki w każdej z komór. Szyjka słupka biała, cienka, wygięta ku górze i zakończona na szczycie drobnym, punktowym znamieniem. U nasady pręcików znajduje są jednostronnie wykształcony, czterołatkowy dysk miodnikowy. W różnych kwiatach występuje redukcja męskich lub żeńskich organów i w efekcie u kasztanowca pospolitego występuje tzw. trimonoecja – na jednej roślinie mogą występować kwiaty obupłciowe, męskie i żeńskie. Kwiaty obupłciowe dla uniknięcia samozapylenia są przedsłupne. W górnej części kwiatostanu występują z reguły tylko kwiaty męskie, w dolnej – żeńskie, a w środkowej – obupłciowe.
Owoce Rozwijają się tylko z 2–5, rzadko do 8 kwiatów w dolnej części kwiatostanów. Są to kolczaste (kolce do 1 cm długości), zielone torebki o średnicy do 6 cm. Dojrzewając, brązowieją i otwierają się trzema klapami. Zawierają najczęściej jedno, rzadziej dwa–trzy nasiona, zwane kasztanami. Mają one kształt kulisty lub są bocznie spłaszczone, jeśli w owocu jest ich więcej niż jedno. Osiągają ok. 4 cm średnicy. Łupina nasienna jest ciemnobrązowa z wyraźnie jaśniejszą, białawą i matową plamą stanowiącą tzw. znaczek (hilum), tj. pozostałość po mocowaniu sznureczka zalążka. Masa tysiąca nasion wynosi od 9 do ponad 15 kg.
Anatomia i skład chemiczny Charakterystyczne dla kasztanowca pospolitego są koletery – gruczoły obecne na łuskach pąków. Wydzielają one lepką mieszaninę terpenów i śluzów do przestrzeni znajdujących się pod kutykulą, skąd wydostaje się ona przez jej spękania na zewnątrz.
Liczba chromosomów wynosi 2n = 40. Wielkość genomu jest niewielka i wynosi 2C = 1,122 pg (cały rodzaj Aesculus cechuje się niewielką ilością materiału genetycznego).
Budowa drewna thumb|Drewno kasztanowca