Jan Karol Sas-Zubrzycki (ur. 25 czerwca 1860 w Tłustem, zm. 4 sierpnia 1935 we Lwowie) – polski architekt, teoretyk architektury, konserwator sztuki.
Życiorys thumb|Jan Sas-Zubrzycki thumb|Lwów, cmentarz ŁyczakowskiGrób Jana Sas-Zubrzyckiego Urodził się w rodzinie nauczyciela ludowego Marcelego Zubrzyckiego, uczestnika powstania styczniowego i Wiktorii Gertrudy z domu też Zubrzyckiej, z odległej gałęzi rodu. Był jednym z sześciorga ich dzieci. Jedna z jego sióstr była poetka i pisarka Jadwiga Strokowa. Jego stryjem był ksiądz kanonik Roman Sas-Zubrzycki (zm. w 1866 w Śniatynie na cholerę), dziekan, rektor Seminarium duchownego we LwowieJan Sas Zubrzycki: Różaniec wspomnień rodzinnych. Lwów, 1930, s. 34..
Ukończył szkołę realną w Stanisławowie. W latach 1878–1884 studiował na wydziale architektury Politechniki Lwowskiej. W latach 1884–1886 był asystentem profesora Juliana Zachariewicza w Katedrze Budownictwa na Politechnice Lwowskiej. W 1884 roku zadebiutował jako autor – opublikował Styl starochrześcijański. Tekst książki był odręcznie pisany, ilustracje rysowane na kalce, uzupełnione rysunkami kolegów ze studiów. Pierwszym zrealizowanym w 1885 roku projektem architektonicznym był pensjonat w Rymanowie – Dom pod Matką Boską.
W latach 1886–1912 zamieszkał w Krakowie. W 1891 roku uzyskał uprawnienia inżyniera cywilnego dzięki czemu otrzymał członkostwo Lwowskiej Izby Inżynierskiej. Od 1893 roku pełnił obowiązki inspektora budowlanego, od 1900 roku starszego inspektora budowlanego w urzędzie Budownictwa Miejskiego w Krakowie. W 1895 r. na podstawie pracy habilitacyjnej Rozwój gotycyzmu w Polsce pod względem konstrukcyjnym i estetycznym został mianowany docentem na Wydziale Architektury Politechniki Lwowskiej. W 1898 roku wraz z siostrą Jadwigą z Łobzowa założył Towarzystwo Rękodzielników Polskich „Gwiazda”, od 1912 roku mieszczące się we Lwowie. W 1902 roku otrzymał na Politechnice Lwowskiej tytuł doktora nauk technicznych na podstawie rozprawy Krakowska szkoła architektoniczna XIV wieku. Od 1912 roku mieszkał i pracował we Lwowie. W 1912 roku został mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1919 roku profesorem zwyczajnym w Katedrze Architektury i Estetyki Politechniki Lwowskiej, gdzie jako profesor i wykładowca pracował do przejścia na emeryturę (1929 rok). W 1916 roku był współzałożycielem Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Sztuki i Kultury we Lwowie i jego pierwszym prezesem. W 1917 roku Wydział Krajowy mianował go członkiem Krajowego Grona Konserwatorów Galicji Wschodniej we Lwowie, na okres 6 lat. Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności.
Życie prywatne W 1880 roku zmarł jego ojciec, co wywołało ciężką sytuację materialną rodziny. Był to czas studiów na Politechnice Lwowskiej. Zubrzycki musiał więc podejmować pracę zarobkową, żeby mógł kontynuować studia. W 1886 roku Jan poślubił we Lwowie Łucję z Olewińskich i zamieszkali w Krakowie. W 1888 roku urodził im się syn, Ludomir Marceli. W Krakowie rodzina mieszkała na ulicy Jana Sobieskiego 23. W 1890 roku zmarła jego żona, została pochowana na cmentarzu Rakowickim. W 1891 roku ożenił się powtórnie z siostrą zmarłej żony, Julią. W 1893 roku urodziła im się córka Łucja. W 1896 roku zmarła matka Zubrzyckiego, została pochowana na cmentarzu Rakowickim. W 1897 roku wybudował własną kamienicę przy ulicy Kilińskiego 4 (obecnie aleja Słowackiego 7), gdzie zamieszkała rodzina architekta. W 1901 roku wybudował też swoją willę przy ulicy Krakowskiej 149 w Zabierzowie, gdzie Zubrzyccy spędzali wolny czas. W 1909 roku jego syn zmarł na gruźlicę, pochowany został na cmentarzu Rakowickim, razem z mamą i babcią. W 1912 roku Zubrzyccy przeprowadzili się na stałe do Lwowa. W 1913 roku kupili dom w centrum miasta, Zubrzycki przeprowadził jego remont. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku wyjechali do Krosna a następnie do Wiednia. Początkowo mieszkali w Baden pod Wiedniem, później w Wiedniu w pensjonacie. Pod koniec 1915 roku powrócili do Lwowa. W 1923 roku zmarła jego żona Julia, która została pochowana na cmentarzu Łyczakowskim. Jan Sas Zubrzycki zmarł w Brzuchowicach koło Lwowa w 1935 roku. Został pochowany na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie (kwatera 20-9).
Po 1945 roku córka Lucja Tysson wraz z mężem Józefem i rodziną pozostała we Lwowie. Wnuk architekta, Jan Tysson, był ukraińskim inżynierem–konstruktorem i kierownikiem Polskiego Teatru we LwowieJan Tysson – legenda powojennego polskiego Lwowa.
Jan Sas-Zubrzycki opublikował liczne prace naukowe, zawierające m.in. rozważania na temat polskiego stylu narodowego. Wskazywał na oryginalne, rodzime cechy polskiej architektury. Jako architekt tworzył głównie w duchu neogotyku. Wybudował ponad 40 kościołów i przebudował około 20. Opracowywał też projekty przebudowy kamienic i budowy świeckich budowli publicznych, m.in. ratusze w Jordanowie i Niepołomicach.
Publikacje Był autorem książek i rozpraw, które sam Zubrzycki podzielił na trzy grupy tematyczne: Rękodzielnictwo polskie – są to zbiory tablic z rysunkami, które pokazują przykłady z poszczególnych dziedzin rzemiosła z uwzględnieniem charakterystycznych polskich cech. Cieśla polski (1915–1916) Murarz polski (1917–1919) Kaflarstwo polskie (1922) Kowalstwo polskie (1925)
Dzieła architektoniczne – do tej grupy zaliczał dzieła dotyczące teorii architektury, jej historii, także inwentaryzację zabytków itp. Styl starochrześcijański (1884) Sztuka średniowieczna (1886) Bazyliki średniowieczne w układzie rzutów poziomych (1891) Zwięzła historja sztuki od najpierwszych jej zaczątków aż po czasy napoleońskie (1914)(Według innego źródła 1904) Zabytki sztuki w Polsce (1885) Skarby architektury w Polsce (cztery tomy, 19071916) Styl nadwiślański (1910) Styl zygmuntowski (1914) Polskie budownictwo drewniane (1916) Zabytki w Żółkwi (1901) Katedry polskie (1909–1918) Kurtyna Siemiradzkiego (1900) Rohatyn i jego zabytki (1901) Kościół warowny w Bóbrce (1905) Zabytki miasta Lwowa (1928) Wawel przeddziejowy (1918) Architektura Rynku Krakowskiego.
Sztuki i oświecenie – w tej grupie znajdują się książki lub krótkie rozprawy opisujące konkretne zabytki i dzieła sztuki oraz publikacje dotyczące szerszych zagadnień, tego, co nazwał „filozofią architektury i utworem kształtu”. Serce: rozbiór pierwiastków polskiej sztuki ludowej i narodowej (z rysunkami), Lwów 1921 Bogoznawstwo Sławjan, Katowice 1925 Obsypiny... Obsyłania... Rąbek złoty z czasów dobrobytu i oświaty Polaków dawnych (1921) Mir-Sława Znak Krzyżowy (1922) Arcydzieła Wita Stwosza (1924) Filozofia architektury, jej teorie i estetyka (1894) Utwór kształtu (trzytomowy podręcznik, 1912–1916)
Jan Sas Zubrzycki jest także autorem pamiętnika Różaniec wspomnień rodzinnych, Lwów 1930
Realizacje
Świątynie
Budynki w Krakowie i w innym miejscowościach
Odznaczenia 27 listopada 1929 r. został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia PolskiM.P. z 1929 r. nr 278, poz. 644 „za zasługi na polu pracy artystycznej, naukowej i pedagogicznej”..
Upamiętnienie Jan Sas Zubrzycki jest patronem Technikum nr 6 i Branżowej Szkoły I Stopnia nr 6 w Krośnie; Jego imię od 1991 roku nosi ulica w Krakowie w dzielnicy XI.
Przypisy Teresa Stanisławska, Jan Adamczewski: Kraków ulica imienia. Kraków: Oficyna Wydawnicza „BIK”, 2000, .
Bibliografia .
Linki zewnętrzne
Architekt, projektant wielkoockich budowli w latach 1917/18 Tarnowskie kościoły
Prace Jana Zubrzyckiego dostępne w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej Publikacje Jana Zubrzyckiego w serwisie Polona.pl
Kategoria:Absolwenci Politechniki Lwowskiej Kategoria:Architekci związani z Krakowem Kategoria:Architekci związani ze Lwowem Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego we Lwowie Kategoria:Ludzie urodzeni w Tłustem Kategoria:Ludzie związani z Zabierzowem Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie Kategoria:Polscy architekci Kategoria:Teoretycy architektury Kategoria:Urodzeni w 1860 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Politechniki Lwowskiej Kategoria:Zmarli w 1935 Jan