Futbol amerykański – kontaktowy sport drużynowy, w którym uczestniczą dwa jedenastoosobowe zespoły dążące do zdobycia większej liczby punktów. Mecz rozgrywany jest na prostokątnym boisku z dwoma polami punktowymi i bramkami w kształcie litery Y lub H na jego końcach.
Celem drużyny posiadającej piłkę jest zdobywanie terenu poprzez bieg lub podanie, a następnie wprowadzenie piłki do pola punktowego przeciwnika. Drużyna broniąca stara się zatrzymać akcję i odzyskać posiadanie piłki. Drużyna atakująca ma cztery próby na pokonanie co najmniej 10 jardów; osiągnięcie tego dystansu zapewnia jej kolejny zestaw czterech prób, natomiast niepowodzenie skutkuje utratą piłki. Punkty zdobywa się przede wszystkim poprzez przyłożenie, czyli wprowadzenie piłki do pola punktowego przeciwnika, oraz kopnięcie piłki między słupkami bramki. Mecz składa się z czterech kwart, a zwycięża drużyna, która zdobędzie więcej punktów. W przypadku remisu gra przechodzi w dogrywkę.
Futbol amerykański ukształtował się w Stanach Zjednoczonych, wywodząc się z piłki nożnej i rugby. Pierwszy mecz futbolu amerykańskiego rozegrano 6 listopada 1869 roku pomiędzy dwiema drużynami uniwersyteckimi, Rutgers i Princeton, według reguł opartych na ówczesnych przepisach piłki nożnej; do 1875 roku dyscyplina przyjęła zasady zbliżone do rugby union. Zestaw zmian w przepisach opracowywany od 1880 roku przez Waltera Campa, nazywanego ojcem futbolu amerykańskiego, wprowadził rozwiązania, które ukształtowały współczesną dyscyplinę, w tym zagranie rozpoczynające akcję, linię wznowienia, jedenastoosobowe składy drużyn oraz system prób. Kolejne zmiany przepisów zalegalizowały podanie do przodu, wprowadziły strefę neutralną oraz określiły rozmiar i kształt piłki. Współczesny futbol amerykański jest blisko spokrewniony z futbolem kanadyjskim, który rozwijał się równolegle z odmianą amerykańską.
Futbol amerykański jest najpopularniejszym sportem w Stanach Zjednoczonych; najpopularniejszymi formami rozgrywek są futbol zawodowy i futbol uniwersytecki, a pozostałe główne poziomy to futbol licealny i młodzieżowy. W 2022 roku w futbolu na poziomie uniwersyteckim lub licealnym grało ponad milion Amerykanów, a liga National Football League ma jedną z najwyższych średnich frekwencji na meczach spośród profesjonalnych lig sportowych na świecie. Mecz finałowy tej ligi, Super Bowl, znajduje się w gronie najczęściej oglądanych klubowych wydarzeń sportowych na świecie.
Poza Stanami Zjednoczonymi futbol amerykański nie osiągnął tak dużej popularności jak inne amerykańskie dyscypliny, na przykład baseball czy koszykówka, jednak od lat funkcjonują profesjonalne i amatorskie ligi także w Europie. Do 2025 roku najważniejszą z nich była European League of Football, po której rozwiązaniu na przełomie 2025 i 2026 roku część klubów utworzyła dwie nowe organizacje oraz American Football League Europe. Do tej drugiej ligi dołączył polski klub Panthers Wrocław, który w inauguracyjnym sezonie 2026 dotarł do finału rozgrywek, przegrywając z Vienna Vikings.
Historia Wczesna historia mały|Drużyna Yale Bulldogs w 1876 roku. Walter Camp stoi ze skrzyżowanymi rękami, a Gene Baker siedzi z piłką Zarówno futbol amerykański, jak piłka nożna czy rugby, mają korzenie w sportach piłkarskich uprawianych w XIX wieku na Wyspach Brytyjskich. Nazwa futbol według najpowszechniej przyjętych teorii odnosiła się do grania „na piechotę” (ang. ''on foot'') albo od rozmiaru piłki, długiej „na jedną stopę”.
6 listopada 1869 w Nowym Brunszwiku w stanie New Jersey rozegrano mecz uznawany za pierwszy mecz futbolowy, między drużynami Uniwersytetu Rutgersa i Uniwersytetu Princeton. Po obu stronach wystąpiło po 25 zawodników. Grano okrągłą piłką, której nie wolno było podnosić ani nieść w rękach i można ją było jedynie kopać lub odbijać stopami, dłońmi, głową bądź tułowiem, dążąc do wprowadzenia jej do bramki przeciwnika. Zawodnicy Rutgers wygrali mecz wynikiem 6:4. Mecz ten bardziej jeszcze przypominał dawną piłkę nożną, ale stopniowe zmiany doprowadziły do powstania gry zbliżonej do współczesnej.
19 października 1873 przedstawiciele Uniwersytetu Yale, Uniwersytetu Columbia, Uniwersytetu Princeton i Uniwersytetu Rutgersa spotkali się, by opracować jednolity zestaw reguł dla wszystkich uczelni: ustalono skład drużyn na 20 zawodników oraz wymiary boiska na 400 na 250 stóp. Od udziału w konferencji wstrzymał się Uniwersytet Harvarda, gdyż preferował odmianę zbliżoną do rugby, dopuszczającą bieganie z piłką. Od lat 20. do początku lat 90. XIX wieku studenci Kolegium Dartmoutha rozgrywali mecze na pierwotnych zasadach podobnych do futbolowych, znanych pod nazwą Old Division Football, opublikowanych przez uczelnię w 1871.
W 1874 studenci Uniwersytetu Harvarda, grający w grę zwaną Boston game, rozegrali dwa mecze przeciwko studentom kanadyjskiego Uniwersytetu McGilla z Montrealu, grającym w rugby. Pierwszy mecz, w którym zwyciężyli Amerykanie 3:0, rozegrano okrągłą piłką na zasadach Boston game. Drugi mecz, zakończony bezbramkowym remisem, rozegrano owalną piłką na zasadach rugby. Zawodnikom Uniwersytetu Harvarda bardziej przypadł do gustu kanadyjski styl gry: jedenastoosobowe składy, możliwość biegu z piłką bez konieczności bycia ściganym przez każdego przeciwnika, podanie do przodu, atakowanie przeciwnika oraz owalny kształt piłki. Większość zasad rugby została przejęta przez harwardzkich studentów, którzy zaczęli je popularyzować wśród innych uczelni grających do tamtej pory w piłkę nożną.
Rozegrany w 1875 roku mecz Uniwersytetu Harvarda przeciwko Uniwersytetowi Yale według reguł zbliżonych do rugby zaobserwowali dwaj sportowcy z Princeton, którzy przekonali swoją uczelnię do przyjęcia tej odmiany gry. Uniwersytet Princeton, Uniwersytet Harvarda, Uniwersytet Yale oraz Uniwersytet Columbia uzgodniły następnie wspólne rozgrywki międzyuczelniane oparte na regułach zbliżonych do rugby union, ze zmodyfikowanym systemem punktacji, i utworzyły w tym celu Intercollegiate Football Association, gdzie Uniwersytet Yale dołączył do porozumienia dopiero w 1879 roku. W latach 70. XIX wieku na Uniwersytecie Yale zaczęto, na wniosek zawodnika i późniejszego trenera Waltera Campa, dziś określanego mianem „ojca futbolu amerykańskiego”, opracowywać przepisy i standardy odróżniające rozwijający się futbol od rugby i piłki nożnej. W 1880 Camp doprowadził do zmniejszenia liczebności drużyn z 15 do 11 zawodników oraz wprowadzono również zapis o linii wznowienia akcji, które zastąpiło młyn, a dwa lata później przepisy o próbach.
Za najstarszy znany klub futbolowy w Stanach Zjednoczonych uznaje się Oneida Football Club, założony w 1862 roku przez absolwentów elitarnych bostońskich szkół przygotowawczych, który działał do 1865 roku.
Ewolucja gry mały|Mecz Georgia Tech Golden Tornado z Oglethorpe Stormy Petrels w 1925 roku Wprowadzenie zagrania od linii spowodowało, że drużyna posiadająca piłkę mogła utrzymywać ją przez długi czas, ograniczając przeciwnikowi możliwość zdobywania punktów. W 1881 roku w meczu Uniwersytetu Yale z Uniwersytetem Princeton obie drużyny zastosowały taktykę polegającą na zachowawczym utrzymywaniu posiadania piłki. Przez całą połowę żadna z nich nie zdobyła terenu ani nie oddała piłki, a spotkanie zakończyło się bezbramkowym remisem. Sposób prowadzenia gry spotkał się z krytyką ze strony kibiców obu drużyn.
W związku z tym konieczna stała się zmiana przepisów. Rozważano między innymi przywrócenie młyna, jednak w 1882 roku Walter Camp doprowadził do wprowadzenia zasady, zgodnie z którą drużyna miała trzy próby na przesunięcie piłki o 5 jardów (około 4,6 m), gdzie nieosiągnięcie wymaganej odległości skutkowało utratą piłki na rzecz przeciwnika. Wprowadzenie tego systemu stanowiło jedną z najważniejszych zmian odróżniających rozwijający się futbol amerykański od rugby. Wyznaczenie na boisku linii w odstępach pięciu jardów nadało mu charakterystyczny wygląd, przypominający ruszt, od którego pochodzi angielska nazwa gridiron.
W tym samym roku zmniejszono wymiary boiska do 110 na 53⅓ jarda (około 100,6 na 48,8 m) oraz wprowadzono nowy system punktacji: cztery punkty za przyłożenie, dwa za safety, dwa za gola po przyłożeniu oraz pięć za gola z gry. Zalegalizowano również atakowanie przeciwnika poniżej pasa.
Mimo tych zmian futbol pozostawał sportem brutalnym. Niebezpieczne masowe formacje, takie jak „formacja klina”, prowadziły do poważnych kontuzji, a nawet zgonów. W 1905 roku w Stanach Zjednoczonych odnotowano 19 zgonów związanych z grą, co skłoniło prezydenta Theodore’a Roosevelta do zagrożenia zakazem uprawiania tego sportu w przypadku braku zmian. 28 grudnia 1905 roku przedstawiciele 62 uczelni spotkali się w Nowym Jorku, aby omówić reformę zasad gry. W wyniku tych działań utworzono Intercollegiate Athletic Association of the United States, które później przekształcono w National Collegiate Athletic Association.
W 1906 roku zalegalizowano podanie do przodu, choć ze względu na liczne ograniczenia jego wpływ na grę był początkowo niewielki. W tym samym roku skrócono czas meczu z 70 do 60 minut oraz zwiększono dystans wymagany do zdobycia pierwszej próby z 5 do 10 jardów (około 4,6 do 9,1 metra). Odrzucono również propozycję wydłużenia boiska o 40 jardów, między innymi ze względu na wymiary nowo wybudowanego Harvard Stadium. Wprowadzono także strefę neutralną między drużynami, mającą ograniczyć bezpośrednie starcia zawodników przed rozpoczęciem akcji.
W kolejnych latach stopniowo zmieniano system punktacji i podstawowe wymiary boiska. W 1909 roku zmniejszono wartość gola z gry do trzech punktów, a w 1912 roku zwiększono wartość przyłożenia do sześciu punktów. W tym samym roku skrócono długość boiska do 100 jardów (około 91 m), wprowadzono dwie dziesięciojardowe strefy końcowe oraz zwiększono liczbę prób z trzech do czterech przy wymaganym dystansie 10 jardów. W 1914 roku wprowadzono karę za nieprzepisowy atak na rozgrywającego, natomiast od 1918 roku każdy zawodnik mógł legalnie złapać podanie w dowolnym miejscu boiska.
Era zawodowa mały|Jim Cason z San Francisco 49ers odzyskuje własne fumble podczas meczu z Los Angeles Rams, 5 listopada 1950 roku 12 listopada 1892 roku Pudge Heffelfinger otrzymał 500 dolarów () za występ w meczu Allegheny Athletic Association przeciwko Pittsburgh Athletic Club. Był to pierwszy udokumentowany przypadek bezpośredniego wynagrodzenia zawodnika za udział w meczu futbolu amerykańskiego. Już w latach 80. XIX wieku wiele klubów oferowało zawodnikom pośrednie korzyści, takie jak pomoc w znalezieniu zatrudnienia, trofea lub zegarki, które można było zastawić, a także podwójne stawki zwracanych kosztów.
Z czasem zawodowa gra stawała się coraz powszechniejsza, czemu towarzyszył wzrost wynagrodzeń, nieprzewidywalne transfery zawodników oraz nielegalne opłacanie studentów nadal uczęszczających na uczelnie. Utworzona w 1920 roku liga National Football League, działająca początkowo pod nazwą American Professional Football Association, miała ograniczyć te problemy. Jej celem było zakończenie wojen licytacyjnych o zawodników, zapobieganie wykorzystywaniu studentów będących zawodnikami oraz wyeliminowanie praktyki opłacania zawodników za odejście z innej drużyny. Do 1922 roku NFL ugruntowała pozycję czołowej profesjonalnej ligi futbolowej w Stanach Zjednoczonych.
Dominującą formą futbolu pozostawał wówczas futbol uniwersytecki. Wiarygodność młodej NFL wzmocniło zwycięstwo drużyny Pottsville Maroons nad Notre Dame Fighting Irish football w meczu towarzyskim w 1925 roku. Pod koniec lat 30. XX wieku większe znaczenie gry podaniami zaczęło wyraźniej odróżniać futbol zawodowy od uniwersyteckiego. Popularność futbolu wzrosła również po finale NFL z 1958 roku pomiędzy Baltimore Colts a New York Giants. Spotkanie, określane później „najlepszego meczu w historii”, zakończyło się zwycięstwem Colts 23:17 po dogrywce. Mecz oglądały miliony telewidzów i miał ogromny wpływ na popularność tego sportu.