Montana () – stan w zachodniej części Stanów Zjednoczonych, przy granicy z Kanadą. W 2012 roku osiągnął 1 milion mieszkańców i jest jednym z najsłabiej zaludnionych. W Montanie jest ponad dwukrotnie więcej krów niż ludzi (dane z 2019). Z powierzchnią nieco większą od powierzchni Polski, jest czwartym co do wielkości stanem USA.
Nazwa prawdopodobnie pochodzi od hiszpańskiego słowa , które znaczy „góra”. Chociaż Montana kojarzona jest przede wszystkim z położonymi na jej obszarze górami, około 60% terytorium stanu pokrywa preria, wchodząca w skład Wielkich Równin. Region nazywany jest „Stanem Skarbów” () ze względu na jego ogromne bogactwo mineralne, a także „Krainą lśniących gór” () i „Krainą wielkiego nieba” (). Zróżnicowana gospodarka Montany historycznie bazuje na rolnictwie, górnictwie i przemyśle drzewnym. W XXI wieku na znaczeniu zyskały usługi, finanse, nieruchomości, czy turystyka. W Montanie znajduje się Park Narodowy Glacier oraz północny, niewielki fragment Parku Narodowego Yellowstone. Przez stan przechodzi wododział kontynentalny Ameryki.
Stan posiada najwyższy odsetek białych społeczności nielatynoskich i najniższy imigrantów (spoza USA), na Zachodzie Stanów Zjednoczonych. Ponadto w Montanie żyje 12 plemion indiańskich, skupionych w siedmiu rezerwatach.
Historia Montana stała się integralną częścią Stanów Zjednoczonych 26 maja 1864. W 1889 r., kiedy stała się 41. stanem USA, słynęła z hodowli bydła i zaczęła wyłaniać się jako jeden z głównych ośrodków wydobycia miedzi w kraju.
Montana była ostatnim silnym punktem oporu Indian przed kolonizatorami z Europy.
Montana była pierwszym stanem, który wybrał kobietę do Kongresu. Jeannette Rankin została wybrana w 1916, a następnie ponownie w 1940 i była jedynym członkiem Kongresu, który głosował przeciwko udziałowi USA w obu wojnach światowych.
Geografia thumb|left|249x249px|St. Mary Lake w Parku Narodowym Glacier thumb|left|Góra Chief Mountain była przez Indian uważana za świętą. Z powierzchnią równą 376 978 km², Montana jest czwartym co do wielkości stanem Stanów Zjednoczonych (po Alasce, Teksasie i Kalifornii). Montana graniczy od północy z kanadyjskimi prowincjami Kolumbia Brytyjska, Alberta oraz Saskatchewan, od wschodu z Dakotą Północną i Dakotą Południową, od południa z Wyoming, od południowego zachodu i zachodu z Idaho.
Na zachodzie stanu dominują wysokie, skaliste góry, stanowiące część wododziału kontynentalnego Ameryki, zaś na wschodzie rozległe równiny. Góry leżące w Montanie należą do Gór Skalistych, a właściwie ich północnej części (ang. Northern Rocky Mountains). Najwyższy szczyt na terenie stanu to Granite Peak (3901 m n.p.m.). Główne rzeki Montany to Missouri, Milk River, Flathead i Yellowstone. Największym jeziorem jest Fort Peck Lake.
W Montanie znajduje się kilka rezerwatów indiańskich: Fort Peck Indian Reservation Northern Cheyenne Indian Reservation Crow Indian Reservation Rocky Boys Indian Reservation Blackfeet Indian Reservation Flathead Indian Reservation
Miasta
Na terenie stanu Montana znajduje się 128 miast ( lub ), w tym jedno o liczbie ludności przekraczającej 100 000, osiem powyżej 10 000 mieszkańców, a 57 powyżej 1000 mieszkańców (2021 r.).
Lista miast zamieszkanych przez 500 lub więcej osób (2021 r.):
Demografia thumb|Gęstość zaludnienia w 2010 r. (w milach kwadratowych). Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Montana liczy 1 084 225 mieszkańców, co oznacza wzrost o 94 810 (9,6%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010. Przyrost ludności jest powyżej średniej krajowej, która wynosi 7,4%. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,3% populacji, 21,3% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 19,6% to osoby mające 65 i więcej lat. 49,4% ludności stanu stanowią kobiety.
W latach 2013–2022 Montana odnotowała migrację netto ok. 123 tys. osób. Według szacunków federalnej agencji demograficznej z 1 lipca 2023 r. Montana miała 1 132 800 mieszkańców. Jest to wzrost o 48,6 tys. mieszkańców od 2020 roku, a większość wzrostu było wynikiem migracji wewnętrznej (z innych stanów).
Jest trzecim stanem USA, pod względem odsetka osób urodzonych w USA – jedynie 2,3% mieszkańców urodziło się poza granicami Stanów Zjednoczonych. Odsetek białych społeczności nielatynoskich jest najwyższy na Zachodzie Stanów Zjednoczonych i wynosi 84–86% (nieco więcej niż w Wyoming i Dakocie Północnej).
Język W użyciu są głównie: język angielski (95,35%), język hiszpański (1,35%) i język niemiecki (1,0%).
Rasy i pochodzenie Według danych pięcioletnich z 2023 roku, 85,7% mieszkańców stanowiła ludność biała (84,1% nie licząc Latynosów), 6% miało rasę mieszaną, 5,7% to rdzenna ludność Ameryki, 0,8% to Azjaci, 0,5% czarnoskórzy lub Afroamerykanie, 0,04% Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 4,4% ludności stanu.
Największe grupy stanowią osoby pochodzenia niemieckiego (23,2%), irlandzkiego (13,4%), angielskiego (12,7%), norweskiego (7,7%) i „amerykańskiego” (5,1%). Obecne są także duże grupy (ponad 10 tys.) osób pochodzenia europejskiego (nieokreślonego), francuskiego, włoskiego, meksykańskiego, szkockiego, szwedzkiego, holenderskiego, polskiego, szkocko–irlandzkiego, skandynawskiego i duńskiego.
Religia thumb|Kościół luterański w Livingston. Dane z 2014 r.: chrześcijaństwo – 65%: ewangelikalni – 28% (gł. baptyści, luteranie i zielonoświątkowcy), katolicy – 17%, protestanci głównego nurtu – 14% (gł. metodyści i luteranie), mormoni – 4%, pozostali – 2% (gł. świadkowie Jehowy i prawosławni), brak religii – 30% (w tym: 5% agnostycy i 4% ateiści), religie Indian – 2%, pozostałe religie – 3% (w tym: buddyści, żydzi, bahaiści, unitarianie uniwersaliści i muzułmanie). Północny obszar wzdłuż granicy z Kanadą został zasiedlony przez niemieckich huterytów. Pozostało kilkadziesiąt ich społeczności, w których powszechnie mówi się po niemiecku.
Gospodarka Nominalny PKB Montany w 2023 roku wyniósł 73,2 mld USD. Montana zajęła 27. miejsce w rankingu stanów USA pod względem tempa wzrostu realnego PKB, który wyniósł 2,2%. Oznacza to, że jej gospodarka rosła w tempie zbliżonym do średniej krajowej. Gospodarka stanu opiera się na kilku kluczowych sektorach, z których największy wkład w PKB mają: nieruchomości, opieka zdrowotna i pomoc społeczna oraz usługi profesjonalne, naukowe i techniczne. Łącznie te trzy sektory odpowiadały za 37,7% PKB stanu. Inne istotne sektory to handel, budownictwo, turystyka, finanse, transport, produkcja i górnictwo.
W marcu 2022 roku Montana odnotowała historycznie niską stopę bezrobocia na poziomie 2,3%, co plasowało ją na czwartym miejscu w USA. Chociaż w 2024 roku stopa bezrobocia wzrosła do 3,7%, nadal jest stosunkowo niska w porównaniu do średniej krajowej. Sektory, które w największym stopniu przyczyniały się do zatrudnienia w Montanie, to opieka zdrowotna i pomoc społeczna, handel detaliczny oraz turystyka, odpowiadając łącznie za 44,1% miejsc pracy w stanie.
Wśród największych pracodawców w 2024 roku znajdują się ośrodki medyczne, takie jak Logan Health, Billings Clinic i Bozeman Health. Ważnymi podmiotami na rynku pracy są również sieci supermarketów Albertsons i Walmart, University of Montana, sklepy Costco oraz bank Glacier Bancorp.
Turystyka Turystyka odgrywa coraz większą rolę w gospodarce Montany i jest jednym z najszybciej rozwijających się sektorów. Stan przyciąga miliony turystów rocznie, oferując bogactwo parków narodowych, w tym Park Narodowy Glacier. Unikalne atrakcje, takie jak Szlak Dinozaurów Montany, obejmujący liczne muzea paleontologiczne, oraz przekształcone w atrakcje turystyczne dawne kopalnie miedzi (np. Berkeley Pit w Butte), dodatkowo wzmacniają jej pozycję jako celu podróży.
Rolnictwo thumb|Pastwisko w dolinie rzeki Madison Rolnictwo jest ważnym sektorem i siłą napędową gospodarki Montany od początku XIX wieku i nadal stanowi znaczną część wkładu do PKB Montany.
Bydło i pszenica pozostają głównymi towarami Montany i razem stanowią trzy czwarte wpływów gotówkowych Montany z rolnictwa. Montana zajmuje pierwsze miejsce w kraju pod względem produkcji soczewicy i certyfikowanej ekologicznej pszenicy oraz drugie lub trzecie (w zależności od roku) miejsce w kategorii pszenicy jarej, durum, jęczmienia, siemienia lnianego i krokosza barwierskiego. Montana plasuje się również w pierwszej dziesiątce stanów pod względem produkcji miodu, cieląt wołowych, pszenicy ozimej, siana z lucerny, fasoli garbanzo, owiec i jagniąt, oraz buraków cukrowych.
Zasoby Montana znana jest z obfitych zasobów naturalnych i mineralnych, w tym węgla (30% zasobów USA), miedzi, złota, manganu, szafiru, srebra, ołowiu, ropy i cynku.
Transport thumb|Droga MT16 Głównym środkiem transportu w stanie jest transport drogowy. Kluczowe arterie stanowią autostrady międzystanowe I-90 (połączenie wschód–zachód przez Billings i Missoulę) oraz I-15 (północ–południe w stronę Kanady). Uzupełniają je trasy stanowe, w tym Montana Highway 16, będąca głównym korytarzem we wschodniej części stanu, prowadzącym do prowincji Saskatchewan.
Ruch pasażerski na kolei obsługuje linia dalekobieżna Empire Builder przewoźnika Amtrak, przebiegająca przez północną Montanę. Największymi portami lotniczymi w stanie są Bozeman Yellowstone (BZN) oraz Billings Logan (BIL).
Informacje dodatkowe W Montanie występuje największa w Stanach Zjednoczonych populacja niedźwiedzi grizzly. Symbole Montany: Gatunek drzew: sosna Gatunek zwierząt: niedźwiedź grizzly Gatunek ptaków: skowronek Gatunek ryb: pstrąg
Przypisy
Linki zewnętrzne Witryna internetowa stanu Montana
Kategoria:Stany Stanów Zjednoczonych