Izabela Jagiellonka, (ur. 18 stycznia 1519, zm. 15 września 1559) – królewna polska i księżniczka litewska, jako żona Jana Zápolyi (1539–1540) królowa Węgier, następnie królowa-regentka Węgier w imieniu małoletniego syna (1540–1551)Władczyni Węgier wschodnich w opozycji do Ferdynanda Habsburga, również tytułującego się królem Węgier i posiadającego zachodnią część kraju.. Po zrzeczeniu się praw do korony węgierskiej w latach 1551–1556 nominalna księżna na Ziębicach i Ząbkowicach oraz pani Opola w imieniu swego syna, Jana Zygmunta. Od 1556 do śmierci ponownie królowa Węgier (de facto tylko części wschodniej), sprawująca realną władzę w imieniu syna. Córka Zygmunta Starego, króla Polski, i Bony Sforzy, księżniczki mediolańskiej i baryjskiej.
Dzieciństwo i młodość Urodziła się w Krakowie 18 stycznia 1519, około godziny 22.00, jako pierwsze dziecko pary królewskiej. Nazwano ją na cześć jej babki, księżnej Bari, Izabeli Aragońskiej. Wyrosła na dworze królewskim swojego ojca. Jej matka, z pochodzenia Włoszka, nauczyła ją języka włoskiego i wychowała w duchu kultury renesansowej. Jako ulubienica królowej Bony Izabela odebrała wraz z bratem Zygmuntem Augustem staranne wykształcenie. Posługiwała się czterema językami: polskim, włoskim, łaciną i niemieckim. Dzieciństwo spędziła w Krakowie i Litwie, gdzie kilka lat przebywała z bratem i rodzicami.
Plany matrymonialne Małżeństwo Izabeli (w odróżnieniu od losu młodszych córek Bony: Zofii, Anny i Katarzyny) było dla polskiej królowej sprawą najwyższej wagi. Pierwsze projekty małżeńskie wiązały się z planowanym sojuszem polsko-francuskim, który miał być wymierzony przeciw Habsburgom. Poselstwo francuskie w Polsce sondowało w 1523 możliwość przyszłego mariażu między Izabelą a Henrykiem, młodszym synem ówczesnego króla Francji, Franciszka I. Obydwoje mieli wówczas zaledwie 4 lata, a małżeństwo miałoby charakter czysto polityczny: Henryk otrzymał od ojca tytuł księcia Mediolanu, jako że Franciszek I zgłaszał do tego państwa pretensje. Izabela natomiast będąc po matce najstarszą wnuczką prawowitego księcia Mediolanu wzmocniłaby francuskie roszczenia do tego tytułuBona Sforza była córką Giana Galeazza Sforzy, którego bezprawnie władzy pozbawił jego stryj Ludwik Sforza.. Podpisane wiosną 1524 umowy małżeńskie między Jagiellonami a WalezjuszamiOprócz ślubu Izabeli z królewiczem francuskim planowano jednoczesny ślub Zygmunta Augusta z jedną z francuskich królewien. nie doszły do skutku z powodu zmiany układu sił politycznych po wielkiej klęsce Francuzów w bitwie pod Pawią (25 lutego 1525). Podobnie nieskuteczne były swaty babki i imienniczki królewny – Izabeli Aragońskiej, która chciała wydać wnuczkę za jednego z kuzynów jej zmarłego męża – Franciszka Sforzę. Został on w 1521 osadzony na tronie Mediolanu przez Habsburgów. Niepewna sytuacja słabego księcia nie zachęcała jednak Zygmunta Starego do tego mariażu. Sama Bona natomiast spośród włoskich książąt na męża dla Izabeli proponowała Fryderyka Gonzagę, od 1530 księcia Mantui. Sam zainteresowany, prawdopodobnie pod wpływem dyplomacji habsburskiej, dokonał innego wyboru. Królowa Bona – choć niechętna Habsburgom – mogła też widzieć dobrze ożenek Izabeli z którymś z książąt austriackich. Byłby to na pewno prestiżowy dla Izabeli i całej rodziny mariaż. Habsburgowie jednak nie byli zainteresowani tego typu układem. Rozpoczęli natomiast starania o zaaranżowanie małżeństwa Jagiellonki z Domem Sabaudzkim. Powodem zainteresowania cesarza Karola V i jego brata Ferdynanda z Habsburgów ożenkiem polskiej królewny było pojawienie się wśród kandydatów do ręki Izabeli Jana Zápolyi, narodowego króla Węgier, który walczył o tron węgierski właśnie z Habsburgami. thumb|left|150px|Jan Zápolya, mąż Izabeli i narodowy król Węgier
Małżeństwo z Janem Zápolyą (1539–1540) Jan Zápolya, od 1526 król Węgier, rozpoczął starania o rękę Izabeli już na początku lat 30. XVI wieku. Ożenek ten miał przypieczętować sojusz polsko-węgierski, który Zápolya miał nadzieję utworzyć walcząc przeciw Habsburgom. Już wcześniej, za panowania Jagiellonów czesko-węgierskich Zápolya wydał za Zygmunta Starego swą siostrę, Barbarę (1512). Teraz chciał ponownie zacieśnić stosunki między Węgrami a Polską. Król Zygmunt był jednak niechętny temu małżeństwu z dwóch powodów: po pierwsze nie chciał wysyłać córki do kraju ogarniętego wojnąW tym czasie na Węgrzech trwała wojna domowa połączona z interwencją turecką., po drugie nie chciał otwarcie sprzeciwić się polityce Habsburgów. Uparte starania króla Jana zakończyły się sukcesem dopiero po kilku latach. Zygmunt wyraził zgodę na małżeństwo, pod warunkiem, że między Ferdynandem Habsburgiem a Zápolyą dojdzie do podpisania pokoju. Stało się to w 1538, kiedy to zatwierdzono układ w Wielkim Waradynie. Na jego mocy Węgry zostały podzielone między Jana i Ferdynanda. Jan zachował dożywotni tytuł króla Węgier, ale jego następcą miał być Ferdynand i jego spadkobiercy. Tak więc ewentualni przyszli potomkowie Izabeli i Jana nie mieli praw do korony, w zamian mieli otrzymać odszkodowanie pieniężne, tytuł książęcy i dobra na Spiszu. Po pokonaniu tych przeszkód 23 lutego 1539 Izabela została żoną Jana Zapolyi i tym samym królową Węgier. Mimo że małżonek Izabeli był od niej starszy o 32 lata, to kilka miesięcy po ślubie Izabela zaszła w ciążę. 7 lipca 1540 urodziła w Budzie syna, któremu nadano imiona na cześć ojca i dziadka – Jan Zygmunt. Król, który od kilku miesięcy przebywał w Siedmiogrodzie był w ciężkim stanie – w maju doznał udaru mózgu i miał niedowład lewej połowy ciała. Izabeli – ze względu na zaawansowaną ciążę nie przekazano złych wieści na temat zdrowia męża. Natomiast królowi wkrótce doniesiono o narodzinach syna. Jan zarządził uroczystości, w których wziął czynny udział. Spowodowało to nagłe pogorszenie się jego stanu i wkrótce – śmierć króla (22 lipca 1540).
Królowa wdowa Śmierć króla Jana była dla młodej Jagiellonki ciosem. Małżeństwo trwało zaledwie półtora roku i Izabela nie zdążyła jeszcze zdobyć na Węgrzech żadnej pozycji. Jej syn miał dopiero dwa tygodnie i według postanowień układu wielkowaradyńskiego ani ona ani mały Jan Zygmunt nie mieli prawa do korony węgierskiej. Wypełnienie postanowień traktatu okazało się jednak bardzo trudne dla każdej ze stron. Ferdynand Habsburg nie miał ani środków, ani ziem, by wypełnić ze swej strony zobowiązania wobec Izabeli. Królowa-wdowa nie mogła natomiast po prostu opuścić Węgier zostając postawioną przed faktami dokonanymi, gdy nastrojona antyhabsbursko szlachta na zgromadzeniu narodowym w Rákos wybrała na kolejnego króla jej syna jako Jana II Zygmunta. Od tej pory Izabela rozpoczęła walkę o dziedzictwo swego męża, które chciała przekazać swemu jedynemu synowi. Musiała jednak liczyć się z silniejszymi od siebie politykami: arcyksięciem Ferdynandem, sułtanem tureckim Sulejmanem Wspaniałym, a na Węgrzech z wpływowym mnichem, biskupem Wielkiego Waradynu i głównym doradcą zmarłego króla – Jerzym Utiešenoviciem.
W cieniu Utiešenovicia (1540–1551) W latach 1540–1551 Izabela była formalną regentką Węgier w imieniu Jana Zygmunta, obranego, ale niekoronowanego króla Węgier. Władza Izabeli była w tym czasie jednak mocno ograniczona, zarówno terytorialnie, jak i przedmiotowo. Po pierwsze zachodnią część kraju kontrolował Ferdynand Habsburg – w świetle postanowień zjazdu wiedeńskiego z 1515 oraz układu wielkowaradyńskiego z 1538 prawowity król Węgier. Po drugie pretensje do zwierzchnictwa nad dziedzictwem Zápolyów i całymi Węgrami podnosił Sulejman Wspaniały, który uważał zmarłego króla Jana za swego lennika. Po trzecie władzę Izabeli ograniczał współregent królestwa i najbardziej utalentowany z ministrów Jana – Jerzy Utiešenović. Izabela miała w chwili śmierci męża dopiero 21 lat i niewielkie doświadczenie polityczne. Mający silne zaplecze polityczne Utiešenović wysunął się na pierwszy plan zmuszając młodą królową do uznania jego władzy. Izabela jednak nigdy do końca nie poddała się jego dyktatowi i podjęła wkrótce walkę o władzę.
Podział i upadek Węgier
mały|lewo|Królowa Izabela z małym Janem Zygmuntem przed sułtanem Sulejmanem Wspaniałym w Budzie w 1541 roku Pierwszym problemem jaki stanął naprzeciw królowej i Utiešenovicia było ułożenie stosunków z Ferdynandem. Przysłanych do Budy posłów austriackich Izabela zapewniała o swej dobrej woli i chęci wypełnienia postanowień układu z 1538. W tym samym czasie jednak posłała posłów do ojca, króla Polski o radę i wsparcie. Jednak Zygmunt Stary, który w polityce kierował się niezwykłym dla władców kodeksem etycznym uważał, że nie może wesprzeć bezprawia jakim było ogłoszenie Jana Zygmunta królem – wbrew umowie z Habsburgami. Z drugiej strony ojciec Izabeli nie uczynił nic przeciw Ferdynandowi, który wcale nie miał zamiaru wypełniać swoich zobowiązań wobec młodej wdowy i jej syna. Polityka dworu polskiego wobec Węgier stała się przedmiotem krytyki na sejmie 1542. Uważa się, że niezwykle ostrożna i zachowawcza postawa Zygmunta wobec sprawy Zápolyów była po części rezultatem wieku króla, który w tym czasie miał już 73 lata. Pomimo pozytywnego dla Izabeli poselstwa polskiego w Stambule, które miało wyjednać u Sulejmana przyjaźń turecką dla młodego Zápolyi, król Zygmunt wezwał wkrótce córkę do opuszczenia Węgier. Izabela postanowiła jednak nie opuszczać stolicy Węgier, nie pozwolił jej na to również Utiešenović. Wbrew nawoływaniom króla polskiego do pokoju, wkrótce na Węgry uderzyła armia Habsburgów. W październiku 1540 siły Ferdynanda stanęły pod Budą, sytuacja Zápolyów stała się trudna i Izabela była gotowa poddać się Ferdynandowi. Inicjatywę przejął wówczas Utiešenović, który zatrzymał królową w areszcie domowym nie pozwalając na pertraktacje z Habsburgiem i wezwał do pomocy wojska Osmanów. Turcy pokonali wkrótce Austriaków, jednak dla Węgier nie był to sukces: armia turecka zajęła stolicę wraz z centralną częścią kraju (sierpień 1541). Malutki syn królowej został zabrany do obozu tureckiego, gdzie pokazano go samemu sułtanowi. Izabela musiała udać się z synem do Siedmiogrodu, który wraz z nadcisańską częścią Węgier i wschodnią Słowacją (ówcześnie Górnymi Węgrami) miał być odtąd krajem lennym wobec Porty Osmańskiej.
Pobyt w Siedmiogrodzie thumb|180px|XIX-wieczne wyobrażenie Izabeli Jagiellonki w narodowym stroju węgierskim Podział Węgier dokonany w 1541 okazał się trwały i granice wtedy ustalone miały – z niewielkimi zmianami – utrzymać się przez następne 150 lat. Węgry jakie podlegały formalnej władzy Izabeli miały stać się w przyszłości Księstwem Siedmiogrodu. Jednak za życia Izabeli była ona, podobnie jak jej syn, wciąż tytułowani władcami Węgier. Zwycięstwo tureckie pod Budą uczyniło Turcję najważniejszą siłą na Węgrzech. Polityka królowej i Utiešenovicia nadal jednak musiała polegać na lawirowaniu pomiędzy Habsburgami a sułtanem. W pierwszych latach pobytu w Siedmiogrodzie Izabela dążyła do porozumienia z Ferdynandem i wyrażała chęć opuszczenia niegościnnej i ubogiej w jej mniemaniu krainy. Mimo zawiłych pertraktacji i podpisania wstępnych porozumień do ostatecznej ugody nie doszło. Powodem był zarówno brak zaufania Izabeli co do intencji Habsburgów, jak i rady płynące od najważniejszych dla królowej osób. Zarówno królowa Bona, jak i sam Utiešenović odwodzili ją od tej decyzji. Także osobisty list sułtanki Roksolany, żony Sulejmana, skierowany do Izabeli był niecodziennym, ale równie ważnym argumentem za decyzją pozostania w nowym władztwie.
Wojna domowa (1549–1551)