thumb|400px|Trajektoria FOBS w porównaniu z klasycznym pociskiem międzykontynentalnym Metoda rażenia z orbity szczątkowej (FOBS, z , także: cząstkowy orbitalny system bombardujący) – sposób przenoszenia głowicy jądrowej polegający na wprowadzeniu pocisku na niską orbitę okołoziemską i zejściu z niej tuż przed celem dzięki impulsowi silnika hamującego. Trajektoria omija zwrócone na północ radary wczesnego ostrzegania NORAD, skraca czas reakcji obrońcy i ukrywa położenie celu do momentu deorbitacji.

Związek Radziecki rozwijał FOBS w latach 60. XX wieku jako jeden z pierwszych projektów militarnego wykorzystania przestrzeni kosmicznej. W sierpniu 2021 Chińska Republika Ludowa przetestowała pocisk łączący FOBS z .

Konkurencyjne projekty radzieckie thumb|left|150px|Siergiej Korolow thumb|right|150px|Władimir Czełomiej W pierwszej połowie lat 60. trzy biura konstrukcyjne przedstawiły konkurencyjne projekty pocisku FOBS. Siergiej Korolow zaproponował (NATO SS-X-10 Scrag), trzystopniowy pocisk o masie 117 ton i głowicy 2,2 megatony, napędzany naftą i ciekłym tlenem. Władimir Czełomiej zgłosił UR-200A na samozapalnym dwuskładnikowym paliwie (N2O4 i UDMH). Michaił Jangiel zaproponował R-36O (NATO SS-9 Mod 3 Scarp, indeks GRAU 8K69) oparty na własnym pocisku R-36.

Trzeci stopień R-36O, nazywany OGCh, łączył silnik hamujący RD-854, układ celowniczy oraz głowicę 8F021. Korekta toru odbywała się po wejściu na orbitę i tuż przed odpaleniem stopnia hamującego. Moc głowicy szacowano na 5–20 megaton według źródeł radzieckich i 1–3,5 megatony według wywiadu zachodniego.

W 1965 wybrano R-36O. Kriogeniczne paliwo GR-1 uniemożliwiało długie przechowywanie w silosie, silnik hamujący 8D726 zawodził, a produkcja silnika NK-9 była opóźniona. UR-200A stracił poparcie polityczne po odsunięciu Chruszczowa w 1964.

Testy i rozmieszczenie thumb|Start rakiety wywodzącej się z pocisku R-36 Próby R-36O prowadzono na poligonie Bajkonur w Kazachstanie. Pierwszy lot 16 grudnia 1965 chybił strefę lądowania, kolejne próby kończyły się awariami silnika hamującego i pożarem stanowiska startowego. W 1967 dziewięć z dziesięciu prób osiągnęło częściowy sukces. Komunikaty o testach satelitów stanowiły zasłonę informacyjną.

19 listopada 1968 ZSRR uznał R-36O za sprawny operacyjnie i rozmieścił go w 18 silosach w trzech grupach po sześć, odległych od siebie o 10–15 km. Głowice jądrowe zainstalowano dopiero w 1972. Wywiad NATO oceniał, że głównym celem była baza Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych Grand Forks z budowanym systemem obrony przeciwrakietowej.

Powody rozwoju i wady techniczne ZSRR upatrywał w FOBS trzech głównych korzyści. Nieograniczony zasięg pozwalał uderzyć z dowolnego kierunku, w tym jednocześnie nad oboma biegunami. Trajektoria nad biegunem południowym omijała amerykański radar BMEWS zorientowany na biegun północny. Niska orbita (perygeum poniżej 160 km, apogeum około 200 km) leżała poza profilem detekcji radarów ICBM skonfigurowanych na trajektorie tysiące kilometrów wyżej. Czas lotu mógł być nawet o dziesięć minut krótszy niż czas lotu pocisku międzykontynentalnego.

Wady FOBS okazały się decydujące. Masa głowicy stanowiła od 1/2 do 1/3 masy głowicy ICBM ze względu na energię potrzebną do wejścia na orbitę. Dokładność była niższa od pocisku międzykontynentalnego, co potwierdziły testy R-36O w latach 1965–1971. Amerykańskie radary kosmiczne wprowadzane od początku lat 70. odbierały FOBS przewagę niewykrywalności, a rozbudowany amerykański system obrony przeciwrakietowej, przed którym FOBS miał chronić ZSRR, nigdy nie powstał. Jedyny istotny program, Safeguard (pierwotnie Sentinel), wyłączono w 1976. Pociski wystrzeliwane z okrętów podwodnych dawały podobne zalety operacyjne.

Traktat o przestrzeni kosmicznej i SALT II thumb|Leonid Breżniew i Jimmy Carter podpisują układ SALT II w Wiedniu, 18 czerwca 1979 Artykuł IV Traktatu o przestrzeni kosmicznej z 1967 zakazał umieszczania na orbicie obiektów przenoszących broń masowego rażenia. Sekretarz obrony Robert McNamara argumentował, że FOBS wykonuje misję na „orbicie szczątkowej, a nie pełnej", więc nie narusza zobowiązań. Senator Henry M. Jackson określał radziecki program jako „złamanie traktatu w dobrej wierze". McNamara podkreślał, że traktat nie zakazuje testów, a żaden z radzieckich pocisków próbnych nie był wyposażony w głowicę jądrową.

Układ SALT II z 1979 wprost zakazał rozwoju i rozmieszczania FOBS:

Senat Stanów Zjednoczonych nie ratyfikował układu, lecz ZSRR dostosował się do jego postanowień. Wycofywanie R-36O rozpoczęto w 1982, oficjalnie w styczniu 1983, a od maja 1984 niszczono silosy. Układ przewidywał demontaż 12 z 18 silosów i zezwalał na przebudowę pozostałych sześciu do testów pocisków międzykontynentalnych.

Stanowisko Stanów Zjednoczonych USA rozważały budowę broni orbitalnej na początku lat 60., ale w 1963 uznały, że nie daje ona przewagi nad pociskiem międzykontynentalnym. CIA w 1962 oceniła radziecki program jako motywowany „propagandowo lub politycznie". Próby R-36O w latach 1966–1967 przekonały analityków o militarnym charakterze programu, choć jeszcze w październiku 1968 nie potrafili oni rozróżnić tych testów od prób pocisku ICBM o obniżonej trajektorii. McNamara ujawnił istnienie programu na konferencji prasowej 3 listopada 1967.

Współczesne programy W 2021 sekretarz Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych potwierdził, że Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza rozwija FOBS. Chiński test z lata 2021 wprowadził pojazd hipersoniczny szybujący w atmosferę po locie orbitalnym, a głowica chybiła cel o około 38 km. W listopadzie 2022 Departament Obrony USA podał, że pojazd pokonał około 40 000 km w 100 minut, wykonując pełny obieg wokół Ziemi.

Rosyjski pocisk RS-28 Sarmat (NATO SS-X-30), wprowadzony do służby w 2021 i pomyślnie przetestowany w 2022, według Pentagonu może być rozmieszczany w trybie FOBS, co zwiększa jego zasięg do około 38 000 km. We wrześniu 2023 Władimir Putin potwierdził rozmieszczenie tych pocisków.

Zobacz też teoria odstraszania

Przypisy

Kategoria:Broń jądrowa Kategoria:Broń rakietowa Kategoria:Międzykontynentalne pociski balistyczne