Wang Mang (; ur. 45 p.n.e., zm. 6 października 23 n.e.) – cesarz Chin, panujący w latach 9–23 n.e.
Wang Mang był bratankiem cesarzowej Wang Zhengjun, żony cesarza Yuana (48–33 p.n.e.). To jej wpływom jako cesarzowej wdowy zawdzięczał on sprawowanie faktycznej władzy w państwie za panowania małoletnich Pingdi (1 p.n.e. – 6 n.e.) i Ruzi Yinga (6–9 n.e.). W 9 n.e. Wang Mang ogłosił się cesarzem, po czym próbował przeprowadzić szereg reform, m.in. administracji, systemu monetarnego, własności ziemi i monopoli państwowych. Były one w większości nieudane i nie poprawiły losu ludności, przyczyniając się natomiast do wzrostu ogólnego chaosu w cesarstwie. Zmiana biegu Huang He i związana z nią katastrofalna powódź doprowadziła do wybuchu powstania chłopskiego, w trakcie którego w 23 n.e. Wang Mang został zamordowany. W późniejszej oficjalnej historiografii został sportretowany jako przykładowy uzurpator, jednak dzisiejsi historycy wiążą jego panowanie także z ponownym wprowadzeniem idei Mandatu Niebios, do której następnie odwoływały się wszystkie kolejne dynastie Chin.
Droga do władzy Wang Mang był synem Wang Wena, który był bratem cesarzowej Wang Zhengjun, żony cesarza Yuana (48–33 p.n.e.) Wang Wen zmarł w stosunkowo młodym wieku, tak że nie zdążył zostać markizem (hou) wraz z innymi braćmi cesarzowej. Pomimo śmierci ojca, Wang Mang otrzymał solidne konfucjańskie wykształcenie, podczas którego ujawniło się jego zamiłowanie do nauki. W 22 p.n.e. przez kilka miesięcy asystował przy swoim umierającym wuju Wang Fengu, który był wówczas regentem. Na jego przedśmiertną prośbę Wang Mang otrzymał dowództwo w Armii Północnej i został doradcą cesarza. Później otrzymał także tytuł dowódcy kawalerii, doradcy pałacu i sługi pałacu. 12 czerwca 16 p.n.e. Wang Mang został markizem Xindu. Już wtedy jawił się on jako człowiek wszechstronnie uzdolniony, o szerokich zainteresowaniach i umiejętności zdobywania zwolenników.
W 8 p.n.e. Wang Gen, czwarty z kolei regent z rodziny Wang, zrezygnował ze swojego urzędu. Wszyscy wcześniejsi regenci z rodziny Wang należeli do pokolenia długowiecznej cesarzowej wdowy Wang Zhengjun. Koniecznym stało się wówczas sięgnięcie do następnej generacji rodziny Wang. Wang Mang wydawał się jej najzdolniejszym i najbardziej doświadczonym politycznie przedstawicielem, nic więc dziwnego, że na początku 7 p.n.e. to on został regentem. 17 kwietnia 7 p.n.e. zmarł cesarz Cheng (33–7 p.n.e.), syn Wang Zhengjun i nowym cesarzem został jego kuzyn Ai (7–1 p.n.e.). Był on zdecydowany rządzić samodzielnie, a do osłabienia wpływów rodziny Wang dążyły także rodzina jego matki, Ding i babki, Fu. W tej sytuacji Wang Mang został zmuszony do rezygnacji, która najpierw została taktownie odrzucona, ale za drugim razem, 27 sierpnia 7 p.n.e., przyjęta. Wang Mang wycofał się do swojej rezydencji w stolicy, jednak w lecie 5 p.n.e. został zmuszony do jej opuszczenia i zamieszkania na terenie swojego markizatuBielenstein, s. 227.
Mimo wygnania, Wang Mang zachował wpływy w stolicy dzięki swoim zwolennikom, którzy w 2 p.n.e. uzyskali od Aidi zgodę na jego powrót. Miał on prowadzić ciche życie, z dala od dworu. Jednak 15 sierpnia 1 p.n.e. Aidi zmarł. Nie pozostawił on po sobie syna ani nie wyznaczył oficjalnie następcy, chociaż na łożu śmierci przekazał cesarskie pieczęcie swojemu faworytowi, Dong Xianowi. Ponieważ w 5 p.n.e. zmarła matka cesarza, a 2 p.n.e. jego babka, jedyną osobą władną do rozwiązania konstytucyjnego kryzysu była znowu najstarsza cesarzowa wdowa Wang. Cesarskie pieczęcie zostały zabrane Dong Xianowi natychmiast po śmierci Aidi i jeszcze tego samego dnia Wang Mang został wezwany do pałacu. Poradził on Wang Zhengjun, żeby pozbawiła Dong Xiana jego urzędów i tytułów. Tak istotnie się stało 16 sierpnia i Dong Xian popełnił samobójstwo. Następnego dnia Wang Mang został regentem. Oczywistym kandydatem na cesarza był ostatni żyjący potomek Yuandi, Liu Jizi, który został cesarzem 17 października, i przeszedł do historii jako Pingdi (1 p.n.e. – 6 n.e.). Z punktu widzenia Wang Manga okolicznością nader korzystną był fakt że nowy władca urodził się zaledwie w 9 p.n.e., w momencie wstąpienia na tron był zatem dzieckiemBielenstein, ss. 227 – 228; .
Podczas nominalnych rządów Pingdi władza Wang Manga znacznie wzrosła. Obsadził on najważniejsze stanowiska swoimi zwolennikami i cieszył się autentyczną popularnością wśród urzędników i uczonych. Udało mu się podnieść poziom prowincjonalnych szkół, rozbudować Akademię, zbudować nową drogę poprzez pasma gór, łączącą dolinę rzeki Wei z Syczuanem oraz zapewnić pokój na granicach. W 5 n.e. w stolicy zorganizowano konferencję na temat tekstów klasycznych, astronomii-astrologii i przepowiadania. W 1 n.e. Wang Mang otrzymał tytuł Księcia Zapewniającego Pokój Hanom (An Han Gong)Bielenstein, s. 228. Termin „Gong” („książę”) nie był dotąd używany w czasach cesarstwa, a jego przyjęcie oznaczało nawiązanie przez Wang Manga do słynnego Księcia Zhou; . Jest rzeczą znamienną, że Wang Mang nie dopuścił do tego, aby Pingdi odwiedzała jego matka z rodu Wei i starał się trzymać z dala od dworu także pozostałych jego członków. Kiedy jego własny syn, Wang Yu, spróbował doprowadzić do spotkania dziecka z matką, Wang Mang nie zawahał się przed skazaniem go na śmierć. Ten sam los spotkał także wielu członków rodu Wei, chociaż matkę Pingdi pozostawiono przy życiu i formalnie cieszyła się wszystkimi zwyczajowymi zaszczytamiLoewe (2004), ss. 292 – 293; . 16 marca 4 n.e. kilkuletnia córka Wang Manga została cesarzową. Pingdi zmarł jednak 3 lutego 6 n.e. Tradycyjna historiografia przypisywała Wang Mangowi otrucie cesarza, należy jednak zauważyć, że w tym momencie nie leżało to w jego interesie. Jako teść małoletniego cesarza i prawdopodobny dziadek jego następcy mógł on ze spokojem patrzeć w przyszłość, która wydawała się na całe lata zabezpieczona przed utratą rzeczywistej władzy. Śmierć Pingdi spowodowała, że stanął on przed zadaniem ponownego zabezpieczenia swoich wpływów na nowej podstawie, bez zwrócenia cesarskiego rodu przeciwko sobieBielenstein, ss. 228 – 229; Loewe (1986), s. 219.
Pingdi był ostatnim żyjącym potomkiem Yuandi, co spowodowało konieczność wyboru cesarza spośród potomków jego poprzednika, Xuandi. Było wśród nich pięciu królów (Wang) i blisko pięćdziesięciu markizów. Wybór dorosłej i kompetentnej osoby ograniczyłby wpływy Wang Manga, z tego też powodu wybrał on najmłodszego kandydata, praprawnuka Xuandi, urodzonego w 5, Liu Yinga, który przeszedł do historii jako Ruzi Ying (6–9). Nie został on oficjalnie cesarzem, lecz 17 kwietnia 6 ogłoszono go następcą tronu. Mocą formalnego edyktu cesarzowej wdowy Wang Wang Mang został najpierw regentem, a potem „pełniącym obowiązki cesarza”, przy czym odwołano się tutaj do roli, jaką Książę Zhou pełnił niegdyś przy nieletnim królu Chengu. W ten sposób Wang Mang wyraźnie jednak dał do zrozumienia, że zamierza zachować swoją władzę, co musiało spotkać się ze sprzeciwem rodu cesarskiego. Już w maju lub czerwcu tego samego roku jeden z markizów próbował zaatakować stolicę swojej komanderii, nie tylko jednak został pokonany, lecz jego krewni przedłożyli memoriał przepraszający za ten akt. Rebelie dwóch kolejnych markizów miały jeszcze mniejsze znaczenie. Poważniejszy charakter miało powstanie wzniecone w centralnej części Wielkiej Równiny przez Zhai YiBielenstein, ss. 229 – 230; Loewe (1986), s. 219, który był synem Zhai Fangjina, kanclerza cesarza ChengaEikemeier, s. 127. Ogłosił on cesarzem członka rodu cesarskiego, ustanowił własną administrację oraz oskarżył Wang Manga o otrucie Pingdi. Druga rebelia wybuchła w pobliżu stolicy. Dzięki energicznym działaniom Wang Manga, w skład których wchodziła także proklamacja zawierająca oświadczenie, że odda on władzę wraz z dojściem następcy tronu do pełnoletniości, w ciągu trzech miesięcy bunty zostały stłumione. Od tej pory Wang Mang nie spotkał się z poważniejszą opozycjąBielenstein, s. 230.
Łatwość z jaką Wang Mang rozprawił się z rebeliantami i akceptacja jego posunięć przez praktycznie wszystkich urzędników musiały prowadzić do wniosku, że zdemoralizowany ród cesarski utracił jakiekolwiek poparcie. W tej sytuacji Wang Mang powziął kroki mające na celu przejęcie pełni władzy, odwołał się przy tym do koncepcji Mandatu Niebios, która związana była z dynastią Zhou. Teoria ta pojawiła się ponownie wśród elit rządzących pod koniec Zachodniej dynastii Han, przy czym łączono ją z teorią pięciu elementów (wu xing) – drewna, ognia, ziemi, metalu i wody, które miały kolejno dominować w świecie natury. Każda z dynastii panowała dzięki sile jednego z elementów i była skazana na upadek, identyczny z utratą Mandatu, wraz z jej wygaśnięciem i przejściem do następnej fazy. Teraz Wang Mang musiał udowodnić, że Mandat Niebios, jaki przysługiwał dynastii Han, wygasł, czyli związany z nią element ognia powinien ustąpić elementowi ziemi. Ponieważ zaś Wang Mang miał wywodzić się od Żółtego Cesarza, którego kolorem była żółć, odpowiadająca ziemi, wraz z nadejściem jej fazy przyszedł czas na jego władzę. Szereg omenów miał potwierdzić ten fakt. A zatem pomiędzy 6 a 8 n.e. odkryto kamień z imieniem Wang Manga, we śnie ukazał się mu wysłannik Nieba, spontanicznie wytrysnęło przed nim źródło, znaleziono także kamiennego wołu (a wół jest zwierzęciem, któremu odpowiada ziemia) oraz brązową szkatułkę z dwoma zapisanym kopertami. Za każdym razem przekaz był ten sam: Wang Mang powinien zostać cesarzem. Po tej propagandowej kampanii, Wang Mang 10 stycznia 9 n.e. ogłosił koniec rządów dynastii Han i wstąpił na tron jako pierwszy cesarz dynastii Xin (). Ruzi Ying został pozbawiony swojego tytułu i trzymany w odosobnieniu poślubił potem wnuczkę Wang MangaBielenstein, ss. 230 – 231; .
Cesarstwo Polityka wewnętrzna
Jeszcze w tym samym roku Wang Mang szybko stłumił dwa powstania dawnego rodu cesarskiego, którego członkowie w następnym roku zostali pozbawieni swoich tytułów arystokratycznych i tym samym zrównani z pospólstwem. Tytuły stosowane przez dynastię Han zostały zniesione i zastąpione nowym, pięciostopniowym systemem, który miał być niegdyś używany przez dynastię Zhou. W 14 przeprowadzono także kompleksową zmianę nazw tytułów prowincjonalnych oraz komanderii i powiatów. We wszystkich tych przypadkach starano się używać terminów pochodzących z Księgi dokumentów. W 9 zostało zakazane kupowanie i sprzedawanie prywatnych niewolników. W tym samym roku została ogłoszona reforma rolna, zgodnie z którą każdy sprawny mężczyzna miał otrzymać pewną określoną, jednakową ilość ziemi. Rodziny z większą od przewidzianej ilością ziemi miały przekazać nadwyżkę swoim krewnym i sąsiadom. Sprzedaż ziemi została zakazana. Jeszcze w 7 markizi i arystokraci niższych rang otrzymali nakaz wymiany posiadanego złota na monetę o niższej wartości. Nowe denominacje pieniądza zostały przeprowadzone w 7, 9, 10 i 14, przy czym pierwsza i ostatnia z nich wiązały się ze zmniejszeniem monety. W 10 zostały ustanowione państwowe monopole na alkohol, sól, wyroby żelazne, bicie monety oraz wpływy z gór i bagien. Jednocześnie rynek na takie istotne towary jak ziarno, ubrania i jedwab został ustabilizowany przez powołanie państwowych agencji skupujących je kiedy były tanie i sprzedających kiedy były drogie. W pięciu ważnych miastach zostały w tym celu ustanowione magazyny. Ustanowienie monopoli i programu stabilizacji cen zostało ponownie potwierdzone w 17. Po 10 podatek w wysokości jednej dziesiątej ich przychodów został nałożony na myśliwych, rybaków, kupców i rzemieślników. W 16 wprowadzono regulacje, zgodnie z którymi pensje urzędników powinny były zmniejszać się podczas nieurodzaju proporcjonalnie do jego wielkościBielenstein, s. 232; Loewe (2004), ss. 294 – 295.