Stephen Jay Gould (ur. 10 września 1941 w Nowym Jorku, zm. 20 maja 2002) – amerykański paleontolog, popularyzator ewolucjonizmu.
Życie i działalność Studiował geologię w Antioch College, następnie obronił pracę doktorską z paleontologii na Columbia University. Był profesorem zoologii i geologii na Harvardzie. Prowadził kursy zoologii, geologii, paleontologii i historii nauki.
Poglądy Razem z Richardem Lewontinem w słynnym artykule krytykował adaptacjonizm jako program badawczy pomijający w wyjaśnieniu ewolucji czynniki inne niż dobór naturalnyStephen Jay Gould, Richard C. Lewontin - Pendentywy w katedrze św. Marka a paradygmat Panglossa. Krytyka programu adaptacyjnego (przeł. K. Bielecka)w: Przegląd Filozoficzno-Literacki 2-3 (31) 2011. . Spotkało się to z polemiką Richarda DawkinsaMarcin Miłkowski,Biologia jako nauka szczegółowa i nauka szczególna, w: Przegląd Filozoficzno-Literacki 2-3 (31) 2011.
Miłkowski wskazuje za Ernstem Mayrem, że w biologii podstawową koncepcją wyjaśniającą jest przystosowanie do środowiska. Takie założenie adaptacjonizmu podważyli Steven Jay Gould i Richard Lewontin w swoim niesłychanie głośnym tekście Katedra św. Marka a paradygmat Panglossa. przyrównując adaptacjonistów do doktora Panglossa, który w Wolterowskim Kandydzie zawsze potrafił znaleźć rację istnienia dowolnej rzeczy, co dowodziło, że świat jest najlepszy z możliwych. Weszli przez to w spór m.in. z Richardem Dawkinsem broniącym tezy, że rola rozumowania adaptacyjnego w wyjaśnieniu ewolucji jest najważniejsza. Sterelny, K. (2007). Dawkins Vs Gould: Survival of the Fittest. Cambridge, U.K.: Icon Books. Wchodził w polemikę z Dawkinsem również w przedmiocie poziomu doboru, twierdząc, że od genotypu ważniejszy jest fenotypS.J. Gould, Troskliwe grupy i samolubne geny, [w:] tenże, Niewczesny pogrzeb Darwina, przeł. Nina Kancewicz-Hoffman, wybrał oraz przedmową i przypisami opatrzył Antoni Hoffman, Prószyński i S-ka, W arszawa 1999, s. 165..
Razem z paleobiolożką, Elisabeth S. Vrba zaproponowali termin egzaptacje dla wyjaśnienia zmian cech (pióra mogły najpierw służyć do termoregulacji, by następnie stać się podstawą lotu), które wcześniej miały inne przystosowanieStephen Jay Gould, Elisabeth S. Vrba. Exaptation—a missing term in the science of form. „Paleobiology”. 8, s. 4-15, 1982. Peleontologial Society. (ang.).
Wraz z Nilesem Eldredgem sformułował nowe stanowisko w ramach ewolucjonizmu, nazywane punktualizmem (w kontrze do gradualizmu). Głównym uzasadnieniem tego stanowiska była koncepcja przerywanej równowagiGould S.J., Eldredge N. (1977), Punctuated Equilibria: The Tempo and Mode of Evolution Reconsidered, „Paleobiology”, vol. 3: 115–151.D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008,s.510. W tym modelu długie okresy zmian nieznacznych są przerywane okresami zmian gwałtownych (liczących setki tysięcy lat). Jak wskazuje Futuyama wiele dowodów wskazuje, że zmiany cech przyjmują różne tempo i przebieg. Futuyama dodaje, że jak na razie niewiele dowodów wskazuje jednak, że ewolucja zachodzi w sposób wskazany przez Goulda i Eldridge'a, a ich model jest "prawie na pewno błędny". Zwrócili jednak oni uwagę wielu badaczy na zagadkowe i ważne zjawisko stazy- zastoju., wskazująca, że specjacja jest zjawiskiem skokowym w czasie geologicznym, a nie stopniowym (tzw. stasis-zastój)Dzik, J. 2010. Biologia ewolucyjna a paleobiologia. In Barańska, J. & Legocki, A. B. (eds). Polskie i światowe osiągnięcia nauki. Nauki Biologiczne.. Takie wyjaśnienie opiera się na modelu Mayra specjacji parapatrycznej (efekt założyciela). Co więcej, czynniki kierunkowe takie jak selekcja wcale nie są głównym motorem ewolucji, a duże znaczenie mają czynniki nie-kierunkowe, przygodne takie jak dryf genetyczny. Gould nie zgadzał się również na rozumienie specjacji jedynie w ramach zmian genetycznych bez odwoływania się do paleontologiiDzik, J. 2010. Biologia ewolucyjna a paleobiologia. In Barańska, J. & Legocki, A. B. (eds). Polskie i światowe osiągnięcia nauki. Nauki Biologiczne.. Pisał o trzech "piętrach" ewolucji (mikroewolucja, „ewolucja gatunków”, masowe wymierania)D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008, s.152-153.. Podkreślał, że biologia ewolucyjna jest nauką historyczną (w znaczeniu badającą przeszłość), zależną nie tylko od praw (dobór, dynamika ekologiczna itp.), a od konkretnych zdarzeń (np. uderzenie komety) z przeszłości (gdyby „cofnąć taśmę” od nowa, wcale nie ma żadnej konieczności, że „zagrałaby” ponownie człowieka w tym samym momencie dziejów)989, Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History, New York: W.W. Norton..
Krytykował stosowanie idei postępu w nauceGould S.J. (1988), On Replacing the Idea of Progress with an Operational Notion of Directionality, [w:] Evolutionary Progress, M.H. Nitecki (red.), Chicago, IL: University of Chicago Press: 319–338.D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008,s.526., socjobiologię oraz determinizm genetycznyGould S.J. (1981), The Mismeasure of Man, New York, NY: Norton.. Swoją książką Onthogeny i philogeny zapoczątkował zainteresowanie tzw. „evo-devo”D.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008, s.506..
Jego opus magnum była opublikowana kilka tygodni przed śmiercią The structure of evolutionary theoryD.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008,s.530. Futuyama nazywa je największym i kontrowersyjnym dziełem Goulda..
Jego uczniem był m.in. Jack SepkoskiM.Ruse, Ludzie,PWN, 2021, s.207 (epub)..
"The Mismeasure of Man"
Odrębnym polem działalności naukowej Gaulda była krytyka testów inteligencji, czy szerzej - nieuprawnionego stosowania metod ilościowych w odniesieniu do człowieka i społeczeństwa, którą (krytykę) zawarł w obszernej książce "The Mismeasure of Man" z 1981. Gauld należy do najważniejszych krytyków testów inteligencji.
Popularyzacja nauki Prawie 25 lat nieprzerwanie publikował felietony naukowe pod wspólnym tytułem „Ten pogląd na życie” w miesięczniku „Natural History” wydawanym przez Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie. Prosto i przystępnie nawet dla laików, wykładał teorię ewolucji i omawiał wszystkie jej konsekwencje, opisywał przyrodę widzianą oczyma biologa-ewolucjonisty. Opublikował kilkanaście książek i zbiorów esejów oraz mnóstwo artykułów prasowych. Wydał też kilka monografii naukowych poświęconych biologii ewolucyjnej i antropogenezie.
Wpłynął na takie osoby jak Oliver Sacks.
Wieloletni publicysta New York Review of books.
Krytyk kreacjonizmuS.J. Gould, Niewczesny pogrzeb Darwina, Warszawa 1999, s. 136–140): „kreacjoniści posługują się zniekształceniem i insynuacją dla poparcia swoich bezpodstawnych twierdzeń. Jeżeli moje słowa brzmią ostro i gorzko, to odpowiada to moim uczuciom – ponieważ stałem się głównym celem tych praktyk” (s. 136).. Wg Goulda (Skały wieków) nauka i religia nie wchodzą ze sobą w konflikt, jako że przedmioty ich zainteresowań są całkowicie odrębne (pogląd ów określa się skrótowym mianem NOMA od angielskiego Non-Overlapping Magisteria czyli „rozłączne magisteria”)J.Herda, S.J. Goulda koncepcja rozłącznych magisteriów nauki i wiary, Zagadnienia Filozoficzne w Nauce, XLI (2007), 46–55.S.J.Gould, Skały wieków. Nauka i religia w pełni życia, Warszawa 2002, Wyd. Zysk i S-ka.. Religia nie wyjaśnia jak działa świat, a nauka nie wskazuje sensu życiaD.Futuyama, Ewolucja, PWN, Wyd. I, 2008,s.535..
Tłumaczenia prac na j. polski Niewczesny pogrzeb Darwina. Wybór esejów, I wyd. Warszawa 1991, PIW; II wyd. Warszawa 1999 Proszyński i S-ka, s. 352, (Ever Since Darwin: Reflections in Natural History 1977) Skały wieków. Nauka i religia w pełni życia, Warszawa 2002, Wyd. Zysk i S-ka, (Rocks of Ages. Science and Religion in the Fullness of Life, 1999) Pytania o millennium. Ściśle umowne zasady odliczania. Przewodnik racjonalisty, Warszawa 1998, Wyd. Prószyński i S-ka, s. 144, (Questioning the Millennium. A rationalist’s Guide to a Precisely Arbitrary Countdown) Dzieje życia na Ziemi (The Book of Life), Warszawa 1998, Świat Książki, s. 256, .
Wybrane publikacje Stephen Jay Gould, Elisabeth S. Vrba. Exaptation—a missing term in the science of form. „Paleobiology”. 8, s. 4-15, 1982. Peleontologial Society. (ang.) Gould S.J., Eldredge N. (1977), Punctuated Equilibria: The Tempo and Mode of Evolution Reconsidered, „Paleobiology”, vol. 3: 115–151. Gould S.J. (1988), On Replacing the Idea of Progress with an Operational Notion of Directionality, [w:] Evolutionary Progress, M.H. Nitecki (red.), Chicago, IL: University of Chicago Press: 319–338. Gould S.J., Lewontin R.C. (1979), The Spandrels of San Marco and the Panglossian Paradigm: A Critique of the Adaptationist Programme, Proceedings of the Royal Society of London, Series B: Biological Sciences, t. 205: 581–598. Tłumaczenie: Stephen Jay Gould, Richard C. Lewontin - Pendentywy w katedrze św. Marka a paradygmat Panglossa. Krytyka programu adaptacyjnego (przeł. K. Bielecka). Gould S.J., The structure of evolutionary theory, Cambridge Massachusetts 2002, Harvard University Press. Lloyd, E., and Gould, S. J. 1993. Species selection on variability. Proceedings of the National Academy of Sciences USA 90:595–599.
Przypisy
Kategoria:Amerykańscy paleontolodzy Kategoria:Amerykańscy biolodzy ewolucyjni Kategoria:Popularyzatorzy biologii Kategoria:Amerykańscy popularyzatorzy nauki Kategoria:Ludzie urodzeni w Nowym Jorku Kategoria:Urodzeni w 1941 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Harvarda Kategoria:Zmarli w 2002