Morze Azowskie (; , ) – część Morza Czarnego w jego północnej części, znajdująca się u wybrzeży Ukrainy oraz Rosji.
Geografia mały|lewo|Większe mierzeje na Morzu Azowskim. Na Ukrainie: 1. Arabacka, 2. Fedotowa, 3. Obyticzna, 4. Berdianśka, 5. Biłosarajśka, 6. Krywa; w Rosji: 7. Bieglickaja, 8. Głafirowskaja (wschodnia) i Jejskaja (zachodnia), 9. Dołgaja, 10. Kamyszewatskaja, 11. Jasienskaja, 12. Aczujewskaja, 13. Czuszka Od Morza Czarnego oddzielone jest przez Półwysep Kerczeński (część Krymu) na południu i południowym zachodzie oraz Tamański na południu i południowym wschodzie. Łączy się z nim przez Cieśninę Kerczeńską znajdującą się pomiędzy tymi dwoma półwyspami. Na południowym zachodzie szperk Mierzei Arabackiej odcina limany Sywasza od wód Morza Azowskiego.
Powierzchnia morza wynosi blisko 38 tys. km², średnia głębokość 7 m, a maksymalna dochodzi do 13,5 m. Temperatura wód powierzchniowych wynosi ok. 1 °C zimą i 25–27 °C latem, a zasolenie waha się pomiędzy 2 a 14‰. Główne zatoki to: Obyticzna, Arabacka, Termiucka, Berdiańska, Kazantypska, Taganroska, Jasieńska.
Do Morza Azowskiego uchodzą Don i Kubań. Głównymi portami są: Taganrog, Jejsk (Rosja) oraz Berdiańsk, Mariupol (Ukraina). Rozwinięty jest połów sandaczy, sardeli i śledziowatych. Wody morza są stosunkowo mocno zanieczyszczone.
Historia thumb|200px|left|Morze Azowskie i Morze Czarne obecnie (jasnoniebieskie) i w 5600 p.n.e. (ciemnoniebieskie) wg teorii Ryana-Pitmana Zgodnie z teorią Ryana-Pitmana powstało około 5600 roku p.n.e. wskutek zalania leżącego ówcześnie około 120 m p.p.m. słodkowodnego Morza Czarnego wodami Morza Śródziemnego i powiększenia jego obszaru głównie na północ, północny zachód i zachód. Wysuwane są przypuszczenia, że powódź ta zainspirowała mity o Potopie spotykane u ludów Europy i Bliskiego Wschodu, w tym w Biblii.
thumb|200px|left|Tanais i inne miasta greckie północnego Nadczarnomorza, ok. 450 p.n.e. thumb|200px|Ptolomejska mapa Tabvla Asiae II m.in. z Morzem Azowskim (Mæotic Palus), wyd. Girolamo Porro, Wenecja, 1598 thumb|200px|Ludy Stepu Pontyjskiego ok. 650 n.e. W starożytności (ok. VII w. p.n.e. – IV w. n.e.) nosiło nazwy Jeziora Meockiego lub Meotydy (starogr. ἡ Μαιῶτις λίμνη, łac. Palus Maeotis, Maeotica, Maeotius, Maeotis LacusPliniusz Starszy Naturalis Historia wyd. 77–79 n.e.) pochodzące od Meotów МЕОТИДА [w:] Большой энциклопедический словарь: МЕОТИДА a także Cimmeriae Paludes, Cimmericum od starogreckiej oraz łacińskiej nazwy Krymu a także Morza Bosporskiego (łac. Bosporicum Mare) od Królestwa BosporuGelliusz Noctes Atticae (Noce attyckie). Pliniusz Starszy w „Historii naturalnej” na określenie współczesnego Morza Azowskiego używał również scytyjskiej nazwy Temerinda, którą tłumaczył jako matkę mórz (łac. Mater Maris) MAEOTIS PALUS [w:] William Smith Dictionary of Greek and Roman Geography, illustrated by numerous engravings on wood.
Rejon Morza Azowskiego zajmowany był przez nomadzkie plemiona sarmackie – Roksolanów, Aorsów i Alanów„Kronika Wcześniejszej Dynastii Han”, Strabon – Geographica hypomnemata (Γεωγραφικά ὑπομνήματα), ok. 21 n.e. wypartych przez HunówKlaudiusz Ptolemeusz. Około połowy III w. n.e. pojawiło się nad nim wschodniogermańskie (skandynawskie) plemię Herulów.
Pod koniec lat 70. VI w. wybrzeże Morza Azowskiego znalazło się w granicach będącego u szczytu swej potęgi pierwszego kaganatu tureckiego – imperium wschodnich ludów turkuckich, którzy w 576 roku wsparci przez Utigurów zaatakowali ziemie Bizancjum zdobywając m.in. Krym, skąd zostali wyparci. W okresie od VI do połowy VII wieku Morze Azowskie stało się morzem wewnętrznym Wielkiej Bułgarii – ziem zamieszkałych przez plemiona protobułgarskieTeofan Wyznawca, Nicefor.
W latach między 630 a 650 na ziemie Wielkiej Bułgarii swoją ekspansję skierowali Chazarowie. Zwyciężyli oni w wojnie z plemionami protobułgarskimi i zajmując ich tereny, zmusili część z nich ich do ucieczkiWasilewski T.: Historia Bułgarii..., s. 33. Na zdobytych terenach utworzyli własne państwo zwane Kaganatem Chazarskim – konglomerat etniczny (m.in. Alanowie, Goci, Protobułgarzy, Madziarowie, Pieczyngowie, Rusowie, OguzowieMiśkiewicz M.: Europa wczesnego średniowiecza..., s. 60–61.), będące typowym przykładem imperium wojskowo-administracyjnego, nieposiadającego jednolitej gospodarki i opierającym swoje istnienie na przemocy. W ocenie niektórych historyków wywarli ujemny wpływ na rozwój kultury w Europie Wschodniej. Wokół typowych dla plemion koczowniczych zimowisk zaczęły powstawać osiedla o charakterze miejskim, korzystając z dogodnych warunków, tzn. położenia na szlakach handlowych. Zamieszkane były przez zróżnicowaną etnicznie ludność: kupców i rzemieślników. Od 2. połowy VII wieku nastąpiło odrodzenie się starych miast greckich (dzisiejsze: Kercz, Tmutarakań, Fanagoria), zniszczonych wcześniej przez Hunów. Nastąpił intensywny rozwój rzemiosła w miastach oraz rolnictwa i hodowli na prowincji.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Geografia Ukrainy Kategoria:Krym
Azowskie Azowskie