Mrągowo (hist. Ządzbork, ZądźborkDz.U. 1945 nr 33, poz. 196., Żądzbork, ) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba władz powiatu mrągowskiego oraz wiejskiej gminy Mrągowo.
Miasto jest znane głównie z organizowanego od 1982 r. dorocznego Pikniku Country. Mrągowo jest również popularnym ośrodkiem turystycznym i wypoczynkowym.
Geografia Położenie mały|Widok na Juno mały|Jezioro Czos Mrągowo leży na MazurachSłownik historii Polski, red. nacz. Tadeusz Łepkowski. Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, wyd. VI, s. 247., na obszarze historycznego pruskiego terytorium plemiennego GalindiiJerzy Nalepa: Próba nowej etymologii nazwy „Galindia”, czyli „Golędź”, w: „Acta Baltico-Slavica”, t. IX, red. nacz. Jan Safarewicz. Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1976, s. 191.. W latach 1975–1998 znajdowało się w województwie olsztyńskim. Zgodnie z podziałem geograficznym leży na Pojezierzu Mrągowskim, które jest częścią Pojezierza Mazurskiego. Pod względem podziału terytorialnego Kościoła rzymskokatolickiego Mrągowo należy do diecezji warmińskiej i dzieli się na dwa dekanaty.
Ukształtowanie powierzchni Teren, na którym położone jest Mrągowo, charakteryzuje się dużą liczbą jezior oraz pagórków pochodzenia lodowcowego z Wzniesieniem Wyszemborskim, które wpływa na kształtowanie się mikroklimatu w mieście i najbliższej okolicy. Ukształtowanie powierzchni nastąpiło w ostatniej fazie zlodowacenia. Miasto leży w krajobrazie młodo-glacjalnym, pagórkowatym i pojeziernym. Obszar Mrągowa i jego najbliższej okolicy pod względem hipsometrycznym jest bardzo urozmaicony. W sąsiedztwie wzgórz morenowych jak Wzgórze Jaenike, Góra Czterech Wiatrów, wzniesienia nad Jeziorem Czarnym i w Polskiej Wsi (ok. 200 m n.p.m.), występują głębokie rynny jeziorne, wypełnione wodą lub obniżenia terenu np. w kierunku Użranek (116 m n.p.m.). Maksymalna deniwelacja osiąga w pewnych rejonach nawet 95 m, w granicach miasta występują również głębokie wąwozy m.in. przy ulicy Giżyckiej i Wileńskiej.
Struktura powierzchni Według danych z 2002 Mrągowo ma obszar 14,81 km², w tym: użytki rolne: 17%; użytki leśne: 8%;
Powierzchnia Mrągowa stanowi 1,39% powierzchni powiatu.
Klimat Mrągowo leży w strefie klimatu umiarkowanego. Średnia roczna temperatura wynosi +6,7 °C, średnia temperatura w lipcu wynosi +17,2 °C, a w styczniu –3,5 °C. Średnia suma opadów w skali roku wynosi od 450 do 600 mm. Występują tu wiatry zmienne z kierunków wschodnich i zachodnich, o średniej prędkości 4 m/s.
Podział administracyjny mały|Osiedle Parkowe mały|Osiedle Brzozowe Mrągowo nie posiada formalnego podziału administracyjnego, tym niemniej poszczególne części miasta posiadają swoje własne nazwy: Centrum – najstarsza część miasta. Położona w jego środkowej części. Zlokalizowanych jest tu większość zabytków. Osiedle Brzozowe – położone na wzgórzu przy trasie krajowej nr 16. Osiedle Grunwaldzkie – położone między trasą nr 16 a jeziorem Czos. Osiedle Mazurskie – położone w zachodniej części miasta przy linii kolejowej. Osiedle Medyk – położone w północnej-zachodniej części miasta między jeziorem Juno a Leśną Drogą. Osiedle Metalowców – położone w południowej części miasta na wzgórzu między trasą nr 16 a linią kolejową. Osiedle Nikutowo – położone w południowej części miasta między jeziorem Sutapie Małe a linią kolejową. Osiedle Parkowe – położone w zachodniej części miasta między ulicami Brzozową, Rynkową, a linią kolejową.
Demografia Mrągowo zaczęło rozwijać się od początku swojego istnienia. Najpierw była to niewielka nie przekraczająca 100 mieszkańców osada. Po nadaniu w 1444 przywileju lokacyjnego rozwój miasta następował znacznie szybciej. Przeszkodą były ciągłe pożary, epidemie i wojny. W 1541 miasto liczyło 450 mieszkańców, w 1818 1 600, a w 1939 9 877. Po II wojnie światowej nastąpił gwałtowny rozwój Mrągowa, rozbudowie przemysłu towarzyszyło powstawanie nowej zabudowy mieszkaniowej. Miasto zwiększało także swoją powierzchnię m.in. w latach 80. XX w. przyłączono część położonej na południu wsi Nikutowo. W 1970 miasto liczyło 18 tys. mieszkańców, a w 1997 już ok. 23 000. Początek XXI wieku charakteryzuje spadek ludności, przyczyną ujemnej migracji jest m.in. upadek zakładów przemysłowych i towarzyszące mu zmniejszenie ilości miejsc pracy. Według danych z końca 2013 w Mrągowie zameldowanych było 22190 osób (10 660 mężczyzn, 11 530 kobiet).
Zmiana liczby ludności: rok Liczba ludności 1444 100 1541 450 1816 1500 1837 2302 1852 2164 1861 2507 1865 3065 1867 3137 1888 3611 1898 4000 rok Liczba ludności 1910 6129 1919 5461 1925 7421 1930 8500 1933 8757 1936 8929 1939 9877 1945 3369 1948 6300 1974 13 700 rok Liczba ludności 1977 15 600 1982 18 000 1999 22 020 2000 22 084 2001 22 109 2002 22 037 2003 22 016 2004 21 884 2005 21 809 2006 21 715 rok Liczba ludności 2008 21 734 2015 21 561 2016 21 952 2020 21 302
Dane z 31 grudnia 2008: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 21 734 100 11 303 52 10 431 48Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1467,5 763,2 704,3
Struktura wiekowa
25% – ludność w wieku przedprodukcyjnym 61% – ludność w wieku produkcyjnym 14% – ludność w wieku poprodukcyjnym
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Mrągowa w 2014 roku
Historia
Teren, na którym powstało Mrągowo nosi nazwę Galindii i od północy graniczył z Barcją.
Przerwane podczas II wojny światowej badania archeologiczne, które prowadzili archeolodzy z Uniwersytetu Królewieckiego potwierdziły przesłanie legendarne, które mówiło, że pierwsza osada znajdowała się na wyspie jeziora Czos (obecnie Półwysep Ostrów).
W 2011 roku na placu Wolności odkryto ślady osady ludności kultury kurhanów zachodniobałtyjskich datowaną na III– II w. p.n.e.
Od początku swojego istnienia miasto podlegało administracji w Szestnie będącej siedzibą wójta – prokuratora krzyżackiego pełniącego funkcję administratora z ramienia komtura bałgijskiego.
Nie zachował się dokument lokacyjny, który pozwalałby określić dokładną datę założenia miasta. Na jednej z pierwszych pieczęci miejskich figuruje rok 1348. Wiadomo zaś, że w latach 1404–1407 komtur bałgijski Johann von Sayn, lokował miasto na prawie chełmińskim, a wielki mistrz krzyżacki Konrad von Jungingen nadał tej miejscowości prawa miejskie. 20 lutego 1444 Konrad von Erlichshausen w Szestnie na prośbę mieszkańców odnowił pierwotny przywilej lokacyjny miasta Mrągowa, od którego przyjęto datę nadania praw miejskich.
mały|Skrzyżowanie ul. Królewieckiej i ul. Żeromskiego Nadanie praw miejskich umożliwiło swobodny rozwój rzemiosła i osadnictwa, mimo wpływu blisko położonego Szestna. Władzę w mieście sprawował burmistrz i radą miejska złożona z sześciu rajców, wymienionych po raz pierwszy w dokumencie z 1444. Sądy miejskie sprawowała ława złożona z sześciu ławników. Przywilej lokacyjny przewidywał planową zabudowę miasta uwzględniającą wady położenia pomiędzy jeziorami, które uniemożliwiało budowę murów miejskich. W pobliżu Rynku (obecnie plac Michała Kajki) istniał od 1409 kościół parafialny, jego proboszczem w 1485 był ksiądz Stanisław, niewątpliwie Polak. W pobliżu miasta znajdowała się kaplica św. Jerzego należąca do braci zakonnych. W południowej części miasta istniał browar miejski, który czerpał wodę z jednej z czterech studni, przywilej warzenia piwa posiadały jedynie wybrane rodziny. W latach 1454–1466 podczas wojny trzynastoletniej Mrągowo zostało wielokrotnie ograbione i niszczone, w jej wyniku okoliczne ziemie zostały lennem Korony Królestwa Polskiego, pozostając pod administracją krzyżacką. w 1513 Albrecht Hohenzollern zezwolił na zmianę terminu wielkiego dorocznego jarmarku św. Marcina z 11 listopada na 6 grudnia, w związku z tym nowym patronem został św. Mikołaj.
Podczas wojny pruskiej 21 lipca 1520 miasto zostało zdobyte i spalone przez oddziały polsko-czeskie. 17 września 1527 przebywający w Mrągowie mistrz Albrecht Hohenzollern chcąc przyspieszyć odbudowę nadał przywilej cosobotnich „targów pod rozwiniętą chorągwią”. 24 czerwca 1698 wybuchł pożar, który strawił ponad 130 budynków, które stanowiły większą część zabudowy. Miasto odbudowano według nowego planu zakładającego szersze i prostsze ulice oraz budynki o jednakowej wysokości budowane według określonych zasad. mały|Strażnica i ratusz mały|Oddziały włoskie na mrągowskim rynku w 1812 r. W 1754 wybudowano nowy kościół, rozwijała się szkoła miejska podporządkowana miejscowemu proboszczowi. W latach 1719–1733 podczas wojen prowadzonych przez Prusy w mieście stacjonował 4 pułk kirasjerów, w 1740 3. pułk huzarów, a w latach 1746–1772 7. pułk huzarów. W latach 1770–1792 przebywał tu 9. pułk Bośniaków (budynek, w którym mieściła się ich strażnica istnieje do dziś przy pl. Michała Kajki). W 1786 zgodnie z edyktem cesarskim zaprzestano pochówków na cmentarzach przykościelnych, założono wówczas znajdujący się poza wałami cmentarz miejski. W tym czasie został zbudowany spichlerz przy ulicy Ogrodowej (dzisiejszej Roosevelta), tam też powstała dzielnica rzemieślnicza. W 1812 przez miasto przemaszerowały wojska Napoleona Bonaparte, które dokonały wielu zniszczeń i znacząco zubożyły okolicę. Dotychczas przeważająca część ludności polskiej zaczęła maleć w związku z usuwaniem języka polskiego ze szkół oraz nacisku miejscowej administracji niemieckiej. Mrągowo już od dłuższego czasu było przygotowane na siedzibę powiatu.
Od końca XIX wieku Mrągowo zaczęło mieć przewagę nad pobliskim Szestnem, ok. 1800 urzędnicy państwowi przenosili swoje kancelarie do Mrągowa. W 1830 połączono sąd miejski z sądem powiatowym w Szestnie. 1 września 1818 Mrągowo stało się siedzibą powiatu (landratu). Pierwszym starostą był kapitan w stanie spoczynku August Lyśniewski (1789-1866), starostwo mieściło się w jednym z budynków przy Rynku. W 1819 założono pierwszą aptekę aptekarza Graape (obecnie apteka „Pod Orłem”).
Rozwój miasta został przerwany przez wielki pożar, który wybuchł w nocy z 23 na 24 marca 1822, który zniszczył ponad połowę zabudowań. Dzięki pożyczkom zaciągniętym przez rzemieślników i władze miasta z banku w Królewcu rozpoczęto odbudowę i rozbudowę w kierunku północnym. 3 sierpnia 1825 został oddany do użytku nowy gmach ratusza do którego przeniosło się starostwo i sąd. W tym samym roku zbudowano również nową szkołę przy ulicy Kościelnej. W latach 30 XIX wieku w mieście kilka razy miała miejsce epidemia cholery, na którą w Mrągowie zmarło około 40 osób. W kolejnych latach do miasta napływała ludność żydowska oraz Filiponi z okolic Wojnowa i Olecka (wówczas Marggrabowa), zwiększała się również grupa mieszkańców wyznania katolickiego. W 1859 Justyna Timnik podarowała plac pod budowę nowej świątyni rzymskokatolickiej, rok później został wybudowany i poświęcony nowy kościół św. Wojciecha i Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Ważnym wydarzeniem było otwarcie 1 maja 1887 kolei wąskotorowej łączącej stację Mrągowo Wąskotorowe z Kętrzynem, a rok później normalnotorowej linii kolejowej łączącej Mrągowo z Biskupcem i Rucianem przez Piecki. W 1889 powstała na północ od jeziora Czos gazownia miejska, gazu używano do oświetlania ulic oraz koszar, w których mieściła się szkoła policyjna.