Gmach Sejmu Śląskiego w Katowicach – budynek biurowy w Katowicach, położony na terenie dzielnicy Śródmieście, przy ulicy Jagiellońskiej 25.
Wzniesiony został w latach 1924–1929, stając się największym pod względem kubaturowym budynkiem administracyjnym w Polsce. Symbolizował autonomię województwa śląskiego w II Rzeczypospolitej, gdzie swoją siedzibę miał Urząd Wojewódzki oraz Sejm Śląski. Gmach ten, wzniesiony w stylu neoklasycystycznym, wyróżnia się elewacją z pilastrami oraz bogatymi zdobieniami architektonicznymi. Wewnątrz znajdują się m.in. amfiteatralna sala Sejmowa, reprezentacyjne klatki schodowe w westybulu i korytarze wykończone dekoracjami w stylu art déco.
Gmach pełni funkcję administracyjną. Siedzibę ma tutaj Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego wraz z Sejmikiem Województwa Śląskiego oraz Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach.
Historia lewo|mały|Prace budowlane gmachu Sejmu Śląskiego w kwietniu 1925 roku mały|lewo|Gmach na zdjęciu wydanym w okresie międzywojennym (po 1929)
W 1922 roku wschodnia część Górnego Śląska wraz z Katowicami została włączona do Polski, a już dwa lata wcześniej, 15 sierpnia 1920 roku Sejm Ustawodawczy przyjął Statut Organiczny Województwa Śląskiego – akt nadający szeroką autonomię województwu śląskiemu, w tym ustanawiający Sejm Śląski. Uroczyste, inauguracyjne posiedzenie nowego organu nastąpiło 10 października 1922 roku. Pierwszą, tymczasową siedzibą Urzędu Wojewódzkiego i Sejmu Śląskiego był budynek dawnej Szkoły Rzemiosł Budowlanych przy ulicy Wojewódzkiej. Autonomiczne władze wojewódzkie potrzebowały jednak własnej siedziby adekwatnej do swoich zadań i rangi. Decyzję o budowie gmachu Urzędu Wojewódzkiego i Sejmu Śląskiego podjęto w grudniu 1922 roku – 20 grudnia wojewoda śląski Zygmunt Żurawski powołał Komitet Budowy Gmachu Urzędu.
9 maja 1923 roku został ogłoszony konkurs otwarty na projekt budynku. Wymogami konkursu było m.in. zachowanie monumentalnego charakteru siedziby władz oraz wykluczenie stylu gotyckiego kojarzonego wówczas z kulturą i tradycją niemiecką. Na konkurs wpłynęło na 67 prac od 65 pracowni, a do realizacji wybrano projekt krakowskich architektów Kazimierza WyczyńskiegoKazimierz Wyczyński zmarł w dniu ogłoszeniu wyników konkursu. Komitet Budowy uzupełnił zespół projektantów o Ludwika Wojtyczkę, który zajął się projektowaniem wnętrz., Stefana Żeleńskiego i Piotra Jurkiewicza, którzy otrzymali pierwszą nagrodę. Werdykt jury konkursowego ogłoszono 15 września 1923 roku.
Budowę gmachu rozpoczęto wiosną 1924 roku. Rok później sięgał on wysokości pierwszego piętra, a w 1926 roku przykryto go żelbetowym stropem. Roboty wykończeniowe oficjalnie trwały do 1929 roku, lecz w rzeczywistości zakończyły się w pełni w 1932 roku. Budynek został poświęcony 5 maja 1929 roku przez biskupa katowickiego ks. Arkadiusza Lisieckiego, a w uroczystości tej uczestniczył m.in. prezydent Polski Ignacy Mościcki.
Była to największa inwestycja budowlana okresu międzywojennego w Katowicach, a także jedyny w kraju obiekt łączący funkcje siedziby parlamentu i władzy wykonawczej. Był wówczas także pod względem kubatury największym zrealizowanym budynkiem w Polsce. Jego budowa została w całości sfinansowana ze środków województwa śląskiego, a jej pełny koszt (wraz z wyposażeniem gmachu) wyniósł 12,5 mln złotych.
mały|Politycy województwa śląskiego oraz władze i członkowie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w westybulu gmachu Sejmu Śląskiego (1934)
Do wybuchu II wojny światowej w gmachu Sejmu Śląskiego mieściło się również (w założeniu tymczasowo), powstałe w 1929 roku Muzeum Śląskie w Katowicach, którego otwarcie w specjalnie dla niego wybudowanym budynku przy późniejszym placu Bolesława Chrobrego miało nastąpić w 1940 roku. Inauguracja tymczasowej ekspozycji w gmachu Sejmu Śląskiego przez wojewodę śląskiego Michała Grażyńskiego nastąpiła 29 maja 1930 roku. Ponadto w gmachu odbywały się wystawy, w tym: I. Wszechsłowiańska Wystawa Filatelistyczna Numizmatyki, wystawa sztuki sakralnej (prezentowano na niej m.in. witraże Józefa Mehoffera) czy Wystawa Książki Polskiej.
W okresie niemieckiej okupacji Polski w latach 1939–1945 gmach stał się siedzibą najważniejszych nazistowskich instytucji na Górnym Śląsku. Już 4 września 1939 roku został zajęty przez pod przywództwem Otto Fitznera. Od października 1939 roku był siedzibą rejencji katowickiej, której prezydentem został , a po utworzeniu na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej siedzibą nadprezydium i kierownictwa okręgowego NSDAP, na czele których stanął nadprezydent i gauleiter Fritz Bracht. Przemianował on przedwojenny gmach Sejmu Śląskiego na „Gauhaus” (z niem. Dom Okręgowy). Budynek został przez Niemców opuszczony w dniach 25-27 stycznia 1945 roku podczas ewakuacji spowodowanej zbliżającymi się do Katowic wojskami sowieckimi.
Po 1945 roku samorządowy gmach został upaństwowiony. W czasach Polski Ludowej realny ośrodek decyzyjny władz przeniósł się do gmachu Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach po drugiej stronie współczesnego placu Sejmu Śląskiego. W tym czasie gmach Sejmu Śląskiego był siedzibą m.in. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Gmach przez lata niszczał i dopiero powołany przez premiera Tadeusza Mazowieckiego w 1990 roku wojewoda katowicki Wojciech Czech rozpoczął starania nad przywróceniem historycznego wyglądu wnętrz. Wcześniej, bo 18 sierpnia 1978 roku został wpisany do rejestru zabytków, natomiast 22 października 2012 roku ustanowiono go pomnikiem historii..
W 2014 roku zakończono pierwszy etap remontu sali Sejmowej, w ramach którego odtworzono jego przedwojenny wygląd (m.in. fotel przeznaczony dla marszałka czy miejsce dla stenografów), a także wyposażono ją m.in. w klimatyzację oraz systemy do głosowania, audiowizualny i teleinformatyczny. W drugim etapie, obejmującym galerię i kuluary, prace trwały do 2015 roku. W 2024 roku rozpoczęły się prace nad renowacją znajdującej się w gmachu windy paciorkowej, w ramach której zaplanowano m.in. przywrócenie przedwojennego wyglądu kabin windy. Została ona ponownie uruchomiona 2 kwietnia 2025 roku.
Ogólna charakterystyka lewo|mały|Gmach z iluminacją dzień przed obchodami Narodowego Święta Niepodległości w 2018 roku
Gmach Sejmu Śląskiego to budynek biurowy położony przy ulicy Jagiellońskiej 25 w Katowicach, w południowej części dzielnicy Śródmieście. Zajmuje kwartał ograniczony od północy ulicą Jagiellońską, od południa ulicą J. Ligonia, od zachodu ulicą J. Lompy, a od wschodu ulicą W. Reymonta. Siedzibę mają w nim: Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, Śląski Urząd Wojewódzki oraz Sejmik Województwa Śląskiego.
Jest to obiekt murowany o konstrukcji żelbetowej z wypełnieniem ceglanym. Przyziemie ryzalitów oraz cokoły pilastrów we wnękach wejściowych licowane są płytami z piaskowca szydłowieckiego. Powierzchnia zabudowy gmachu wynosi 6 681 m², szerokość (od strony placu Sejmu Śląskiego) 92 m, długość (wzdłuż ulicy Jagiellońskiej) 106,5 m, a wysokość 31 m (z attyką 33,4 m). Liczy łącznie 8 kondygnacji: dwie podziemne, pięć nadziemnych i piętro w partii zwieńczenia gmachu – jego okna wychodzą na dziedziniec. Łącznie okien w budynku jest 1,3 tys. Budynek wewnątrz posiada 634 pomieszczenia o łącznej kubaturze 161 474 m³.
Został wzniesiony w stylu nawiązującym do klasycyzmu (neoklasycyzm), natomiast dekoracje rzeźbiarskie fasad w postaci tarcz z inicjałami „RP”, rózg liktorskich i orłów legionowych (na fryzie) oraz wystrój wnętrz, szczególnie westybulu i sali Sejmowej, nawiązują do stylistyki art déco. Zespół wykonawczy gmachu tworzyli architekci: Stefan Żeleński, Piotr Jurkiewicz i Ludwik Wojtyczko.
Gmach uznany jest za pomnik historii, wpisany jest do rejestru zabytków nieruchomych pod nr. A/285/09 i do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice, a także włączony jest do strefy ochrony konserwatorskiej ustanowionej na podstawie przepisów uchwalonego 28 maja 2014 roku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.
Architektura zewnętrzna mały|Gmach Sejmu Śląskiego z góry (2025)
Bryła gmachu Sejmu Śląskiego jest zwarta i symetryczna, z osią symetrii biegnącą w kierunku wschód-zachód, zwieńczona dachem pogrążonym krytym blachą, ukrytym za attyką. Składa się z czteroskrzydłowego korpusu głównego flankowanego w narożach ryzalitami, z wewnętrznymi podwórkami w formie studni. Ryzality te tworzą formy bastionów, przez co gmach porównywany jest do typu palazzo in fortezza. W bloku środkowym gmachu umieszczona jest sala Sejmowa.
Monumentalność bryły budynku podkreślono pilastrami w wielkim porządku, których kapitele ozdobiono rzeźbami orłów legionowych (w głównym korpusie gmachu) lub herbami górnośląskich miast (w ryzalitach): Katowic, Bielska, Rybnika, Żor, Bierunia Starego, Wodzisławia Śląskiego, Cieszyna, Miasteczka Śląskiego, Lublińca, Pszczyny i Mysłowic. Poziomy podział elewacji tworzą cokół i partia środkową z fryzem i attyką. Fryz ozdabiają tarcze z inicjałami „RP”, rózgi liktorskie i orłów legionowe. Początkowo na fryzie miały się znajdować przedstawienia uskrzydlonych lwów, jednakże po przewrocie majowym projekt zmieniono na orły legionowe. Attyka w elewacji zachodniej ozdobiona jest dodatkowo płaskorzeźba z godłem Polski i towarzyszącymi mu postaciami geniuszy. Została ona odtworzona w 1987 roku.
Zachodnia elewacja gmachu (główna), gdzie znajduje się wejście do części sejmowej gmachu, jest pięciokondygnacyjna z niską partią cokołu. Zaakcentowana została monumentalnymi schodami i mocniej niż w pozostałych elewacjach, wysuniętymi ryzalitami. Schody te prowadzą do trzech analogicznych wejść, ponad którymi znajdują się podwójne dwukondygnacyjne okna zdobione trójkątnymi frontonami na wspornikach. Elewacje północna i południowa są pięciokondygnacyjne z niską partią cokołu, trzynastoosiowe, artykułowane sześcioma pilastrami. W północnej elewacji w środkowej osi znajdują się trzy otwory wejściowe, a w południowej jeden. Wschodnia elewacja jest trójkondygnacyjna ze skrzydłem z umieszczoną na osi bramą wjazdową.
Architektura wnętrz i wyposażenie Westybul mały|Reprezentacyjna klatka schodowa wewnątrz westybulu (2006)
Westybul jest reprezentacyjną salą z otwartymi korytarzami na kształt renesansowych krużganków i z dwubiegową klatką schodową. Wzniesiona na planie prostokąta sala biegnie przez wysokość wszystkich nadziemnych kondygnacji i nakryta jest kopułą wspartej na pendentywach z latarnią, z której zwornika zwisa żyrandol.
Westybul wsparty jest na dwubarwnych filarach oblicowanych beżowym marmurem z głowicami z szarego marmuru. Od wschodu przylega do klatki schodowej, a od zachodu zamyka go siedmioosiowa ściana, która wraz z pozostałymi w westybulu jest pokryta sztucznym marmurem. Bezpośrednie wejście do westybulu prowadzi od strony placu Sejmu Śląskiego.
Sala ta jest bogato zdobiona, w większości według projektu Ludwika Wojtyczki. Została ozdobiona dekoracjami ornamentowymi w postaci kapiteli podpór i podniebienia kopuły, gdzie znajdują się wizerunki herbów górnośląskich miast: Katowic, Bielska, Bierunia Starego, Cieszyna, Lublińca, Miasteczka Śląskiego, Mysłowic, Pszczyny, Rybnika, Skoczowa, Wodzisławia Śląskiego i Żor. Na ścianach tarczowych kopuły znajdują się płaskorzeźby z następującymi alegoriami: Śląsk rolniczy, Śląsk przemysłowy, Śląsk powstańczy i Polonia Tronująca. Ich pierwotnym autorem był krakowski artysta Jan Raszka. W czasie niemieckiej okupacji zostały one zniszczone, a w latach 2020–2021 odtworzone.
Sala Sejmowa lewo|mały|Wnętrza sali Sejmowej w trakcie jednej z konferencji (2008)
Jest dwukondygnacyjna, założona na planie półkola i zakończona prostokątnym prezydium. Jej ściany zostały pokryte sztucznym marmurem, a nakryta jest elipsoidalną, szklaną kopułą, której bęben został wypełniony płytkimi prostokątnymi kasetonami ze złotym malowanym ornamentem na białym tle. Wsparta jest na ośmiu wolnostojących filarach i dwu przyściennych. Nad filarami znajduje się gzyms wyprofilowany w czerwonym marmurze, a nad nim fryz z typie antemionu.