thumb|Krakowska BK w 1938
5 pułk strzelców konnych (5 psk) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP i Armii Krajowej.
Formowanie i zmiany organizacyjne 17 czerwca 1919 Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało rozkaz o sformowaniu 3 pułku dragonów. Powstał on ze szwadronów i dywizjonów organizujących się od 1918, często samorzutnie, na terenie różnych regionów Polski. W jego skład weszły: szwadron kawalerii lwowskiej („Wilków”), szwadron jazdy wołyńskiej, szwadron ziemi kujawskiej i jeden szwadron z 2 pułku ułanów. W lipcu 1919 utworzono w Tarnowie szwadron zapasowy, składający się z oficerów i szeregowych przeniesionych z innych pułków, a także ochotników.
We wrześniu tego roku pułk przemianowano na 3 pułk strzelców konnych, a 6 października 1920 na 5 pułk strzelców konnych.
Działania wojenne w wojnie polsko-ukraińskiej Występujący pod nazwą „Wilków” 1. szwadron jazdy ziemi lwowskiej (późniejszy 1 szwadron pułku) brał udział w obronie Lwowa a następnie w walkach pod Hołoskiem (w marcu 1919), w zdobyciu Winnik (15 kwietnia), w ofensywie gen. Iwaszkiewicza (w kwietniu), w majowej ofensywie gen. Hallera i następnie w ofensywie polskiej na Wołyniu osiągając rejon Krzemieńca. 8 listopada, z Tarnopola, został skierowany do Tarnowa.
w wojnie polsko-bolszewickiej Rozkazem Naczelnego Dowództwa z 12 listopada 1918 powstał w Warszawie „Szwadron Ułanów Województwa Warszawskiego”. Szwadron był bardzo dobrze zorganizowany i wyekwipowany i służył między innymi jako eskorta Józefa Piłsudskiego w czasie jego przejazdu z Magdeburga do Warszawy a także przyjazdu Ignacego Paderewskiego, zaś w styczniu 1919 stanowił wartę honorową podczas otwarcia na Zamku Królewskim w Warszawie pierwszego sejmu Polski Niepodległej. Szwadron 17 lutego 1919 wyruszył na front litewsko-białoruski. Przydzielony do Grupy Zaniemeńskiej płk. Dziewulskiego tworzy, wraz z dwoma szwadronami 4 Pułku Ułanów, tymczasowy dywizjon pod dowództwem rotmistrza Tadeusza Kossaka (brata-bliźniaka Wojciecha Kossaka). Pod Możajkowem przeszedł swój chrzest bojowy, a następnie brał udział w wypadzie na Ejszyszki. Od 19 kwietnia obsadzał polsko-litewską linię demarkacyjną w Olkienikach. W czerwcu powrócił do Warszawy, by 22 lutego 1920 wyruszyć na front wołyński i wziąć udział w wyprawie na Kijów. W tamtym czasie walczył w składzie 2 pułku strzelców konnych. Podczas walk odwrotowych prowadził boje nad Stochodem pod Chełmem, Horodłem i Dubienką. Do rozpoczęcia ofensywy warszawskiej pozostawał na linii Bugu. W czasie ofensywy na Wołyń, dywizjon a w jego składzie szwadron, prowadził działania po trasie: Kuśniszcze – Poczapy – Zgorany – Kukuryki – Rudniki – Gródki – Horodyszcze i 14 września 1920 osiągnął Kowel. W dalszych walkach (27 września) brał udział w zdobyciu Sarn, następnie (7 października) Olewska po czym został skierowany do Dąbrowicy, na północ od Sarn.
Rozkazem Ministerstwa Spraw Wojskowych z 23 listopada 1920 dywizjon wraz ze szwadronem został wcielony do 5 pułku strzelców konnych jako II dywizjon. W kwietniu 1921 przybył do Tarnowa, stałego garnizonu pułku.
Zgodnie z rozkazem ministerstwa spraw wojskowych z 19.04.1919 rotmistrz Ludwik Newelski sformował szwadron ziemi kujawskiej w Brzeziu koło Włocławka, a następnie zakończył jego formowanie w Kaliszu. Szwadron miał być przeznaczony dla 2 pułku ułanów, jednak rozkazem z 17 czerwca został wcielony do 3 pułku dragonów i po kilku kolejnych reorganizacjach ostatecznie wszedł w skład II dywizjonu 3 pułku strzelców konnych. W czasie zimy 1919/1920 pełnił służbę na pograniczu polsko-czeskim. W lipcu 1920 został skierowany na front wołyński. Brał udział w wyprawie na Kijów.
Pułk w okresie pokoju W 1923 pułk spełniał rolę jazdy dywizyjnej, a jego dowódca podlegał bezpośrednio dowódcy Okręgu Korpusu Nr V. W zakresie szkolenia pułk w tym czasie podlegał dowódcy V Brygady Jazdy. W tym okresie w jego skład wchodziły trzy szwadrony strzelców konnych, oddział szkolny karabinów maszynowych, pułkowa szkoła podoficerska i kadra szwadronu zapasowego.
Do 16 grudnia 1934 pułk stacjonował w garnizonie Tarnów, a następnie dowództwo i dwa szwadrony do wybuchu wojny w Dębicy. W Tarnowie pozostał pierwszy szwadron, później jako zapasowy.
Święto pułkowe obchodził 9 czerwca, w rocznicę walk, jakie zostały stoczone w 1920 przez II dywizjon broniący przeprawy na Dnieprze pod Kozinem i 4 szwadron w Kijowie. Pułk nawiązywał do tradycji 5 pułku strzelców konnych powstałego w 1806.
Pułk w planie mobilizacyjnym „S”Nazwa pododdziałuTerminMiejsce mobilizacjidowódca pułku z drużynąalarmTarnówpluton łącznościBochnia1÷4 szwadronyTarnówszwadron karabinów maszynowychuzupełnienie do czasu „W”6szwadron zapasowydo 15 Pułk w planie mobilizacyjnym „S”Nazwa pododdziałuMiejsce mobilizacjiTermindowódca pułku z drużynąDębicaalarmpluton łączności1÷4 szwadronyszwadron karabinów maszynowychszwadron kawalerii nr 36pluton ckm nr 36PKU Dębica2szwadron marszowy 1/5 psk18pluton marszowy nr 1/3625 Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca pułkupłk Kazimierz KosiarskiI zastępca dowódcymjr Franciszek Rekuckipomocnik I zastępcy dowódcymjr kontr. Jerzy Ordanowskiadiutantrtm. Antoni Dębski(*)naczelny lekarz medycynykpt. lek. Mieczysław Mikołaj Słabylekarz weterynariipor. Teofil SzmilichowskiII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Józef Piotr Trenkwaldoficer mobilizacyjnyrtm. adm. (kaw.) Aleksander Jodkiewicz (*)zastępca oficera mobilizacyjnegopor. adm. (kaw.) Adam Ornasoficer administracyjno-materiałowypor. Zygmunt Feliks Maria Konopkadowódca szwadronu gospodarczegortm. Antoni Dębski (*)oficer gospodarczykpt. int. Ludwik Szopaoficer żywnościowyppor. Adam Haniewiczdowódca plutonu łącznościpor. Tadeusz Juliusz Gawrzyckidowódca plutonu kolarzyppor. Zbigniew Bronisław Winogrodzki (*)dowódca plutonu ppanc.ppor. Mieczysław Tadeusz Mikołaj Miskadowódca 1 szwadronumjr dypl. Kazimierz Wiesław Ojrzyńskidowódca plutonupor. Stanisław Lucjan Sławikdowódca plutonuppor. Waldemar Ludwik Majewskidowódca plutonuppor. Olgierd Popławskidowódca 2 szwadronurtm. Jarosław Chodańdowódca plutonuppor. Zbigniew Bronisław Winogrodzki (*)*dowódca 3 szwadronurtm. Wojciech Łopuskidowódca plutonuppor. Karol Kazimierz Ferenzdowódca 4 szwadronurtm. Bronisław IV Piotrowskidowódca plutonuppor. Piotr I Barandowódca szwadronu kmrtm. Edward Rachwalskidowódca plutonuppor. Stanisław Stefan Bronisław Raczkowskidowódca szwadronu zapasowegortm. adm. Mieczysław Chwalińskizastępca dowódcyrtm. adm. (kaw.) Aleksander Jodkiewicz (*)odkomenderowanypor. Witold Zygmunt Szychowskina kursiepor. Mieczysław Józef Rakoczy
5 psk w kampanii wrześniowej 1939 Mobilizacja 5 pułk strzelców konnych zmobilizował w mobilizacji alarmowej swoje własne pododdziały w grupie „żółtej” w czasie od A+24 do A+36. Mobilizację pułku prowadzono w dniach 24–26 sierpnia 1939. Dodatkowo do składu Krakowskiej Brygady Kawalerii zmobilizował alarmowo w tej samej grupie: samodzielny pluton km nr 5, kolumny taborowe kawaleryjskie nr 543, 544, 545, park intendentury nr 541.
W I rzucie mobilizacji powszechnej zmobilizował własny szwadron marszowy i Ośrodek Zapasowy Krakowskiej Brygady Kawalerii (OZKaw. „Dębica”).
27 sierpnia pułk załadowano na stacji kolejowej w Dębicy do transportu i przewieziono do Zawiercia. Po wyładowaniu pułk pomaszerował do Ogrodzieńca i Podzamcza.
Działania bojowe pułku thumb|Pułk walczył w składzie Krakowskiej Brygady Kawalerii thumb
Bój graniczny pod Woźnikami 30 sierpnia dywizjon pułku w składzie 1 i 2 szwadronu pod dowództwem mjr. F. Rekuckiego zajął pozycje bojowe w rejonie Rudnika Małego. Pozostałe siły pułku 31 sierpnia po wykonaniu marszu przez Zawiercie i Gniazdów zajęły stanowiska w rejonie Woźnik. Dywizjon mjr. Rekuckiego zajął obronę rejonu Rudnika Małego obsadzając zabudowania wsi Pakuły i wzgórze 319. Pomiędzy siłami głównymi pułku w Woźnikach i wydzielonym dywizjonem, obronę zajmował 8 pułk ułanów wzmocniony 4 szwadronem 3 pułku ułanów. Ugrupowanie sił głównych pułku objęło obronę podejść do Woźnik i samego miasta: na prawym skrzydle 4 szwadron z plutonami kolarzy, ckm i połową plutonu ppanc. oraz plutonem Straży Granicznej tworzył punkt oporu na północny zachód od Woźnik, 3 szwadron z 2 ckm i działkiem ppanc. bronił Woźnik od strony zachodniej przy drodze z Kalet. Wsparcie zapewniała bateria 2/5 dywizjonu artylerii konnej. 1 września w kierunku Woźnik zmierzały pododdziały niemieckiej 2 Dywizji Lekkiej, tocząc walki na przedpolu pułku z pododdziałami Straży Granicznej i Obrony Narodowej, czołowe patrole niemieckie nawiązały kontakt ogniowy z ubezpieczeniami 5 psk. Rozpoznanie niemieckie w godzinach popołudniowych odparto. Podchodzące patrole niemieckie zostały ostrzelane przez 1 i 2 baterie 5 dywizjonu artylerii konnej. 2 września o świcie, w porannej mgle oddziały 2. DLek. uderzyły na 8 pułk ułanów i będący w sąsiedztwie 5 psk, 4 szwadron 3 puł. na Górze Floriańskiej. Niemieckie natarcie czołgów i kawalerii zmotoryzowanej uzyskało częściowe powodzenie, obronę 4/3 puł. wsparł ogniem ckm i ppanc 4 szwadron, uszkodził swoim ostrzałem 3 czołgi niemieckie, a następnie wspierał ogniem kontratak 3 puł. biorąc udział w uszkodzeniu lub zniszczeniu kolejnych 5 czołgów niemieckich. 3 szwadron odparł poranne natarcie niemieckie na Woźniki, lecz drugie uderzenie niemieckiej kawalerii zmotoryzowanej i czołgów ok. godz.10 przełamało obronę 3 szwadronu, który rozkazem płk. Kosiarskiego wycofał się 4 km od Woźnik na wzgórza, na zachód od Gniazdowa. Dywizjon mjr Rekuckiego odparł pierwsze natarcie niemieckie na Pakuły i Rudnik Mały i uniemożliwił oskrzydlenie obrony 8 puł., lecz na skutek znacznej przewagi niemieckiej, prowadził działania opóźniające, oddając sukcesywnie obie miejscowości. Przed frontem dywizjonu 5 psk rozwinęła natarcie niemiecka 3. DLek. spychając dywizjon za rzekę Wartę w rejonie Kuźnicy Starej i Kochowa i dalej w kierunku Żarek. Pułk na rozkaz gen. bryg. Zygmunta Piaseckiego wycofał się z Gniazdowa w kierunku Koziegłowy, a następnie stawił krótki opór w lesie Markowice, potem przeszedł za Wartę.
Walki od Warty do Wisły Na linii Warty strzelcy konni zajęli stanowiska obronne wraz z 1 kompanią ON „Koszęcin” z batalionu ON „Lubliniec” w rejonie miejscowości Nadwarcie i Nowa Wieś. Do nocy 5 psk zebrał się w rejonie Nadwarcia i Żarek, które spłonęły i zostały zniszczone przez lotnictwo niemieckie w trakcie przemarszu przez nie taboru 5 psk. Rejon Żarek ubezpieczał dywizjon mjr Rekuckiego. Nocnym marszem 5 psk skierował się w kierunku Pradła, omyłkowo w trakcie marszu czołowy 4 szwadron i dowódca pułku zostali ostrzelani przez pojazdy pancerne 51 dywizjonu pancernego. Następnie została też omyłkowo ostrzelania przydzielona do pułku 1 kompania ON „Koszęcin”, która w wyniku ostrzału zeszła z osi odwrotu i wycofała się do Lelowa i Koniecpola i wyszła spod komendy dowódcy 5 psk. W trakcie tego przegrupowania odłączyła się część 1 szwadronu wraz z dowódcą. Nad 1 szwadronem dowództwo przejął ppor. W. Majewski. Nad ranem 3 września pułk dotarł do miejscowości Podlesice, gdzie stanowiska zajął 3 szwadron wraz z plutonem ppanc. na Górze Berkowej, a 4 szwadron zajął pozycję na stokach wzg. 353 w Siemierzycach. Oba te szwadrony wraz z plutonem ckm i ppanc. stanowiły dywizjon pod dowództwem mjr. Rekuckiego. Ok. godz.6.00 u podnóża góry pojawiły się zmotoryzowane kolumny niemieckie, które na skutek ostrzału plutonu ppanc. i broni maszynowej poniosły straty oceniane na 4 czołgi i 5 samochodów pancernych uszkodzonych i zniszczonych. Obronę 4 szwadronu o godz. 9:00 wsparł czasowo 2 szwadron. W jednym z pancernych pojazdów niemieckich znaleziono mapę z naniesionymi zamierzonymi kierunkami natarcia niemieckiej 2 DLek. W godzinach przedpołudniowych 3 szwadron przeszedł na następną rubież opóźniania w rejonie Korczyc Starych, opuszczając Górę Berkową.