thumb|Grenadierzy konni Gwardii podczas bitwy pod Pruską Iławą Wielka Armia (fr. Grande Armée) – nazwa nadawana kolejnym głównym armiom, tworzonym w czasie I Cesarstwa Francuskiego w latach 1805–1808 i 1811–1814 przez wojska francuskie i sojusznicze. Motto formacji brzmiało: „Valeur et Discipline” (męstwo i dyscyplina).
Nazwa formacji Nazwa Wielka Armia pojawiła się po raz pierwszy w korespondencji Napoleona z szefem sztabu marszałkiem Louisem Berthierem w 1803. W rozkazie z 13 stycznia 1804 Napoleon użył terminu „Wielka Armia Wybrzeży Oceanu”. Liczyła około 200 000 ludzi i stacjonowała na wybrzeżu kanału La Manche i miała być przeznaczona do inwazji na Anglię.
Wobec fiaska planu lądowania i perspektywy wojny z Austrią Napoleon 29 sierpnia 1805 przemianował Armię Wybrzeży Oceanu na „Wielką Armię”. 12 października 1808, aby nazwa nie wskazywała na imperialne zamiary Cesarza, Bonaparte porzucił nazwę Wielka Armia, co miało wskazywać na brak zamiaru dalszych podbojów i nie powodowało niepokojów na dworze nowego sojusznika Francji, Aleksandra I, cara Rosji.
10 stycznia 1811 w liście do ministra administracji wojennej gen. Lacuée, Napoleon oświadczył, że przystępuje od dnia 15 lutego tego do organizacji nowej „Wielkiej Armii”. Proces jej organizacji został zakończony w 1812. Działała ona aż do momentu pierwszej abdykacji Napoleona 2 kwietnia 1814. Była armią wielonarodowościową, a w jej skład weszli oprócz Francuzów żołnierze państw wcielonych do Francji lub pozostających w sojuszu z Cesarstwem Francuskim m.in. Bawarczycy, Wirtemberczycy, Westfalczycy, Polacy, Szwajcarzy, Holendrzy.
W trakcie Stu Dni Napoleon nie używał terminu Wielka Armia, nie chcąc sugerować, że zamierza podejmować jakiekolwiek agresywne działania przeciwko innym państwom, a także chcąc podwyższyć morale Francuzów, sięgając po nazwy armii z czasów rewolucji.
Organizacja Wielkiej Armii Podział taktyczny Bonaparte przyjął w Wielkiej Armii znany z czasów I Republiki podział wojsk na dywizje (3–4 pułki, artyleria dywizyjna). Grupował je w korpusy (2–3, czasami więcej dywizji piechoty, 1–2 brygady kawalerii lekkiej do celów rozpoznawczych i ubezpieczających). Korpusy były w pełni samodzielne (m.in. posiadały własny sztab), co pozwalało działać bez pomocy z zewnątrz. Sformowano także korpusy kawalerii rezerwowej (głównie jazda ciężka i liniowa), które – w zamiarach cesarza – miały prowadzić decydujące natarcia i zapewnić zwycięstwo Wielkiej Armii. Głównym odwodem Napoleona od początku do końca I Cesarstwa była Gwardia, od 1808 podzielona na Starą (weterani) i Młodą (rekruci wcieleni w szeregi Gwardii); w 1812 wydzielono także Średnią Gwardię (tego rodzaju Gwardię użyto tylko w kampanii rosyjskiej).
Rodzaje broni Piechota thumb|upright|left|Grenadier (z lewej) i woltyżer, 1808 W czasach napoleońskich piechota dzieliła się na liniową i lekką, lecz różnice tych rodzajów broni były czysto iluzoryczne (często widoczne tylko w umundurowaniu). W obu tych rodzajach broni występowały kompanie wyborowe (w piechocie liniowej – grenadierzy, a lekkiej – karabinierzy). Dodatkowo w czasach Konsulatu utworzono kompanie woltyżerskie do celów rozpoznawczych i nękających. Każdy pułk piechoty składał się z trzech bądź (rzadziej) czterech batalionów liniowych oraz batalionu szkolnego tzw. zakładu (franc. dépot). Każdy batalion liniowy składał się z dziewięciu kompanii w tym dwóch wyborczych (tj. grenadierskiej i woltyżerskiej) oraz siedmiu fizylierskich. Od 1808 batalion składał się z sześciu kompanii (w tym grenadierska i woltyżerska). Według etatu pułk liczył 3970 żołnierzy (w tym 108 oficerów). W 1812, w momencie szczytowej potęgi militarnej I Cesarstwa piechota liniowa liczyła 130 pułków, natomiast lekka 34. Do tego jeszcze istniały 2 pułki śródziemnomorskie, pułk Walcheren, pułk de Belle Isle, pułk Rè oraz oddziały złożone z innych narodów na francuskim żołdzie np. pułki szwajcarskie, Legia Nadwiślańska, pułki kroackie (rekrutujące się z Chorwatów) czy Legion Irlandzki.
W wielu nominalnie francuskich pułkach piechoty służyli także Belgowie, Niemcy, Włosi, Holendrzy, Szwajcarzy, Hiszpanie pochodzący z obszarów anektowanych przez Francję.
Wiosną 1813 w związku z klęską w Rosji wcielono do szeregów wielu młodych rekrutów niemających często przepisowego wieku. Na cześć cesarzowej żołnierzy tych nazwano Marie-Louises. W tym pojawiła się też seria pułków liniowych o numerach 134–156 formowana z Gwardii Narodowej. Oddziały te odznaczyły się w czasie kampanii 1814.
Po bitwie lipskiej w związku z przejściem oddziałów saskich na stronę koalicji dekretem z 25 listopada 1813 rozbrojono wszystkie oddziały liniowe złożone z żołnierzy pochodzących z narodów walczących z Francją. Przekształcono je w jednostki pionierów.
Kawaleria thumb|8 Regiment polskich szwoleżerów-lansjerów W czasach wojen napoleońskich kawaleria dzieliła się na ciężką, liniową i lekką. Podział ten wynikał z zadań wyznaczonych każdemu z tych rodzajów. Kawaleria ciężka, na którą składały się pułki kirasjerskie (w 1810 – 14) i karabinierskie (2 pułki) wykorzystywana była do rozstrzygających wynik bitew szarż.
Kawaleria liniowa składała się z: Dragonów (w 1803 – 30, od 1811 – 24 pułków) – byli czasami wykorzystywani w zastępstwie kirasjerów, używani także do walki z partyzantką w Hiszpanii, gdzie dragonii okazali się bezcenni i dowódcy napoleońscy chcieli mieć jak najwięcej oddziałów dragońskich przy sobie. Szwoleżerów-lansjerów (w armii francuskiej od 1811 w liczbie 9 pułków – w tym 2 pułki złożone z Polaków) – mieszani nieraz z ciężką jazdą, często decydowali o zwycięstwie. Ich prekursorami w armii francuskiej były polskie formacje ułanów.
Kawaleria lekka – używana do celów rozpoznawczych, osłonowych, nękających i pościgu, a nieraz odznaczająca się w walce z wrogiem (np. zagarnięcie floty holenderskiej w Texel, czy zmuszenie do kapitulacji pruskiego garnizonu w Szczecinie. Na tego typu jazdę składały się pułki: Szaserów (strzelców konnych, w 1811 – 30 pułków) Huzarów (w 1813 – 13 pułków) Eklererów (od 1814 w liczbie 3 pułków) Gwardii Honorowej (od 1814 w liczbie 4 pułków) Dromaderzy (występowali tylko w czasie wyprawy do Egiptu w liczbie kilku oddziałów).
Były też jednostki kawalerii formowane wyłącznie z żołnierzy innych narodów np.: szwadron mameluków w Gwardii polscy i holenderscy szwoleżerowie-lansjerzy Gwardii oddział Tatarów (po kampanii rosyjskiej wcieleni do 1 polskiego pułku szwoleżerów-lansjerów Gwardii)
Artyleria Napoleon, jako że sam był artylerzystą, twierdził, iż wojnę wygrywa się artylerią, dlatego szczególnie dbał o ten rodzaj broni. Wyodrębnił ją i zorganizował w oddzielny cesarski korpus artylerii, na który składała się artyleria piesza i konna (wprowadzona w 1791). Za czasów Napoleona używano dział polowych (4-, 6-, 8-, 12-funtowych i haubic) oraz moździerzy (6-calowych) systemu stworzonego przez Jeana Gribeauvala, wprowadzonego jeszcze za czasów Starego Porządku. Organizacyjnie w 1803 artyleria liczyła 8 pułków artylerii pieszej i 6 pułków artylerii konnej. W tym samym utworzono 8 batalionów pociągu artylerii. Rok później sformowano 100 kompanii kanonierów obrony wybrzeża, w których służyli weterani, oraz kompanie kanonierów stacjonarnych (fr. sedentaires). Każdy pułk artylerii pieszej składał się z 22 kompanii bojowych. W 1809 dodano kompanię zakładową, a w 1814 liczbę kompanii bojowych zwiększono do 28.
+ Francuska artyleria polowa w czasie wojen napoleońskich Rodzaj działa Kaliber Długość lufy Masa lufy Masa lawety Zasięg w metrach Działon Szybkostrzelność Armata 12-funtowa 121 mm ok. 2,25 m ok. 1000 kg ok. 1030 kg kula 900 mkula maks. 1800 mZasięg maksymalny osiągano strzelaniem rykoszetowym, gdy kula odbijała się wielokrotnie od podłoża.kartacz 600 m 15 ludzi 1 strzał/min. Armata 8-funtowa 100 mm ok. 1,97 m ok. 620 kg ok. 900 kg kula 800 mkula maks. 1500 mkartacz 475 m 13 ludzi 2 strzały/min. Armata 6-funtowaTylko w latach 1804–1809. 90 mm ok. 1,75 m ok. 420 kg ok. 800 kg kula 750 mkula maks. 1250 mkartacz 430 m 10 ludzi 2–3 strzały/min. Armata 4-funtowa 84 mm ok. 1,57 m ok. 310 kg ok. 720 kg kula 700 mkula maks. 1200 mkartacz 400 m 8 ludzi 3 strzały/min. Haubica 166 mm ok. 0,7 m ok. 340 kg ok. 900 kg szrapnel 700–1200 mkartacz 240 m 13 ludzi 1 strzał/min.
Działania zbrojne
Wojna 1805
thumb|350px|Bitwa pod Austerlitz, 1805
Pierwszym sprawdzianem bojowym Wielkiej Armii Napoleona była kampania 1805, w której Francuzi zmierzyli się z armiami austriacką cesarza Franciszka II oraz rosyjską cara Aleksandra I. Wojska francuskie szybko nacierały przez Bawarię, zmusiły do kapitulacji dużą część austriackiej armii generała Macka (bitwa pod Ulm) oraz dotarły aż do Moraw. W decydującym starciu – pod Austerlitz – Napoleon pokonał przeciwników i zmusił ich do podpisania traktatu pokojowego we Preszburgu (dzisiaj Bratysława) 26 grudnia 1805.
Kampania 1806/1807
thumb|250px|Napoleon na polu bitwy pod Frydlandem Po zwycięstwie nad Austrią rozpadło się Święte Cesarstwo Rzymskie. Zastąpił je Związek Reński utworzony pod egidą Francji (Napoleon I został protektorem tegoż związku). Zmiany te, a także korony dla władców Bawarii i Wirtembergii oraz tytuł wielkiego księcia dla władcy Badenii (którym został jeden z marszałków Napoleona – Joachim Murat) źle przyjęto na berlińskim dworze opanowanym przez stronnictwo wojenne pod przywództwem królowej Luizy. Król Prus Fryderyk Wilhelm III ośmielony obietnicą rosyjskiej pomocy wysłał 1 X 1806 ultimatum do Napoleona, w którym domagał się wycofania Francuzów z Niemiec i zwrotu ziem odebranych niegdyś Prusom. W odpowiedzi Bonaparte skoncentrował armię i zaatakował Prusy przez Las Turyński. W tym czasie powstała IV koalicja antyfrancuska złożona z Prus, Rosji, Anglii, Szwecji i Saksonii. Po zwycięstwie Napoleona pod Jeną i marszałka Davouta pod Auerstaedt armia pruska znalazła się w rozsypce, a Francuzi weszli do Berlina i ruszyli dalej, na ziemie polskie.
Król uciekł do Prus Wschodnich, gdzie z pomocą przybyła mu armia rosyjska. Podjęła ona w lutym ofensywę powstrzymaną przez Francuzów w krwawej bitwie pod Pruską Iławą. Ostatecznie Wielka Armia pobiła Rosjan i Prusaków 4 czerwca 1807 w bitwie pod Frydlandem. Tym samym cesarz Francuzów zmusił cara Aleksandra I i króla Fryderyka Wilhelma III do podpisania pokoju w Tylży w lipcu 1807.
Wyprawa moskiewska (1812)
Rosyjska 1 i 2 armia szybko wycofały się z Litwy i Białorusi daleko w głąb carskiego Imperium i długo uchylały się od walnego starcia. Połączyły się dopiero pod Smoleńskiem, gdzie doszło do pierwszej większej bitwy z Napoleonem. W międzyczasie Wielka Armia utraciła wielu ludzi w mniejszych starciach i potyczkach, było też sporo maruderów, oderwańców, a nawet dezerterów. Potem Wielka Armia stoczyła jeszcze wielką, krwawą, lecz nierozstrzygniętą bitwę pod Borodino. Napoleon zrealizował swój zamiar zajęcia Moskwy, jednak ludność kryła się w głębi kraju, a swoje miasta, wsie i osiedla zostawiała opustoszałe lub zniszczone.
thumb|350px|Napoleon pod Borodino
Wielka Armia musiała rozpocząć odwrót, zbliżała się zima, a żołnierze nie mieli solidnych mundurów, obuwie było popękane po długich marszach, kończyła się amunicja, podupadła dyscyplina, w napoleońskie szeregi wdarło się rozprzężenie i zamęt. Często atakowali je rosyjscy Kozacy i partyzanci, a rosyjska armia niszczyła mniejsze oddziały, czyniąc niemałe straty. W czasie odwrotu żołnierze padali z wycieńczenia i chłodu, Wielka Armia kruszyła się, ilość dezercji wzrosła. Na wielu odcinkach Rosjanie przeszli do ofensywy i zamierzali okrążyć wycofujących się Francuzów. Podczas przeprawy przez Berezynę Napoleon musiał stoczyć bitwę, która przysporzyła mu kolejnych strat. Zdziesiątkowane wojsko wycofywało się przez Księstwo Warszawskie i Prusy za Łabę.
Kampania niemiecka (1813) thumb|350px|Bitwa pod Lipskiem