Morąg

Morąg (niem. Mohrungen) – miasto w północnej Polsce, w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Morąg.

Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 12 757 mieszkańców.

Położenie Morąg leży na terenie krainy historycznej Prusy GórneMarian Biskup, Gerard Labuda: Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach. Gospodarka, społeczeństwo, państwo, ideologia. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1986, s. 471. ., na terenie dawnej pruskiej PogezaniiSzkice z dziejów Pomorza, t. I: Pomorze średniowieczne, red. Gerard Labuda. Książka i Wiedza, Warszawa 1958, s. 166.Lucjan Czubiel, Tadeusz Domagała: Zabytkowe ośrodki miejskie Warmii i Mazur. Pojezierze, Olsztyn 1969, s. 205.. Znajduje się 22 km od Ostródy, 40 km od Olsztyna i 48 km od Elbląga.

Od północnego wschodu Morąg graniczy z jeziorem Skiertąg, z południowego zachodu miasta znajduje się Rozlewisko Morąskie. Około 4–5 km na wschód od Morąga leży jezioro Narie. Geograficznie znajduje się na Pojezierzu Iławskim, w jego południowej części określanej jako Pojezierze Dzierzgońsko-Morąskie.

W latach 1752-1975 siedziba powiatu morąskiego. W latach 1946–1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Nazwa miasta Nazwa miasta w dokumentach, począwszy od średniowiecza, zapisywana była jako: Morungen (1328, 1340), Marungen (1364), Morung (pieczęć miejska) lub Mohrungen (oficjalna nazwa przed 1945), ale także jako Moring, Moringen, Merinck, Maronis, Marung.

mały|lewo|upright|Polskojęzyczna publikacja Uwaga nad Proroctwem Pawła Apostoła..., wydana w Morąngu w 1835 r.

Obecna nazwa jest spolszczeniem formy Morung. Była ona używana na długo przed 1945 rokiem. W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego z 1885 r. miasto notowane pod nazwą Morąg.

Administracyjnie zaś została zatwierdzona 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946. ()..

Etymologia nazwy thumb|lewo|Morąg (Morung) na mapie z 1584 roku Anonimowy autor kontynuacji Kroniki ziemi pruskiej Piotra z Dusburga zapisał w XV wieku, że miasto Morąg (Morungen) założone w 1327 roku "swoje imię bierze od jeziora, nad brzegiem którego leży"Piotr z Dusburga Kronika ziemi pruskiej, tłum. Sławomir Wyszomirski, Wyd. UMK, Toruń 2004, str. 235. Wyjaśnienie to powtórzył niemiecki historyk Max Toeppen w pracy z 1858 rokuMax Toeppen Historisch-comparative Geographie von Preussen, Gotha 1858, str. 193. W tekście przywileju z 1331 roku jezioro zostało zapisane: lacus MaurinJohannes Voigt Geschichte Preußens von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des Deutschen Ordens. Vierter Band: Die Zeit von der Unterwerfung Preußens 1283 bis zu Dieterichs von Altenburg Tod 1341. Königsberg 1830, str. 409.

Według powojennego historyka Andrzeja Wakara nazwa ta jest pochodzenia pruskiego i wywodzi się od nazwy Jeziora Morąskiego: Mawrin, Maurin lub Morina„Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973.. Nazwa ta pochodziłaby od pruskiego rdzenia mare/mary i oznaczałaby "bagna" lub "zatokę". Za hipotezą pruskiego pochodzenia przemawia również sufiks „-ąg” (niem. – ung, -ungen) występujący często w nazwach pochodzenia pruskiego, np. Elbląg, Bałąg, Piłąg, Isąg, Bartąg, Wadąg, Skiertąg i inneGeorg Gerullis, Die altpreussischen Ortsnamen, Berlin-Leipzig, 1922, str. 247. Dodatkowo w tej okolicy, ok. 10 km na wschód od Morąga, leży jezioro Marąg (niem. Mahrung See) i płynie rzeka Marąg, które noszą pruską nazwę o bardzo podobnym brzmieniu.

Natomiast według lokalnej tradycji nazwa była przeniesieniem identycznej nazwy miasta Morungen leżącego w regionie Harzu na pograniczu Górnej Saksonii i Turyngii (obecnie dzielnica Sangerhausen, powiat Mansfeld-Südharz w landzie Saksonia-Anhalt). Znajdował się tam od XI wieku zamek Morungen (Burg Alt-Morungen), który dał nazwę rodowi, z którego pochodził słynny średniowieczny poeta i minnesänger (trubadur) Heinrich von Morungen. Nazwa zamku i miastaW średniowieczu zapisywane: Morunge, Morunhen, Morungen, Moringe, Moringhe, Morunghe, Morunghen, Morynge, Morungin, Moringen. wywodzi się od staroniemieckiego rdzenia mōr (współczesne Moor) "bagno, torfowisko" z sufiksem osadniczym -ung i oznacza "osadę przy bagnie"Kristin Loga Ortsnamen im Ostharz. Eine onomastische Untersuchung der Namen rezenter und wüst gefallener Siedlungen der ehemaligen Landkreise Sangerhausen und Quedlinburg, Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg (dysertacja doktorska), listopad 2020, s. 200‐203.

Nazwę Morąga mieliby zatem przenieść pierwsi mieszkańcy miasta, kolonizatorzy z południowego Harzu, sprowadzeni stamtąd przez zasadźcę Petera von Sumpfa (Piotra z Sąp).

Takie wyjaśnienie podał też niemiecki historyk Adolf Bötticher (konserwator zabytków prowincji Prusy Wschodnie) w swojej pracy z 1893 roku. Odrzucił on wersję kontynuatora Kroniki Dusburga o pochodzeniu nazwy od jeziora, a wywodził ją od "zamku Morungen w hrabstwie Mansfeld, który krótko w XII wieku był w posiadaniu rodu von Hohenstein"Adolf Bötticher Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen: Das Oberland, Königsberg 1893, s. 75. Wersję tę przekazał również Arthur Weyde – burmistrz i autor niemieckiej monografii Morąga wydanej na 600-lecie lokacjiArthur Weyde, Mohrungen in Ostpreussen, Morąg 1927..

Za tą hipotezą przemiawia fakt, że z Turyngii i Saksonii pochodziło wielu dostojników zakonu krzyżackiego, którzy w XIII i XIV wieku prowadzili w Prusach Górnych akcję zakładania miast i wsi. Prawdopodobnie również stamtąd wywodzili się zasadźcy, którzy sprowadzali niemieckich kolonizatorów. Napływowi ludności z regionu Harzu do Prus sprzyjała tamtejsza niestabilna sytuacja polityczna i ekonomiczna. Dowodem na pochodzenie osadników z Turyngii i Górnej Saksonii jest powstały w XIII wieku w Prusach Górnych specyficzny dialekt wysokopruski (i jego gwara górnopruska), który zachował cechy języka środkowoniemieckiego.

Dodatkowo przenoszenie nazw miejscowych przez niemieckich osadników nie było czymś niezwykłym. W Prusach Górnych oprócz Morąga kilka miast nosi nazwy miejscowe z regionu Harzu, np. Ostróda (od miasta Osterode am Harz), Zalewo (od miasta Saalfeld/Saale) czy Olsztynek (od zamku Hohnstein w Neustadt/Harz, siedziby rodowej komtura Günthera von Hohenstein) oraz z Turyngii (Młynary od miasta Mühlhausen/Thüringen) i Górnej Saksonii (Miłakowo od miasta Liebstadt)Arthur Weyde, Mohrungen in Ostpreussen, Morąg 1927.

Możliwe też, że niemieccy osadnicy przenieśli nazwę dobrze znanego im miasta ze względu na podobieństwo do nazwy miejscowego jeziora (podobnie polscy osadnicy przenieśli nazwę Olsztyna koło Częstochowy na miasto Olsztyn na Warmii).

W XVI wieku i później nazwę miasta błędnie łączono z niemieckim słowem Mohr (dopełniacz i l. mn. Mohren) oznaczającym murzyna lub Maura. Z tego względu postać w herbie miasta była czarnoskóra.

Historia mały|lewo|upright=0.65|Pomnik upamiętniający nadanie praw miejskich Okolice Morąga były słabo zasiedlone w okresie Prusów. Źródła notują na terenie późniejszego komornictwa tylko 5 pruskich pól (lauksów): Kiełkuty, Kretowiny, Marzewo, Woryty i pole nad jez. Marąg. Odnaleziono tam też zaledwie kilka stanowisk archeologicznych. Dużo liczniejsze osadnictwo pruskie znajdowało się we wschodniej Pogezanii, między jez. Narie a Pasłęką, czyli w okolicach MiłakowaJoachim Stephan Osadnictwo w komturstwie elbląskim do połowy XV wieku (Die Besiedlung der Komturei Elbing bis zur Mitte des 15. Jahrhunderts), Pruthenia, TOM III, Olsztyn 2008, s.127–128, 144–146.

Teren Prus Górnych zamieszkiwany przez pruskie plemiona Pogezanów i Pomezanów był pierwszą częścią Prus zajętych w XIII wieku przez Zakon krzyżacki wspierany przez książąt i rycerzy polskich, głównie z Mazowsza i Pomorza. Na mocy układu w Dzierzgoniu z 1249 tereny aż po rzekę Pasłękę stały się częścią Państwa zakonnego. Późniejszy rejon morąski podlegał komturii w Elblągu.

Około 1280 komturzy elbląscy rozpoczęli tu budowę drewnianej strażnicy, nad Jeziorem Morąskim. Zamek wzniesiono prawdopodobnie na miejscu dawnej pruskiej osady. Zamek ten stał się z czasem siedzibą urzędników Zakonu – wójtów morąskich.

thumb|lewo|Zachowane przebudowane skrzydło zamku krzyżackiego (XIV w.) W 1327 komtur elbląski i wielki szpitalnik Hermann von Öttingen w pobliżu zamku założył na prawie chełmińskim miasto Morąg. Nowe miasto otrzymało 108 łanów, a zasadźcą i pierwszym sołtysem miasta został Peter von Sumpf (łac. Petrus de Sumpe, pol. Piotr z Sąp), dotychczasowy sołtys wsi Sąpy koło Młynar20 stycznia 1328 Piotr już jako sołtys Morąga odsprzedał za zgodą komtura elbląskiego urząd sołtysa wsi Sąpy niejakiemu Janowi Pięknemu (Johannes Pulcher). Źródło. Według lokalnej tradycji pochodził on z regionu Harzu i sprowadził do miasta pierwszych osadników z Turyngii. thumb|Herb Morąga na najstarszej pieczęci miasta. W środku postać w stroju pielgrzyma z tykwą z dyni. W otoku napis: S CONSULUM CIVITATIS MORUNG (Pieczęć rady miasta Morąga)Friedrich August Vossberg, Geschichte der Preußischen Münzen und Siegel von frühester Zeit bis zum Ende der Herrschaft des Deutschen Ordens, Berlin 1843, str. 45 i tablica XVI nr 49..

Pierwotny przywilej lokacyjny z 1327 nie zachował się. 17 grudnia 1331 roku powtórnie nadano miastu przywilej miejskiJohannes Voigt Geschichte Preußens von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des Deutschen Ordens. Vierter Band: Die Zeit von der Unterwerfung Preußens 1283 bis zu Dieterichs von Altenburg Tod 1341. Königsberg 1830, str. 409.

Miasto ulokowano w dogodnych warunkach terenowych, ułatwiających obronę. Od strony południowej dostępu broniło Jezioro Morąskie (obecnie Rozlewisko Morąskie), od zachodu – strumień zwany Młyńskim, od strony północnej znajdował się Staw Młyński, natomiast ze strony wschodniej wykopano dwa rowy wypełnione wodą. Na przełomie XIV i XV wieku miasto otoczono murami, w murach znajdowały się trzy bramy: ostródzka (wschodnia), pasłęcka (zachodnia). Miasto zbudowano na planie czworokąta. Od szczytu południowo-wschodniego stanął kościół parafialny pod wezwaniem św. Piotra i Pawła wraz z okazałą wieżą. Budowę kościoła zakończono w 1331, w 1370 drewnianą strażnicę przebudowano w murowaną twierdzę. Na środku rynku zbudowano ratusz (gotycki, najprawdopodobniej już w XV w.).

W 1410 Morąg został zajęty przez wojska Władysława Jagiełły, które spod Grunwaldu kierowały się na Malbork. W czasie wojny polsko-krzyżackiej (nazywanej „głodową”), w 1414 miasto zostało spalone. Od 1440 Morąg był członkiem antykrzyżackiego Związku Pruskiego. W 1454 Związek Pruski wypowiedział posłuszeństwo Zakonowi i poddał Prusy królowi polskiemu. Związkowcy opanowali zamek w Morągu przed 22 lutego 1454, a w czerwcu tego roku w Elblągu miasto złożyło hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi. Jednak w 1461 miasto zajęte zostało przez wojska Zakonu. Po wojnie trzynastoletniej, od 1466, miasto pozostało w Prusach Zakonnych, które stanowiły część Królestwa Polskiego jako lenno. W latach 1466–1525 znajdowało się w komturii pasłeckiej.

Morąg nabrał znaczenia, gdy w 1467 roku komtur pasłęcki (wcześniej elbląski) Henryk Reuss von Plauen stanął na czele Prus Zakonnych – jako zastępca wielkiego mistrza, a w 1469 jako wielki mistrz. Nie przeniósł się on do Królewca, ale swoją siedzibą uczynił zamek w Morągu, skąd zarządzał całym państwem krzyżackim. Tutaj też zmarł na początku 1470 roku po złożeniu hołdu królowi polskiemu.

Po sekularyzacji w 1525 Morąg należał do Prus Książęcych, które do 1657 stanowiły lenno Polski. Znajdował się na terenie okręgu górnopruskiego, który powstał z połączenia byłych komturii elbląskiej, ostródzkiej i dzierzgońskiej oraz dominium biskupów pomezańskich.