thumb|Taniec Hora thumb|Felaszowie – czarni Żydzi w Izraelu Kultura Izraela rozwijała się dużo wcześniej niż nastąpiło powstanie państwa Izrael i jest nierozerwalnie związana z religijnym dziedzictwem judaizmu oraz świeckim życiem Żydów. Różnorodność kulturowa w znacznej mierze wynika z mnogości kultur państw całego świata, z których wywodzili się żydowscy imigranci przyjeżdżający do Ziemi Świętej, a także z położenia geograficznego powodującego przenikanie kulturowe Zachodu ze światem arabskim. Również ideologia ruchu syjonistycznego odegrała decydującą rolę w kształtowaniu współczesnej kultury Izraela.
Wprowadzenie thumb|Żydzi z północnego Iraku (1905) Wpływy kultur Zachodu i Wschodu
Proces rozwoju i kształtowania się kultury Izraela jest powiązany z osadnictwem żydowskim w Palestynie. W pierwszym okresie osadnictwa decydującą rolę odgrywała kultura wywodząca się z małych żydowskich miasteczek Sztetl w Europy Środkowo-Wschodniej i Europy Wschodniej.
W następnych latach wpływ wywarły kultury Francji i Niemiec, które zyskały dużą popularność wśród osadników dzięki pomocy finansowej francuskiego filantropa barona Edmonda Jamesa de Rothschild.
Podobnie – efekt wywarła kultura Rosji, tak w poezji, muzyce, jak i w teatrze czego przykładem są tacy poeci jak Rachel Bluwstein, Natan Alterman, Lea Goldberg i Aleksander Penn; aktorzy tacy jak Hanna Rovina, albo Szymon Finkel; i muzycy tacy jak Sasza Argov. „Teatr Habima”, który został pierwotnie założony w Rosji, wyemigrował do Izraela i do tej pory propaguje na całym świecie kulturę rosyjską i żydowską.
Dalszy rozwój kultury
Rozwój „autentycznej” kultury Izraela datuje się od około 1930 roku, gdy zaczęli rodzić się pierwsi potomkowie pierwszych osadników w Palestynie. Najsilniejszy wpływ wywierała na nich arabska kultura Palestyny, w szczególności folklor. Szczególny wyraz znalazło to w muzyce, która przyjęła wiele wschodnich elementów.
W kulturze Izraela zauważyć można również spuściznę lat istnienia Brytyjskiego Mandatu Palestyny. Elementy brytyjskiej kultury przeniknęły do zwyczajów bogatego mieszczaństwa Izraela. Równie dużą rolę odegrali niemieccy imigranci. Wyraźnym dowodem na to są liczne domy Tel Awiwu, zainspirowane ruchem Bauhaus i wzorowane na głównych alejach Berlina.
W pierwszych latach istnienia państwa Izrael powstała współczesna poezja i literatura hebrajska, której przedstawicielami byli Natan Alterman, Abraham Szlonski i Lea Goldberg oraz Samuel Agnon. Z poetów należy wymienić Jehuda Amichaja, Natana Zacha i Dawida Awidana. Najsłynniejszymi pisarzami byli Mosze Szamir, Aharon Megged, Amos Oz, Awraham B. Jehoszua, Meir Szalew i wielu innych.
Po 1948 do Izraela przyjechało wielu nowych imigrantów z całego świata – m.in. z Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych. Dominujące efekty tego wpływu zaczęły się pojawiać po 1970. Teatr zaczął odchodzić od wzorców rosyjskich, zmierzając ku europejskiej szkole Bertolta Brechta.
W muzyce nastąpiły jeszcze większe zmiany – pojawiły się wpływy brytyjskie (w szczególności The Beatles) i greckie, które przenikały się z wpływami rosyjskimi i arabskimi.
Stan izraelskiej kultury obecnie
W ostatnich latach rząd Izraela w coraz mniejszym stopniu finansuje kulturę – obecnie stopień finansowania jest niższy niż średnia w państwach zachodnich. Pomimo to państwo nadal wspiera działalność Filharmonii Izraela, która występuje z koncertami na całym świecie, dając także występy w izraelskim radiu i telewizji. Lokalne władze samorządowe wspierają istnienie wielu małych orkiestr, których muzycy najczęściej są imigrantami z dawnego ZSRR.
Izrael pod wpływem kultury Zachodu Zmiana nastąpiła wraz z uruchomieniem w 1993 pierwszego prywatnego kanału telewizyjnego „Channel 2”. Rozwój gospodarczy kraju był połączony ze wzrostem dobrobytu mieszkańców i coraz większym zapotrzebowaniem na kulturę. Izraelska telewizja od samego początku swojego istnienia była zdominowana przez amerykańskie i brytyjskie produkcje filmowe, które wywierały duży wpływ na świadomość kulturalną Izraelczyków.
Miejsca rozwoju kultury Izraela thumb|Batsheva Dance Company w Tel Awiwie – 2007 r. Znacząca część świeckich stowarzyszeń kulturalnych jest usytuowana w rejonie Tel Awiwu, pomimo że większość z oficjalnych państwowych placówek kulturalnych jest usytuowana w Jerozolimie. Kolonie artystów istnieją w Safedzie, Jafie i Ein Hod. W większości miast działają popularne galerie sztuki i muzea.
Kultura Izraela
Literatura i prasa Choć odrodzenie literatury hebrajskiej nastąpiło dopiero w połowie XIX wieku, to opisując tę dziedzinę kultury Izraela należy wspomnieć o starohebrajskich tekstach pisanych, powstających od II tysiąclecia przed narodzinami Chrystusa. To przede wszystkim, składające się z 24 ksiąg, Pismo Święte (Tanach), którego część stanowi Pięcioksiąg Mojżeszowy (Tora), spisywany na zwoju chowanym w tzw. aron ha-kodesz – ozdobionym ornamentami pudle. Według tradycji Tory nie można dotykać rękoma, toteż w trakcie publicznego czytania rabin lub też bar micwa („syn przykazania”) czy bat micwa („córka przykazania”) posługują się wskaźnikiem zwanym jad („ręka”). Literatura hebrajska – szczególnie rabiniczna – rozwijała się także po wygnaniu Żydów z Ziemi Świętej, w II i III wieku naszej ery. Zachowane na terenie Galilei akademie żydowskie zajmowały się wówczas spisywaniem ustnie dotychczas przekazywanych praw i ich interpretacji, które – zebrane – utworzyły opierające się na religii Prawo żydowskie (Talmud). Talmud to jeden z tzw. midraszy – ksiąg literatury rabinicznej (drugą z nich jest Miszna).
Literatura hebrajska rozwijała się przez całe średniowiecze, powoli ulegając wpływom stylów zachodnich. Włoski poeta, Immanuel da Roma, żyjący na przełomie XIII i XIV wieku, wprowadził do literatury część cech renesansu (m.in. rozpowszechnienie sonetów). W wieku XVI język hebrajski uległ popularyzacji z uwagi na częste tłumaczenie tekstów biblijnych. W niedługo później literatura hebrajska zaczęła jednak chylić się ku upadkowi.
Ponowne odrodzenie języka i literatury nadeszło wraz z tzw. okresem haskali (żydowskiego Oświecenia) i założeniem takich czasopism, jak wydawany w Niemczech miesięcznik „Ha-Measef” (1784–1811). Bardzo ważną rolę w odnowie pełnił formujący się właśnie ruch syjonistyczny. Jedną z ważniejszych postaci z dziedziny literatury, działającą w okresie haskali, był M. Mendelsohn (założyciel wspomnianego miesięcznika), a także M. Ch. Luzzatto, który przyczynił się do odrodzenia poezji hebrajskiej.
Odrodzenie języka hebrajskiego Jednym ze skutków rosnącego poczucia jedności narodu żydowskiego były poszukiwania mające na celu odrodzenie samego języka hebrajskiego – tego, którym posługiwano się w czasach starożytnych. Język starohebrajski zanikł około dwusetnego roku przed narodzinami Chrystusa. W rzeczywistości jednak Żydzi posługiwali się nim potajemnie – głównie podczas uroczystości religijnych.
Osobą, która przede wszystkim przyczyniła się do odrodzenia języka hebrajskiego, był Elizer Ben-Jehuda (1858-1922; od 1881 roku mieszkający w Palestynie) – twórca dwóch słowników języka hebrajskiego, kilku tomów siedemnastotomowego Słownika Starożytnego i Nowoczesnego Hebrajskiego (tworzonego przez dwa pokolenia w latach 1910–1959), a także tysięcy nowych słów nazywających te przedmioty, które nie były znane w starożytności. To z jego inicjatywy w 1890 roku założono Komitet Języka Hebrajskiego.
W roku 1910 w Palestynie doszło do demonstracji mających na celu zwrócenie uwagi tureckim władzom Palestyny na odrodzony język; demonstranci żądali przede wszystkim ustanowienia języka hebrajskiego jednym z języków urzędowych Palestyny. W istocie dokonali tego dopiero Brytyjczycy. W roku 1924 w Jerozolimie założono pierwszy Uniwersytet Hebrajski, języka zaczęto powszechnie nauczać w szkołach i stosować go w urzędach.
Dzisiaj język hebrajski zawiera około 120 tysięcy słów (w porównaniu do ponad ośmiu tysięcy w czasach starożytnych) i wciąż podlega rozwojowi, nad którym kontrolę sprawuje Akademia Języka Hebrajskiego.
Obecnie w literaturze Izraela odnajdujemy liczne elementy przepełnione niepokojem, co wynika w dużej mierze z burzliwej historii całego regionu państwa Izrael i narodu żydowskiego, a co stanowi oczywistą inspirację dla pisarzy i poetów nowych pokoleń.
Literatura oraz poziom znajomości dzieł literackich w Izraelu stoi na bardzo wysokim poziomie. Połowa obywateli czyta przeciętnie jedną książkę miesięcznie. Jak wynika z analiz wykonanych przez UNESCO mieszkańcy Izraela są – zaraz po Islandczykach – drugim społeczeństwem regularnie nabywającym książki. O zamiłowaniu do czytania świadczy także stosunkowo krótki czas między światową a lokalną premierą zagranicznych dzieł literackich.
Izrael może poszczycić się dotychczas jednym laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury – w roku 1966 zdobył go prozaik, Samuel Agnon (1887-1970).
Jednymi z bardziej popularnych pisarzy są – Amos Oz i Dawid Grossman.
Literatura polsko-żydowska Literatura polsko-żydowska przeżywała swój rozkwit w okresie dwudziestolecia międzywojennego – szczególnie w pierwszej połowie lat trzydziestych (rok 1933 – powstanie licznych manifestów, m.in. R. Brandstaettera, A. Madlera i M. Szymela), niedługo przed gwałtownym końcem wraz z nadejściem wojny i Holocaustu.
Do najbardziej znanych pisarzy żydowskiego pochodzenia piszących po polsku należeli – J. Appenszlak, B. Zimmermann, A. Madler (proza), A. Eker, S. Pomer, R. Brandstaetter, M. Szymel (liryka – kierunek najlepiej rozwinięty). W swoich pracach pisarze bardzo identyfikowali się z kulturą żydowską, poruszając najczęściej tematy dotyczące narodu żydowskiego.
Z pism polsko-żydowskich należy wyróżnić czasopismo „Chwila” (1919-1930), „Nowy Dziennik” (1918–1939), „Nasz Przegląd” (1923-1939) oraz „Opinia” (1933-1939 – od 1935 roku wydawana pod nazwą „Nasza Opinia”).
Wydarzenia literackie Wartym wspomnienia corocznym wydarzeniem odbywającym się w marcu, w Jerozolimie, są Międzynarodowe Targi Książki, w trakcie których przyznawana jest Nagroda Jerozolimska.
W czerwcu natomiast w tym samym mieście organizowane są targi pod hasłem Tydzień Książki Hebrajskiej, w trakcie których rozdawana jest Nagroda Sapira – najważniejsze wyróżnienie w tej dziedzinie kultury Izraela.
Przedstawiciele świata kultury Poeci Chajim Nachman Bialik Natan Alterman Uri-Cewi Grinberg Saul Czernichowski Abraham Szlonski Lea Goldberg Awraham Stern Jehuda Amichaj Natan Zach Dawid Awidan Jona Wallach Mahmud Darwisz Dalia Rawikowicz
Prozaicy Samuel Agnon Miriam Akavia Aharon Appelfeld Dawid Grossman Etgar Keret Ephraim Kishon Ram Oren Amos Oz Me’ir Szalew Mosze Szamir A.B. Jehoszua Dan Calka Ceruja Szalew
Dzienniki Izraelczycy są zapalonymi czytelnikami. Izraelskie gazety mają przeciętny nakład dzienny około sześciuset tysięcy egzemplarzy.
Główne dzienniki ukazują się w językach: hebrajskim, arabskim, angielskim i rosyjskim. Inne wychodzą we francuskim, polskim, jidysz, rosyjskim, węgierskim i niemieckim.
Najbardziej poczytnym dziennikiem w Izraelu jest „Ha-Arec” – najstarsza gazeta Izraela (założony w 1918) z nakładem 72 tysięcy egzemplarzy w dni powszednie i około stutysięcznym w weekendy.
Najpopularniejszym dziennikiem w Jerozolimie od wielu lat pozostaje „The Jerusalem Post” (założony w 1932 roku, jako „The Palestine Post”).
Zobacz też: Jedi’ot Acharonot
Teatr i taniec Spośród największych izraelskich teatrów należy wymienić: Narodowy Teatr Habima w Tel Awiwie, Teatr Ha-Kameri w Tel Awiwie, Teatr Beit Lessin w Tel Awiwie, Teatr Geszer w Jafie, Teatr Ha-Khan w Jerozolimie, Teatr w Hajfie i Teatr w Beer Szewie.
Dużą popularnością cieszą się w Izraelu tańce ludowe. W kraju działa także kilka grup zawodowego baletu i tańca nowoczesnego.
Festiwale teatralne i taneczne