Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych (Polska)

Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych (dawniej, w zależności od okresu: Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej, Naczelny Wódz, Naczelny Dowódca Wojsk, Głównodowodzący Sił Zbrojnych, Komendant Główny Wojsk) – najwyższe stanowisko służbowe w Wojsku Polskim obsadzane na czas wojny przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów.

W czasie pokoju Prezydent RP wskazuje natomiast, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, osobę przewidzianą do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, którą powinien być żołnierz zawodowy w stopniu generała (admirała); osoba ta przygotowuje się do realizacji zadań wynikających z kompetencji Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych lub wskazania przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej innej osoby przewidzianej do mianowania na to stanowisko, w szczególności poprzez branie udziału w strategicznych grach i ćwiczeniach obronnych, planowaniu użycia Sił Zbrojnych do obrony państwa oraz w przygotowywaniu wojennego systemu dowodzenia Siłami Zbrojnymi. Na funkcję tę wskazywany jest zwyczajowo Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, jako że dowodzi on Siłami Zbrojnymi przy pomocy dowódców rodzajów Sił Zbrojnych do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i przejęcia przez niego dowodzenia, natomiast za przygotowanie stanowiska dowodzenia Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych odpowiada Dowódca Operacyjny Rodzajów Sił Zbrojnych. Skuteczne pełnienie stanowiska Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych podczas wojny jest zwyczajowo uznawane za podstawową przesłankę uzasadniającą mianowanie na stopień marszałka Polski.

Aż do 1794 r. był to tytuł należący do polskiego monarchy – księcia albo króla. Stanowisko Naczelnego Wodza/Dowódcy pełnione przez osobę inną niż władca pojawiło się po raz pierwszy u kresu istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w okresie insurekcji kościuszkowskiej, kiedy to funkcję Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej pełnili: Tadeusz Kościuszko oraz Tomasz Wawrzecki. W czasach Księstwa Warszawskiego pod panowaniem Fryderyka Augusta I, funkcję Naczelnego Wodza pełnili: Louis Nicolas Davout, Józef Poniatowski, Michał Sokolnicki, Antoni Paweł Sułkowski, Jan Henryk Dąbrowski i Wincenty Krasiński. W okresie zaborów godność ta przypadła w Królestwie Kongresowym początkowo wielkiemu księciu Konstantemu Pawłowiczowi Romanowowi, a w kolejnych latach była ona noszona przez dyktatorów powstań: listopadowego (Józefa Chłopickiego, Michała Gedeona Radziwiłła, Jana Zygmunta Skrzyneckiego, Henryka Dembińskiego, Ignacego Prądzyńskiego, Kazimierza Małachowskiego, Macieja Rybińskiego, Jana Nepomucena Umińskiego i ponownie Macieja Rybińskiego) oraz styczniowego (Ludwika Mierosławskiego, Mariana Langiewicza, Wykonawczą Komisję Dyktatorską oraz Romualda Traugutta), z kolei poza Królestwem Kongresowym, podczas powstania krakowskiego w 1846 r. dyktator powstania Jan Tyssowski powołał na funkcję Naczelnego Wodza Wojsk Polskich Erazma Skarżyńskiego, a w trakcie powstania wielkopolskiego w 1848 r. funkcję tę pełnił dyktator powstania Ludwik Mierosławski.

W okresie Królestwa Polskiego (1917–1918) stanowisko Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich pełnił początkowo Hans Hartwig von Beseler, a następnie – po krótkim okresie wakatu (kiedy pełnił je faktycznie Tadeusz Rozwadowski) – objął ją Józef Piłsudski. W II Rzeczypospolitej funkcję – początkowo Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich, a od 1919 r Naczelnego Wodza – pełnił przez okres walk o granice powstającego Państwa Polskiego nadal Józef Piłsudski, a wraz z nim początkowo również autonomiczni i oficjalnie niezależni wodzowie powstań na terytoriach spornych z Niemcami i Litwą (powstania wielkopolskiego: Stanisław Taczak i Józef Dowbor-Muśnicki, tak zwanego „buntu Żeligowskiego”: Lucjan Żeligowski oraz Daniel Konarzewski, a także powstań śląskich, tj. I powstania i II powstania śląskiego: Alfons Zgrzebniok, a następnie III powstania śląskiego z nominacji dyktatora Wojciecha Korfantego: Maciej Mielżyński i Kazimierz Zenkteller), a później w trakcie kampanii wrześniowej II wojny światowej Edward Śmigły-Rydz, zaś w Rządzie RP na uchodźstwie funkcję tę pełnili kolejno: Władysław Sikorski, Kazimierz Sosnkowski, Tadeusz Komorowski, Władysław Anders, ponownie Tadeusz Komorowski, ponownie Władysław Anders, Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Antoni Brochwicz-Lewiński, Stefan Dembiński, Stanisław Kopański, Zygmunt Bohusz-Szyszko, Bronisław Duch i Klemens Rudnicki.

W początkowym okresie Polski Ludowej jedynym Naczelnym Dowódcą Wojska Polskiego był w latach 1944–1947 marszałek Michał Rola-Żymierski, ale po wejściu w życie w 1952 r. Konstytucji PRL funkcja ta na wiele lat utraciła swoje umocowanie prawne, przywrócone dopiero w 1983 r. poprzez nowelizację konstytucji, natomiast Mała Konstytucja z 1992 r. przewidywała możliwość powoływania Naczelnego Wodza. Ostatecznie umocowanie ustrojowe Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych uwzględnione zostało również we współcześnie obowiązującej Konstytucji RP z 1997 r., dookreślonej poprzez ustawę o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej, szczegółowo wskazującą miejsce i zadania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych w systemie kierowania obroną kraju, a ponadto ustawę z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej, wskazującą organ, który do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i przejęcia przez niego dowodzenia dowodzi Siłami Zbrojnymi przy pomocy dowódców rodzajów Sił Zbrojnych, a także ustawę z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, wskazującą organ dowodzący Siłami Zbrojnymi odpowiedzialny za przygotowanie stanowiska dowodzenia Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zarazem ustalającą procedurę wskazywania oraz kompetencje osoby przewidzianej do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych; w III Rzeczypospolitej osobami tymi byli, kolejno: Marek Tomaszycki, Leszek Surawski, Rajmund Andrzejczak i Wiesław Kukuła.

III Rzeczpospolita (od 1992 r.) W uchwalonej na fali przemian demokratycznych Małej Konstytucji z 1992 r. określona została procedura powołania na czas wojny Naczelnego Wodza, ale we współczesnej Konstytucji RP z 1997 r. powrócono do nazwy Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych. Zgodnie z jej art. 134 ust. 4Art. 134 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 ()., Na czas wojny Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, mianuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych. W tym samym trybie może on Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych odwołać. Kompetencje Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasady jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej określa ustawa., a ponadto jej art. 198 ust. 1 wylicza tę funkcję wśród podsądnych Trybunału StanuArt. 198 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (). Szczegółowe kompetencje Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych dookreśliła ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej, natomiast ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej wskazywała pierwotnie Szefa Sztabu Generalnego WP jako osobę, która do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i przejęcia przez niego dowodzenia dowodzi Siłami Zbrojnymi przy pomocy dowódców rodzajów Sił Zbrojnych. Żaden z ww. aktów ustrojowych w ówczesnym kształcie nie zawierał natomiast procedury uprzedniego wskazywania osoby przewidzianej do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych.

Dopiero w 2013 r. weszła w życie ustawa zmieniająca ustawę o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz ustawę o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, zobowiązująca Prezydenta RP do wskazywania, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, osoby przewidzianej do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych na czas wojny, ale jednocześnie odebrała ona Szefowi Sztabu Generalnego WP kompetencje do dowodzenia rodzajami Sił Zbrojnych RP na stopie pokojowej, a zamiast tego ustanowione zostały w Wojsku Polskim trzy równorzędne naczelne stanowiska wojskowe: Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, odpowiedzialny odtąd za planowanie strategiczne, przygotowanie stanowisk dowodzenia dla naczelnych organów władzy państwowej sprawujących zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi oraz reprezentowanie Sił Zbrojnych RP w (wówczas jedynie ceremonialnej) roli najwyższego funkcją żołnierza zawodowego, a obok niego Dowódca Generalny Rodzajów Sił Zbrojnych] oraz Dowódca Operacyjny Rodzajów Sił Zbrojnych — i to ten ostatni przejął odtąd odpowiedzialność za planowanie, organizowanie i prowadzenie operacji w ramach użycia Sił Zbrojnych do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy oraz za przygotowanie stanowiska dowodzenia Naczelnego Dowódcy Sił ZbrojnychUstawa z dnia 21 czerwca 2013 r. o zmianie ustawy o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz niektórych innych ustaw. ().

Kolejna nowelizacja ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, obowiązująca od 30 kwietnia 2015 r., dookreśliła kompetencje osoby przewidzianej do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych; miała ona przygotowywać się do realizacji zadań wynikających z kompetencji Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych lub wskazania przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej innej osoby przewidzianej do mianowania na to stanowisko, w szczególności poprzez branie udziału w strategicznych grach i ćwiczeniach obronnych, planowaniu użycia Sił Zbrojnych do obrony państwa oraz w przygotowywaniu wojennego systemu dowodzenia Siłami ZbrojnymiUstawa z dnia 5 marca 2015 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw. (). Z uwagi na opisany wyżej ówczesny podział kompetencji, 20 czerwca 2015 r. to Dowódca Operacyjny Rodzajów Sił Zbrojnych gen. broni Marek Tomaszycki wskazany został przez Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego jako osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych na czas wojny i pozostał nią aż do zakończenia zawodowej służby wojskowej i przejścia do rezerwy w dniu 28 kwietnia 2017 r. Jako kolejna osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych wskazany został jednak na mocy postanowienia Prezydenta RP Andrzeja Dudy z 5 maja 2017 r. Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego generał broni Leszek SurawskiPrezydent RP wskazał kandydata na Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych, podobnie jak jego następca Rajmund Andrzejczak, mianowany 2 lipca 2018 r. Szefem Sztabu Generalnego WP i jednocześnie awansowany na stopień generała broni, a wkrótce potem wskazany również na mocy postanowienia prezydenta Rzeczypospolitej Andrzeja Dudy z 1 sierpnia 2018 r. jako osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych.. Zarazem jeszcze tego samego roku weszła w życie kolejna nowelizacja ustawy o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, która ponownie uczyniła Szefa Sztabu Generalnego WP najwyższym dowódcą rodzajów Sił Zbrojnych RP do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i jednocześnie podporządkowała mu Dowódcę Operacyjnego Rodzajów Sił Zbrojnych, Dowódcę Generalnego Rodzajów Sił Zbrojnych oraz Szefa Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych, przy czym to w kompetencjach Dowódcy Operacyjnego RSZ pozostało przygotowanie stanowiska dowodzenia Naczelnego Dowódcy Sił ZbrojnychUstawa z dnia 4 października 2018 r. o zmianie ustawy o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej. ().