K’inich Yax K’uk’ Mo’ () Wielkie Słońce Pierwszy Kwezal Ara (?–437) – władca Majów, założyciel dynastii królewskiej w Copánie, która rządziła miastem przez czterysta lat i doprowadziła je do rozkwitu i dominującej pozycji na południowo-wschodnim krańcu cywilizacji Majów. Wstąpił na tron w 426 roku, prawdopodobnie na skutek podboju z inicjatywy Teotihuacánu i Tikálu. Rozpoczął rozbudowę miasta poprzez stawianie monumentalnych budowli z cegieł i kamieni. Jego następcą był jego syn K’inich Popol Hol. Po śmierci postać K’inicha Yaxa K’uk’a Mo'a była w Copánie darzona czcią, poświęcono mu świątynię i często przywoływano na monumentach jako symbol siły i ciągłości władzy królewskiej.

Życiorys Pochodzenie

Według zapisów z Copánu K’inich Yax K’uk’ Mo’ nie pochodził z tego miasta. W sztuce Copánu był często przedstawiany w stroju charakterystycznym dla Teotihuacánu, w tym w goglach Tlaloka. Badania poziomu izotopów tlenu i strontu w domniemanych szczątkach władcy sugerują, że nie pochodził ani z Copánu, ani z Teotihuacánu. Pokazują one również, że spędził znaczną część swego życia w środkowym Peténie, a w dzieciństwie mógł żyć w innym regionie. Zapis na Steli 63 i Steli J w Copánie opisuje go mianem uxwitza’ ajaw, czyli władca trzech wzgórz, co jest tytułem kojarzonym z Caracolem. Jego górne zęby były ozdobione wstawkami z jadeitu, co było charakterystyczne dla arystokracji z Caracolu. Możliwe zatem, że pochodził z Caracolu, a nawet z miejscowej rodziny panującej, ale większą część życia spędził w Tikálu. Imię K’uk’ Mo' pojawiło się w tekście na tikálskim monumencie Hombre de Tikál w odniesieniu do wydarzeń z 406, co sugeruje, że był wtedy dorosłym człowiekiem o wysokiej pozycji w tym mieście. Z kolei copańska Stela 15 z 524 odnotowała, że w 416 w nieznanym miejscu świętował koniec katuna 8.19.0.0.0.

thumb|Płyta Motmot (kopia) – po lewej K’inich Yax K’uk’ Mo’, po prawej K’inich Popol Hol

thumb|Detal z Ołtarza Q – K’inich Yax K’uk’ Mo’ (drugi od lewej) przekazuje berło Yaxowi Pasajowi Chanowi Yopaatowi (drugi od prawej)

Dojście do władzy Według zapisu z copáńskiego Ołtarzu Q, 6 września 426 K’inich Yax K’uk’ Mo’ został wyznaczony władcą Copánu. Stało się to w miejscu odległym od tego miasta, które zostało określone wi te' naah (dom korzeni, pochodzenia) lub wiin te' naah (dom wojny, broni, strzał). Lokalizacja tego miejsca jest nieznana, ale mógł to być Tikál lub Teotihuacán. Podczas ceremonii wręczono mu berło oraz nadano imię K’inich Yax K’uk’ Mo’ w miejsce używanego dotychczas Ajaw K’uk’ Mo’. Trzy dni później K’uk’ Mo’ wyruszył do Copánu, dokąd dotarł po 153 dniach i objął władzę. Prawdopodobnie zajął miasto siłą. Wydarzenia te przypominają historię zdobycia Tikálu w 378 przez , dowódcę wojskowego z Teotihuacánu. K’inich Yax K’uk’ Mo’ nosił też tytuł ochk’in kaloomte (władca zachodu), wcześniej używany przez Siyaja K’ahk’a. Informacje te wskazują na to, że K’inich Yax K’uk’ Mo’ został osadzony na tronie Copánu przez Teotihuacán i Tikál, co stanowiło element kampanii ekspansji wpływów tych dwóch miast. Ekspansja Tikálu i Teotihuacánu w kierunku południowo-wschodnim była uzasadniona chęcią zdobycia kontroli nad rzeką Motagua, istotnym szlakiem handlowym prowadzącym do Morza Karaibskiego, oraz nad złożami jadeitu i obsydianu. Później przez wiele lat Copán był bliskim sojusznikiem Tikálu. Copán pod panowaniem K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a ustanowił też władzę zwierzchnią nad miastem Quiriguá, gdzie władcą został . Miasto to pozostało wasalem Copánu przez 300 lat. Według Lindy Schele zapisy ze Steli E w Copánie sugerują, że poprzednim władcą był Smoke Codex God K, natomiast inni badacze postulują, że jest to błędny odczyt i imię to należało dwunastego władcy Copánu, który był fundatorem steli.

Panowanie W Copánie K’inich Yax K’uk’ Mo’ prawdopodobnie poślubił kobietę z rodziny panującej, by legitymizować swoją władzę. Jego żoną mogła być kobieta pochowana w świątyni Margarita, nazwana przez archeologów Damą w Czerwieni, gdyż jej kości były pomalowane na czerwono. Jej pochówek był najbogatszym ze wszystkich kobiecych odnalezionych w Copánie, co sugeruje pochodzenie z dynastii panującej. Ponadto jej ciało złożono w świątyni poświęconej K’inichowi Yaxowi K’uk’owi Mo’owi.

Nowy władca podjął intensywne prace budowlane, w ramach których zaczęto stawiać monumentalne budynki z kamieni i cegieł, podczas gdy wcześniej dominowały budynki ziemno-kamienne. Jego struktury często nosiły cechy typowe dla Tikálu i Teotihuacánu. Na przykład Struktura 10L–16 (faza Hunal), która była pałacem władcy, powstała w teotihuacáńskim stylu talud-tablero, a Struktura 10L–26 (faza Yax) w stylu tikálskim. Ważnym wydarzeniem z jego panowania było świętowanie końca baktuna (9.0.0.0.0 w długiej rachubie) w 435. Wydarzenie to upamiętniono na copáńskiej Płycie Motmot, przedstawiającej K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a oraz jego syna K’inicha Popola Hola. Możliwe, że w ostatnich latach panowania K’uk’ Mo’ uczynił syna swoim współrządzącym.

thumb|Figurka ceramiczna, prawdopodobnie przedstawiająca K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a, pochodząca z grobowca K’ahk’a Uti’ego Witz’a K’awiila

Zmarł ok. 437 i prawdopodobnie został pochowany w grobowcu w Stukturze 10L–16, odkrytym w 1995 przez zespół Roberta Sharera i Davida Sedata (pochówek 95–2). Wnioskuje się tak przede wszystkim ze względu na fakt, że zbudowano w tym miejscu potem świątynię, która była poświęcona właśnie temu władcy. Króla pochowano w hełmie z muszli, charakterystycznym dla Teotihuacánu. Sam pochówek nawiązywał natomiast do pochówków Majów z nizin. Ciało w pozycji leżącej zostało złożone na kamiennej płycie. Wyposażenie grobowca obejmowało m.in. ceramikę, jadeit, kakao, berło oraz kolczyki. Zmarły był osobą w wieku ponad 55 lat, w zębach miał wstawki z jadeitu. Jego czaszka była celowo zdeformowana w dzieciństwie. Za życia przeżył kilka złamań i uderzeń, w szczególności miał poważnie złamane prawie przedramię, złamany lewy obojczyk, złamane żebra i wielki palec u nogi, pęknięcia mostku i czaszki, uszkodzenia kręgosłupa. Wszystkie te rany zagoiły się podczas życia, nie były zatem przyczyną śmierci, ale sugerują, że był wojownikiem. Na Ołtarzu Q król został przedstawiony z niewielką tarczą na prawej ręce, co może mieć związek z jej złamaniem i potencjalną wrażliwością lub deformacją tej kończyny, ale może być też podkreśleniem jego biegłości w sztuce wojennej.

K’inich Yax K’uk’ Mo’, jako założyciel dynastii, był kluczową postacią w budowaniu legitymizacji władzy przez kolejnych piętnastu królów Copánu, którzy rządzili miastem przez czterysta lat. Budowanie jego kultu zaczął już jego syn i następca, K’inich Popol Hol, który zbudował świątynię ku czci ojca. Przez setki lat jego postać była umieszczana na copáńskich pomnikach. K’inich Yax K’uk’ Mo’ jest na przykład kluczową postacią na Ołtarzu Q z 775–776, na której przedstawiono wszystkich dotychczasowych królów dynastii. K’inich Yax K’uk’ Mo’ jest ukazany na tym monumencie podczas przekazywania berła ówczesnemu władcy Yaxowi Pasajowi Chanowi Yopaatowi, co w symboliczny sposób pokazywało siłę i ciągłość władzy królewskiej oraz trwałość dynastii.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Władcy Copánu Kategoria:Zmarli w 437