Bitwa HMAS Sydney z HSK Kormoran

Bitwa HMAS Sydney z HSK Kormoran – bitwa morska, która odbyła się 19 listopada 1941 na Oceanie Indyjskim w pobliżu zachodniego wybrzeża Australii między australijskim krążownikiem lekkim HMAS „Sydney” i niemieckim krążownikiem pomocniczym HSK „Kormoran”.

W wyniku bitwy oba okręty zostały zniszczone, przy czym krążownik „Sydney” zatonął wraz z całą załogą, natomiast załoga „Kormorana” została w większości uratowana i resztę wojny spędziła w obozie jenieckim nr 13 w Australii. W wyniku wieloletnich poszukiwań wraki obu jednostek odnaleziono 16 marca 2008 roku. Początkowo opis przebiegu starcia oparty był wyłącznie na zeznaniach załogi „Kormorana”, dopiero w 2009 po odnalezieniu wraku okrętu udało się zrekonstruować, w jaki sposób „Sydney” został zatopiony.

Okręty HMAS „Sydney” (lekki krążownik brytyjskiego typu Leander) został zwodowany w roku 1934 w stoczni Swan Hunter and Wigham Richardson Ltd w Wallsend w Wielkiej Brytanii i przekazany marynarce wojennej Australii. Jego podstawowe uzbrojenie składało się z ośmiu dział 152 mm i czterech 102 mm. W roku 1940 „Sydney” operował na Morzu Śródziemnym, gdzie wsławił się w bitwie koło Przylądka SpathaInaczej Spathi, Spata, Spada lub Spanda., ciężko uszkadzając włoski krążownik „Bartolomeo Colleoni” (posłany wkrótce na dno przez inne jednostki) i dwa niszczyciele w kolejnym starciu. Po powrocie na wody australijskie w lipcu 1941 roku dotychczasowy dowódca, doświadczony kapitan John Augustine Collins, został zastąpiony przez nieposiadającego jeszcze wojennego doświadczenia kapitana Josepha BurnettaDecyzja o powierzeniu mu tego dowództwa była związana z ówczesnymi zwyczajami. Mianowicie planowano awansowanie Burnetta na stopień admiralski, a niepisany zwyczaj wymagał, żeby oficer, zanim zostanie admirałem, dowodził większym okrętem (lotniskowiec, pancernik, ewentualnie krążownik). Burnett wcześniej nie dowodził okrętem (większość czasu spędził w służbie sztabowej), więc otrzymał to dowództwo.. Z nim wypłynął w swój ostatni rejs. Ponadto dokonano zmian w składzie załogi – większość doświadczonych marynarzy została przeniesiona do służby na lądzie lub na inne okręty, a na ich miejsce przybyli niedoświadczeni.

„HSK-8”Niem. Handelsstörkreuzer-Acht, lub według innej numeracji „Schieff 41”; zgodnie z nomenklaturą aliancką „Raider G”. Kormoran, statek towarowy przekształcony w tzw. Hilfskreuzer (krążownik pomocniczy, w rzeczywistości rajder nastawiony na niszczenie alianckiej floty handlowej), dowodzony był przez komandora porucznika (Fregattenkapitän) Theodora Detmersa. Niemiecki korsarz występował pod nazwą holenderskiego statku handlowego „Straat Malakka”W ostatniej swej bitwie. Podczas rejsu po Atlantyku i Oceanie Indyjskim przyjmował różne nazwy i podnosił odmienne bandery, najczęściej neutralnych państw.. „Kormorana” od prawdziwego okrętu różniły (poza wyglądem) jedynie mniejsza szybkość i prawie całkowity brak opancerzenia; posiadał natomiast silne uzbrojenie, na które składało się sześć dział 150 mm i trzy wyrzutnie torped. W ciągu ponad rocznego rajdu zatopił na południowym Atlantyku, Oceanie Indyjskim i Pacyfiku jedenaście jednostek pływających Aliantów o łącznym tonażu 68 274 BRT.

Podłoże konfliktu Opierając się na doświadczeniach I wojny światowej brytyjska Admiralicja uważała, że dla ochrony morskich szlaków handlowych potrzebuje co najmniej 70 krążowników. Tymczasem, gdy we wrześniu 1939 roku Zjednoczone Królestwo wypowiedziało wojnę Niemcom, Royal Navy miała jedynie 58 krążowników, z czego tylko 18 ciężkich. Resztę stanowiły krążowniki lekkie z działami 152 mm artylerii głównej.

Niemiecka Kriegsmarine również była słabo przygotowana. Wejście Wielkiej Brytanii do wojny była szokiem dla Seekriegsleitung (SKL – Dowództwo Operacji Morskich), które w tym momencie miało jedynie 3 pancerniki kieszonkowe i 23 duże, oceaniczne U-Booty do zwalczania żeglugi handlowej przeciwnika. Dlatego SKL natychmiast zaczęła wdrażać plan budowy flotylli 12 krążowników pomocniczych, z których sześć miało wyruszyć na oceany w roku 1940, reszta zaś w przyszłości. W rzeczywistości w latach 1940–1942 wybudowano ich jedenaścieRobert Forczyk: German Commerce Raider..., s. 23.: + Niemieckie krążowniki pomocnicze z okresu II wojny światowej Nazwa oryginalna Kraj pochodzenia Nazwa rajdera Kod rajdera Zwodowany w roku Tonaż (BRT) Pierwszy armator Dalsze losy statku „Kurmark” Niemcy „Orion” „HSK-1” 1930 7021 HAPAG Zbombardowany i zatopiony 4 maja 1945 koło Świnoujścia „Goldenfels” Niemcy „Atlantis” „HSK-2” 1937 7862 Hansa Line Zatopiony przez 22 listopada 1941 na Atlantyku „Neumark” Niemcy „Widder” „HSK-3” 1930 7851 HAPAG Przetrwał wojnę „Santa Cruz” Niemcy „Thor” „HSK-4” 1938 3862 OPDR Line Spłonął 30 listopada 1942 w Jokohamie „Kandelfels” Niemcy „Pinguin” „HSK-5” 1936 7766 Hansa Line Zatopiony przez HMS Cornwall (1928) 8 maja 1941 na Oceanie Indyjskim „Cairo” Niemcy „Stier” „HSK-6” 1936 4788 Atlas-Levante Line Zatopiony 27 września 1942 przez SS „Stephen Hopkins” na Atlantyku „Ems” Niemcy „Komet” „HSK-7” 1937 3287 NDL Zatopiony 14 października 1942 przez brytyjski ścigacz torpedowy w kanale La Manche „Steiermark” Niemcy „Kormoran” „HSK-8” 1938 8736 HAPAG Zatopiony 19 listopada 1941 na zachód od Australii „Bielsko” Budowany dla Polski „Michel” „HSK-9” 1939 4740 GAL Zatopiony 17 października 1943 przez okręt podwodny koło Jokohamy „Togo” Niemcy „Coronel” „HSK-10” 1938 5042 DAL Line Przetrwał wojnę „Glengarry” Dania „Hansa” „HSK-11” 1939 – – Przetrwał wojnę

thumb|„Kormoran” podczas spotkania z niemieckim statkiem zaopatrzeniowym „Kulmerland” 27 września 1940 roku zawarto w Berlinie trójporozumienie niemiecko-włosko-japońskie, zwane paktem berlińskim, będące przedłużeniem wcześniejszego paktu antykominternowskiego, na mocy którego dotychczasowe posiadłości brytyjskie i holenderskie na Dalekim Wschodzie miały przypaść Niemcom, ale – wobec odległości – atak na te terytoria przypuściły siły japońskie, co miało zmusić nieprzyjaciela do wycofania się na dalekie pozycje: Aleuty i Hawaje na północy i wschodzie, Mongolię i Indie na zachodzie, oraz Australię na południu. W ramach szeroko zakrojonej operacji marynarka i lotnictwo Japonii rozpoczęły w grudniu 1941 roku operację, której głównym celem było zajęcie bogatych w ropę naftową Indii Holenderskich. Zdając sobie sprawę z zamiarów japońskich podjęto w Londynie decyzję o obronie sojuszniczych terenów, w czym miały uczestniczyć siły zbrojne całego Zjednoczonego Królestwa, w tym Australii i Nowej Zelandii. W efekcie do macierzystych portów powróciły operujące na europejskich wodach okręty Royal Australian Navy.

HSK Kormoran był ostatnim z siedmiu pierwszych Hilfskreuzerów, jakie wyruszyły do akcji i swój rejon operacyjny na Południowym Atlantyku między wybrzeżem brazylijskim a Afryką osiągnął dopiero w styczniu 1941 roku. W ciągu trzech miesięcy Detmers zatopił osiem alianckich statków, po czym skierował rajdera na Ocean Indyjski, gdzie w okresie od czerwca do września posłał na dno kolejne trzy jednostki. W tym czasie „Kormoran” został kilkakrotnie namierzony, a w Zatoce Bengalskiej ścigał go bezskutecznie krążownik pomocniczy HMS „Canton”.

Detmers spędził jeszcze jeden tydzień pośrodku Oceanu Indyjskiego. Następnie udał się na wody południowoaustralijskie, w okolice Cape Leeuwin, gdzie uzupełnił zapasy amunicji i paliwa ze statku zaopatrzeniowego „Kulmerland”. Jego zamiarem było postawić swe miny na wysokości Perth, ale odebrał ostrzeżenie drogą radiową, że w okolicach portu kręcą się australijskie okręty. W tej sytuacji skierował się na północ, ku Zatoce Rekina.

Przebieg starcia thumb|Marynarze „Kormorana” na holu za rufą AHS „Centaur” Około godziny 16:00, 19 listopada 1941 roku, HMAS „Sydney” znajdował się w pobliżu zachodniego wybrzeża Australii (prawdopodobnie na przybliżonej pozycji 28S111E). Kierował się ku bazie marynarki we Fremantle po odprowadzeniu do Cieśniny Sundajskiej transportowca z wojskiem „Zealandia”. Wtedy właśnie dostrzeżono z pomostu nierozpoznany statek w odległości 12 mil morskich (około 20 km). „Sydney” zbliżył się do statku, który również kierował się na południe. Jak się później okazało, na „Kormoranie” wcześniej dostrzeżono obcy statek i Detmers kazał zawrócić i zwiększyć prędkość. Kapitan Burnett bez trudu dogonił podejrzany statek i rutynowo zażądał przedstawienia się nazwą, portem docelowym i alianckim numerem kodowym (którego dowódca „Kormorana” prawdopodobnie nie znał). W tej sytuacji jedyną szansą Niemców było zaskoczenie przeciwnika atakiem z jak najmniejszej odległości, bowiem przy walce na dystans opancerzenie i szybkość „Sydney” dawały krążownikowi australijskiemu znaczną przewagę.

Podczas powtarzających się pytań i coraz bardziej niejasnych odpowiedzi, co trwało blisko pół godziny, obie jednostki zbliżyły się do siebie na ok. 1000 – 1200 metrów, płynąc równolegle w tym samym kierunku. O godzinie 17:30 Detmers postanowił wykorzystać szansę i dał rozkaz „Tarnung fallen lassen” („zrzucić maskowanie”) i otworzyć ogień. Pierwsze salwy niemieckie całkowicie zaskoczyły Australijczyków. Zgodnie z zeznaniami jeńców niemieckich „Sydney” został trafiony co najmniej 50 pociskami 150 mm, a ogień szybkostrzelnych działek przeciwlotniczych 20 mm zmasakrował obsadę pomostu i otwartych pokładów krążownika. Według zeznań jeńców „Sydney” został również trafiony jedną torpedą. Zgodnie z późniejszymi przeprowadzonymi badaniami wraku „Sydney” i symulacjami komputerowymi, okręt ten został trafiony przynajmniej 87 pociskami 150 mm, 400 pociskami 37 mm oraz ok. 3000 pociskami 20 mm oraz torpedą, która wybuchła tuż przed wieżą działową „A” czyniąc ją niezdolną do walki i poważnie niszcząc sekcję dziobową okrętu. W ciągu kilku minut krążownik mocno zanurzył się dziobem, a jego prędkość spadła do 5-7 węzłów. Jak wykazały przeprowadzone w roku 2009 badania wraku australijski krążownik wystrzelił w stronę krążownika niemieckiego 6 torped, ale żadna nie trafiła.

Artylerzyści „Sydney” przez pierwszych dwadzieścia minut starcia nie potrafili odpowiedzieć celnym ogniem. Przyczyną było zniszczenie dowództwa okrętu i centrali artyleryjskiej nad pomostem, ale w końcu kilka pocisków 152 mm z wieży działowej „X” trafiło maszynownię „Kormorana”, zniszczyło jedno z dział 150 mm wraz z obsługą i wywołało na śródokręciu gwałtowny pożar, który zaczął przesuwać się w kierunku rufy.

Obie jednostki zostały unieszkodliwione w wyniku starcia, choć Niemcy strzelali do krążownika jeszcze przez 25 minut. Następnie zaczęły się z wolna oddalać od siebie, przy czym „Kormoran” został na miejscu, a płonący „Sydney” kierował się powoli na południowy wschód, w stronę Perth, ale na pokładzie nie było widać śladów życia. Tuż przed północą, w zupełnych ciemnościach, załoga „Kormorana” dostrzegła błysk na horyzoncie i usłyszała serię dalekich eksplozji, co prawdopodobnie było spowodowane przedostaniem się ognia do komór amunicyjnych krążownika. HMAS „Sydney” zatonął wraz z całą załogą liczącą 645 marynarzy i oficerów.

Tymczasem na „Kormoranie” rozszerzał się gwałtowny pożar zagrażający eksplozją zmagazynowanych w rufowej ładowni min. W tej sytuacji Detmers nakazał opuszczenie i zatopienie okrętu. Zeszło z niego około 360 ludzi (ponad trzydziestu zginęło podczas bitwy). Otwarto zawory denne, ale statek nie tonął. Krótko po północy detonowały jednak miny oraz magazyn amunicji i „Kormoran” zatonął rufą naprzód w serii potężnych wybuchów.

317 członków załogi wraz z dowódcą40 (przeważnie rannych) zginęło w wyniku przewrócenia się jednej z łodzi ratunkowych. uratowało się. Większość z nich zostało po kilku dniach wyłowionych z morza przez załogi australijskiego okrętu pomocniczego HMAS „Yandra” i statków „Koolinda” i AHS „Centaur”, a jedna łódź dotarła 28 listopada do wybrzeża w okolicach miejscowości Carnarvon w Zatoce Rekina. Wszyscy zostali przesłuchani, a następnie osadzeni w australijskich obozach jenieckich, skąd zwolniono ich i odesłano do Niemiec w roku 1947.

Pozostałości po HMAS „Sydney”