Urocjon wyspowy, lis wyspowy (Urocyon littoralis) – niewielki gatunek drapieżnego ssaka z rodziny psowatych, żyjący na sześciu z ośmiu wysp archipelagu Channel Islands, leżącego u wybrzeży Kalifornii. Najmniejszy z gatunków psowatych żyjących w USA. Istnieje sześć podgatunków tego zwierzęcia, każdy zamieszkuje jedną wyspę.
Urocjon wyspowy należy wraz z urocjonem wirginijskim (Urocyon cinereoargenteus), jego bezpośrednim przodkiem, do rodzaju Urocyon. Jego małe rozmiary są typowym wynikiem zamieszkiwania na wyspach, rodzajem specjacji allopatrycznej. Ponieważ urocjon wyspowy jest odizolowany barierą geograficzną, nie jest uodporniony na pasożyty i choroby przynoszone ze stałego lądu, zwłaszcza na te, których nosicielem jest pies domowy. Na dodatek polowania orła przedniego i ludzka działalność znacznie zmniejszyły liczebność urocjona wyspowego na niektórych wyspach w latach 90. XX wieku. Cztery podgatunki zostały zakwalifikowane w 2004 jako zagrożone i są teraz prawnie chronione, podjęto także środki mające na celu odbudowanie populacji urocjona i odnowienie środowiska naturalnego na wyspach.
Taksonomia i ewolucja thumb|right|Czaszka urocjona wyspowego (po prawej) i urocjona wirginijskiego (po lewej)
Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1857 amerykański zoolog Spencer Fullerton Baird umieszczając nowo opisany gatunek w rodzaju Vulpes i nadając mu epitet gatunkowy littoralis. Miejsce typowe to San Miguel Island, w Kalifornii, w Stanach Zjednoczonych. Okaz typowy (lektotyp) to czaszka i skóra dorosłego osobnika o nieznanej płci (sygnatura USNM:MAMM:1351) ze zbiorów National Museum of American History; okaz zebrał amerykański inżynier, oficer i przyrodnik William P. Trowbridge w styczniu 1856. Urocjon wyspowy jest zaliczany do rodzaju Urocyon wraz ze swym przodkiem – urocjonem wirginijskim (Urocyon cinereoargenteus).
Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają 6 podgatunków. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka: Podgatunek Oryginalna nazwa Autor i rok opisu Miejsce typowe HolotypU. l. catalinaeUrocyon catalinæC.H. Merriam, 1903Catalina Island, Kalifornia, Stany ZjednoczoneCzaszka i skóra dorosłego samca (sygnatura USNM:MAMM:33223) ze zbiorów National Museum of American History; okaz typowy zebrał 14 kwietnia 1892 roku amerykański przyrodnik Clark Perkins StreatorU. l. clementaeUrocyon clementæC.H. Merriam, 1903San Clemente Island, Channel Islands, Kalifornia, Stany ZjednoczoneCzaszka i skóra dorosłego samca (sygnatura USNM:MAMM:92034) ze zbiorów National Museum of American History; okaz typowy zebrał 5 czerwca 1897 roku amerykański dentysta i kolekcjoner Horace Amidon GaylordU. l. dickeyiUrocyon littoralis dickeyiJ. Grinnell & Linsdale, 1930San Nicolas Island, Hrabstwo Ventura, Kalifornia, Stany ZjednoczoneCzaszka i skóra dorosłego samca (sygnatura UCLA Mammals 15496) ze zbiorów Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles; okaz typowy zebrał 6 maja 1929 roku amerykański naukowiec Harold Horton SheldonU. l. santacruzaeUrocyon littoralis santacruzæC.H. Merriam, 1903Santa Cruz Island, Kalifornia, Stany ZjednoczoneCzaszka i skóra dorosłej samicy (sygnatura USNM:MAMM:34852) ze zbiorów National Museum of American History; okaz typowy zebrał 11 lipca 1892 roku amerykański przyrodnik Clark Perkins StreatorU. l. santarosaeUrocyon littoralis santarosaeJ. Grinnell & Linsdale, 1930Santa Rosa Island, Kalifornia, Stany ZjednoczoneCzaszka i skóra dorosłego samca (sygnatura UCLA Mammals 13407) ze zbiorów Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles; okaz typowy zebrał 8 listopada 1927 roku amerykański naukowiec Harold Horton Sheldon
Urocjony z każdej wyspy mogą się ze sobą krzyżować, ale istnieją między nimi genetyczne i fenotypowe różnice, np. podgatunki mają różną liczbę kręgów w ogonie.
Małe rozmiary urocjona są spowodowane niewielką ilością zasobów pożywienia i miejsca na wyspach. Gatunek prawdopodobnie „przydryfował” na północne wyspy między 10400 a 16000 lat temu. Początkowo urocjony zadomowiły się na trzech północnych wyspach, do których był dobry dostęp podczas ostatniej epoki lodowej, prawdopodobnie Indianie przewieźli gatunek na wyspy południowe, być może jako zwierzęta domowe lub psy gończe.
W oparciu o ograniczoną liczbę skamieniałości oraz dystans genetyczny od swojego przodka – urocjona wirginijskiego – przypuszcza się, że urocjony z północnej wyspy są prawdopodobnie najstarszym podgatunkiem, podczas gdy urocjony z San Clemente Island żyją na wyspie od około 3400 – 4300 lat, a urocjony z San Nicolas Island stały się niezależnym podgatunkiem ok. 2200 lat temu. Potencjalnie najmłodszy ewolucyjnie podgatunek zamieszkuje Santa Catalina Island – od 800 – 3800 lat. Urocjony nie występują na Anacapa Island, ponieważ jest tam za mało źródeł słodkiej wody, a także na Santa Barbara Island, która jest za mała, aby zapewnić urocjonom bazę pożywienia.
Etymologia Urocyon: oura ‘ogon’; κυων kuōn, κυνος kunos ‘pies’. littoralis: ‘przybrzeżny, nadbrzeżny’, od litus, litoris ‘brzeg, plaża’. catalinae: Santa Catalina Island, Kalifornia, Stany Zjednoczone. clementae: San Clemente Island, Kalifornia, Stany Zjednoczone. dickeyi: Donald Ryder Dickey (1887–1932), amerykański zoolog, kolekcjoner, pionier fotografii przyrodniczej i twórca filmów przyrodniczych. santacruzae: Santa Cruz Island, Kalifornia, Stany Zjednoczone. santarosae: Santa Rosa Island, Kalifornia, Stany Zjednoczone.
Rozmieszczenie geograficzne Urocjon wyspowy występuje endemicznie w południowej Kaliforni w południowo-zachodnich Stanach Zjednoczonych. Zamieszkuje sześć największych wysp archipelagu Channel Islands: U. littoralis littoralis – San Miguel Island U. littoralis catalinae – Sant Catalina Island U. littoralis clementae – San Clemente Island U. littoralis dickeyi – San Nicolas Island U. littoralis santacruzae – Santa Cruz Island U. littoralis santarosae – Santa Rosa Island
Wygląd mały|Urocyon littoralis santacruzae, najmniejszy podgatunek urocjona wyspowego Urocjon wyspowy jest o wiele mniejszy od urocjona wirginijskiego i jest prawdopodobnie najmniejszym psowatym w Ameryce Północnej, średnio nieco mniejszy od lisa płowego (Vulpes velox) i lisa długouchego (Vulpes macrotis). Zwykle długość ciała wynosi 48–50 cm, wysokość w kłębie 12–15 cm, ogon długości 11–29 cm, o wiele krótszy od mierzącego 27–44 cm ogona urocjona wirginijskiego. Jest to spowodowane faktem, że urocjon wyspowy zasadniczo posiada o dwa kręgi ogonowe mniej niż urocjon wirginijski. Urocjon wyspowy waży od 1,3 do 2,8 kg. Samce są zawsze większe od samic. Największy podgatunek występuje na Santa Catalina Island, a najmniejszy na Santa Cruz Island.
Urocjon wyspowy ma szare futro na głowie, rude po bokach, białe na brzuchu, gardle i dolnej części pyska, czarne pasy na górnej połowie ogona. Ogólnie futro jest ciemniejsze i bardziej matowe niż u urocjona wirginijskiego. Urocjon wyspowy linieje raz w roku, między sierpniem a listopadem, przed pierwszym linieniem szczenięta są puchate i mają ciemniejszą sierść niż osobniki dorosłe. Brązowa faza, z szarym i czarnym futrem zastępowana przez piaskowobrązową i ciemnobrązową, może wystąpić w populacji wyspy San Clemente oraz San Nicolas Island. Nie jest jasne, czy jest to prawdziwa szata, zmiana która występuje wraz z wiekiem, czy możliwa zmiana, która występuje w wyniku interakcji z kolcami opuncji, które pozostają w futrzeSillero-Zubiri, Claudio; Hoffman, Michael; and MacDonald David W. Canids: Foxes, Wolves, Jackals, and Dogs: Status Survey and Conservation Action Plan. Gland, Switzerland and Cambridge, UK: IUCN; 2004. s. 98.. Rozmnażanie thumb|left|Szczenię urocjona wyspowego ukryte w zaroślachUrocjony wyspowe są zwykle monogamistami, najczęściej widywane razem od początku stycznia przez cały sezon godowy – od późnego lutego do początku marca. Ciąża trwa 33 – 50 dni. Urocjon wyspowy zwykle przychodzi na świat w norze, typowy miot to 1 – 5 szczeniąt, zazwyczaj 2 lub 3. Młode rodzą się na wiosnę i wychodzą z jamy wczesnym latem. Matka karmi je mlekiem przez 7 – 9 tygodni. Dojrzałość płciową osiągają w wieku 10 miesięcy, samice zwykle rodzą pierwsze młode w pierwszym roku życia. Urocjony wyspowe żyją na wolności 4 – 6 lat, w niewoli mogą dożyć 8 lat.
Tryb życia thumb|Nocne zdjęcie urocjona wyspowego z trzema myszami w pysku
Ulubione środowisko urocjona wyspowego to piętrowy las z dużą ilością krzewów owocowych. Urocjony żyją we wszystkich biomach występujących na wyspach: w lasach strefy umiarkowanej, na otwartych terenach trawiastych i na formacjach chaparral, jednak żadnej z wysp nie zamieszkuje więcej niż 1000 osobników. Urocjony wyspowe jedzą owoce, owady, ptaki, jaja, kraby, jaszczurki i małe ssaki. Zwierzęta preferują życie samotnicze, aniżeli w grupach. Są raczej zwierzętami nocnymi, najbardziej aktywne o świcie i zmierzchu. Aktywność zależy także od pory roku; jest bardziej aktywny w ciągu dnia latem, niż zimą.
Urocjony wyspowe nie są niepokojone przez ludzi, choć początkowo mogą przejawiać agresję. Łatwo się jednak oswajają z obecnością człowieka i są zwykle łagodne. Urocjony porozumiewają się ze sobą za pomocą sygnałów dźwiękowych, zapachowych i mowy ciała. Dominujący osobnik używa dźwięków oraz gestów takich jak patrzenie prosto w oczy, czy położenie uszu, aby podporządkować sobie inne osobniki. Oznaki dominacji i uległości są widoczne m.in. w wyrazie pyska, czy postawie ciała. Główne odgłosy, jakie wydaje to szczekanie i warczenie. Urocjony wyspowe znakują terytorium za pomocą moczu i kału.
Zagrożenia dla gatunku W latach 90. XX wieku zaobserwowany został znaczny spadek populacji urocjona wyspowego. Na San Miguel Island rozpoczął się on w 1994, liczba dorosłych osobników spadła z 450 do 15 w 1999. Podobne spadki wystąpiły na Santa Cruz Island, gdzie populacja zmniejszyła się z 2000 dorosłych w 1994 (historycznie na wyspie żyło ok. 3000 osobników) do mniej niż 135 w 2000 i mniej niż 100 w 2001, i na Santa Rosa Island – z 1500 (1994) do 14 (2000)Coonan, T.J. et al. (2004) Island fox recovery program 2003 Annual Report. National Park Service, Channel Islands National Park. Prawdopodobną przyczyną spadku liczebności są polowania orła przedniego, odkryte podczas zakładania urocjonom radionadajników.
thumb|Orzeł przedni jest cztery razy większy od urocjona wyspowego i może z łatwością go upolować Polowania orła przedniego są główną przyczyną wysokiej śmiertelności wśród urocjona wyspowego. Ptaki te przed latami 90. XX wieku sporadycznie zalatywały na wyspy archipelagu Channel Islands. Pierwsze gniazdo orła na wyspach znaleziono w 1999 na Santa Cruz Island. Biolodzy podejrzewają, że orły mogły przybyć na wyspy zainteresowane wzrostem liczby zdziczałych zwierząt domowych (np. świń), jak również zdziesiątkowaniem lokalnego gatunku – bielika amerykańskiego – przez środki DDT stosowane w latach 50. Bieliki mogły powstrzymywać orła przedniego przed zamieszkaniem wysp, podczas gdy same żywiły się rybami.
Zdziczałe świnie na Santa Rosa zostały wytępione przez National Park Service na początku lat 90. XX w., usuwając jednocześnie jedno ze źródeł pożywienia orła przedniego. Orzeł zaczął wtedy polować na populację urocjona na wyspie. Świnie i owce na wyspie Santa Cruz oraz mulaki i łosie na wyspie Santa Rosa wprowadzono prawie 70 lat przed rozpoczęciem zmniejszania się populacji urocjona, więc orzeł najprawdopodobniej nie szukał tych zwierząt jak alternatywnej ofiaryCollins, P. W., B. C. Latta. 2006. Nesting Season Diet of Golden Eagles on Santa Cruz and Santa Rosa Islands, Santa Barbara County, California. Santa Barbara Museum of Natural History Technical Reports— No. 3..