thumb|190px|Opowiadanie Opowiadanie – krótki utwór literacki o prostej akcji, niewielkich rozmiarach, najczęściej jednowątkowej fabule, pisany prozą (epika). Jeden z podstawowych gatunków literackich.

Należy rozróżnić, w kontekście literaturoznawczym, pojęcie opowiadania jako podstawowej formy wypowiedzi narracyjnej, opowiadanie jako pojęcie gatunku epickiego.

Opowiadanie jako wypowiedź narracyjna Jest to podstawowa forma wypowiedzi narracyjnej, prezentująca narastanie w czasie toku zdarzeń, opozycyjna wobec drugiej podstawowej formy tej wypowiedzi – opisu.

Opowiadanie jako gatunek epicki Historia Gatunek krótkich form literackich ma początki w tradycji przekazu słownego, a formie pisanej sięga początków literatury – starożytnej literatury bliskowschodniej (np. Baśnie tysiąca i jednej nocy; fragmenty Biblii, np. Księgę Rut) i grecko-rzymskiej (np. twórczość pisarzy takich jak Ferekydes, Herodot, Lukian, Plutarch, Tukidydes; anegdoty, podania i mity greckie). Popularny był m.in. w Jonii (położonej w Azji Mniejszej), jednak rozwinęli go i upowszechnili Grecy, którzy przejmowali wiele wątków z tradycji kultury wschodniej, ubierając je później w greckie realia. Utwory te opowiadały głównie o przygodach i przeżyciach miłosnych. Klasyczny przykład takich form z okresu starożytnej Grecji to .

W XIX wieku wzrosła popularność opowiadań, w tym jej wariantu – sformalizowanej noweli. W XX wieku opowiadania stały się o wiele popularniejsze od nowel. Znaczący okres wzrostu popularności opowiadań to okres międzywojenny.

Charakterystyka Opowiadanie jest krótkim, epickim utworem literackim o prostej akcji, niewielkich rozmiarach, najczęściej jednowątkowej fabule, pisany prozą. Opowiadanie ma zwykle jednowątkową fabułę, a według Teresy Cieślikowskiej, do jego charakterystycznych elementów można zaliczyć także mocno eksponowaną pozycję narratora (dominacja podmiotu opowiadającego nad przedmiotem opowieści), a także dygresyjne ujęcia subiektywnie przedstawionych zdarzeń tworzących luźny ciąg zdarzeniowy.

Typologia opowiadań Stanisław Sierotwiński w swoim Słowniku terminów literackich do specyficznych rodzajów opowiadań zaliczył obrazek („krótkie opowiadanie, nowelka przedstawiająca plastycznie drobny wycinek rzeczywistości”); powiastkę („krótkie opowiadanie o zdarzeniu prawdziwym lub zmyślonym, prozaiczne lub wierszowane”, przykład: Panna Guzdralska Niemcewicza; specyficznym podgatunkiem powiastki są powiastki filozoficzne) i szkic („utwór literacki, który porusza temat ogólnie i nie wyczerpuje go”). Jako rodzaj opowiadania opisał też humoreskę („krótkie, dowcipne opowiadanie”). Wyróżnił też opowiadanie unaoczniające („rodzaj opowiadania o szczególnej plastyce, bezpośredniości i dynamice, najczęściej posługujące się czasem teraźniejszym dla przedstawienia wydarzeń przeszłych”).

Janusz Sławiński i Michał Głowiński w swoim Słowniku terminów literackich jako rodzaje opowiadania wymienili następujące gatunki literackie: anegdota, apolog, conte dévot, descriptio, dyskurs, dykteryjka, exemplum, facecja, gadka, humoreska, obrazek, powiastka, . Powiązanym pojęciem jest także szkic nowelistyczny (nowela, nie spełniających formalnych wymogów tego gatunku).

Teresa Cieślikowska za pokrewne opowiadaniu historyczne gatunki literackie uznała pojęcia takie jak saga, bylina, gawęda i obrazek; za powiązane uznała także m.in. gatunki takie jak poemat prozą i proza poetycka. Natomiast rozróżniając współczesne (XX-wieczne) opowiadania, wymieniła następujące rodzaje: ciągi nie wydarzeń, ale analiz i refleksji przerywane epizodami, gdzie narrator staje się bohaterem opowiadania; w odróżnieniu od tradycyjnej formy opowiadania, gdzie refleksja może przerywać fabułę zdarzeń, tu tok refleksji jest przerywany wydarzeniami, np. Rainera Rilkego, Erostratus Jeana-Paula Sartre’a, Spotkania ze sobą ; opowiadania powstałe z rozbicia struktury nowelistycznej dla przeprowadzenia analiz w toku fabuły, np. Sny Marii Dunin Karola Irzykowskiego, Straszny czwartek w domu pastora Karola Ludwika Konińskiego, Letnia nowela Stefana Zweiga; długie reportaże albo zmetaforyzowane opisy przeszłości – forma, która pojawiła się podczas II wojny światowej, np. Piekło Treblinki Wasilija Grossmana; zrytmizowane narracje poetyckie, nawiązujące do romantycznej prozy poetyckiej, m.in. poetyckie anegdoty, np. Heretyk i s-ka Guillaume’a Apollinaire’a; narracje toku świadomości podmiotu poza kategorią czasu, w nich zwykle teraźniejszość trwa wciąż lub użyte są podobne efekty. prezentacje refleksji oparte na powiązaniu materiału historyczno-kulturowym i różnych form i konwencji podawczych i motywacyjnych, np. Prokurator Judei (Le Procurateur de Judée) Anatole’a France’a, Między lampą i świtem, Rozmowa z cieniem, Godzina śródziemnomorska Jana Parandowskiego, Po tamtej stronie (Beyond) Williama Faulknera

Rodzaje opowiadań ze względu na odtwórczość historii Można wyróżnić 2 rodzaje opowiadań ze względu na unikalność opowiadanej historii:

opowiadanie twórcze - autor prezentuje w nim własną, autorską historię, tworzy bohaterów, akcję, a cała koncepcja i pomysł na opowiadanie wynika z jego kreatywności, opowiadanie odtwórcze - polega na przedstawieniu historii z innego dzieła, opisaniu jej własnymi słowami. Często jest wykorzystywane jako rodzaj ćwiczenia, krótkiej formy wypowiedzi np. w szkole. Służy także do sprawdzenia znajomości lektury.

Opowiadanie a nowela Pojęcia noweli i opowiadania bywają niekiedy używane jako synonimy, nawet w pracach literaturoznawczych, z powodu nieostrych granic gatunkowych (zwrócili na to uwagę m.in. Stanisław Żak i Teresa Cieślikowska). Powodem tego jest różnorodność odmian tych form, nieraz zachodzących na siebie i przez to trudnych do rozgraniczenia. Istnieją także utwory opisywanie jako "nowele przechodzące w opowiadanie" (np. Doktor Piotr Stefana Żeromskiego).

Opowiadanie ma wiele podobieństw do noweli; w tym podobną wielkość. Różnice między opowiadaniem a nowelą mniej dotyczą długości a bardziej, sposób konstrukcji. Opowiadanie różni się od noweli luźną, mniej zwartą konstrukcją i brakiem obowiązujących w niej rygorów strukturalnych. Opowiadania, w odróżnieniu od noweli, mogą mieć bardziej epizodyczną fabułę, częściej zawierają dygresję, opisy, refleksje; częściej jest w nich także położony nacisk na osobę narratora.

Według Stanisława Sierotwińskiego, opowiadanie od noweli odróżnia „większa rozlewność i dowolność kompozycji”. Za utwory dłuższe od opowiadania zaliczył, po kolei, opowieść i powieść.

Według niemieckiego literaturoznawcy, , „nowela jest bardziej artystycznym opowiadaniem”.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Gatunki literackie