mały|Gustave Doré, Potop mały|„Potop świata”. Rycina ze schrobenhausenowskiego warsztatu Carla Poellath mały|, Potop Potop – występująca w wielu dawno powstałych wierzeniach wielka powódź zesłana przez Boga lub bogów i obejmująca całą Ziemię. Najbardziej znana w Europie opowieść o potopie pochodzi z Biblii. Istnieje wiele podań o potopie znajdujących się w tradycji ludów ze wszystkich stale zamieszkanych kontynentówThe Deluge Story in Stone, Appendix 11, Flood Traditions, B.C. Nelson, Augsburg, Minneapolis, 1931. Opowieści te niejednokrotnie różnią się od siebie w opisie kataklizmu, ale mają i elementy wspólne.

Potop w kulturze europejskiej W Europie znane są następujące podania o potopie: arkadyjskie, celtyckie, Romów transylwańskich, germańskie, rosyjskie, rzymskie, samotrackie i walijskie.

Grecja Potop Deukaliona mały|Deukalion i Pyrra zaludniający ponownie Ziemię Jednym z bardziej znanych europejskich podań o potopie jest to pochodzące z Grecji, którego bohaterami są Deukalion i Pyrra.

Według tego podania król Likaon (Lykaon), chcąc sprawdzić wszechwiedzę bogów, nakarmił podróżującego po ziemi Zeusa ludzkim mięsem, na co rozgniewany bóg zesłał na ziemię wielką powódź. Uratowali się z niej Deukalion i Pyrra, którzy z porady Prometeusza zbudowali sobie specjalną skrzynię. Płynęli w niej przez 9 dni i przez 9 nocy, aż przybili do góry Parnas w Fokidzie. Prawie wszyscy inni ludzie zginęli, poza nielicznymi, którzy schronili się w wysokich górach. Góry w Tesalii były podzielone i cały pozostały świat poza Istmusem i Peloponezem był przykryty wodą.

Starsza wersja opowiedziana przez Hellanikosa określa miejsce lądowania „arki” Deukaliona jako górę Othrys w Tesalii. Jeszcze inne podanie mówiło o osadzeniu na szczycie, prawdopodobnie Phouka w Argolidzie, o późniejszej nazwie Nemea. Gdy deszcze ustały, Deukalion złożył ofiarę Zeusowi. Po potopie Deukalion i Pyrra, przerażeni swą samotnością, udali się do wyroczni bogini Temidy, która nakazała rzucać im za siebie kości matki. Staruszkowie zaczęli rzucać kamieniami – kośćmi Ziemi-matki. Z kamieni rzuconych przez Deukaliona wyrastali mężczyźni, z kamieni zaś Pyrry kobiety. Inne stworzenia spłodziła po obfitym deszczu sama żyzna ziemia. Apollodoros z Aten podaje to jako etymologię dla („ludy”), które miało jakoby pochodzić od („kamień, głaz”). Mieszkańcy Megary opowiadali, że Megaros, syn Zeusa, uratował się przed powodzią dopływając do szczytu góry Gerania, kierowany przez krzyk żurawi.

Hieronim ze Strydonu datował potop Deukaliona na rok 1525 p.n.e., równocześnie z pożarami spowodowanymi przez Faetona.

Inne przekazy Innym greckim potopem miał być potop „ogygiański”, którego nazwa pochodzi stąd, że wystąpił on w czasach Ogygesa, mitycznego króla Attyki. Ogyges oznacza „pierwotny, pradawny”. Inni mówili, że był on założycielem i królem Teb. Władał nad beockim ludem Hektenów. Jego ojcem miał być Bojotos lub Posejdon; według mitów attyckich był zięciem Okeanosa, a ojcem Eleusis. Za jego czasów wylało jezioro Kopais. Potop ogygiański pokrył „cały świat” i dokonał tak wielkiego zniszczenia, że w Attyce nie było królów aż do panowania KekropsaGaster, Theodor H. Myth, Legend, and Custom in the Old Testament, Harper & Row, New York, 1969. . Platon w III księdze Praw szacował, że potop ten wystąpił 10 000 lat przed jego czasami. mały|Hipotetyczna mapa wschodniego obszaru Morza Śródziemnego i Grecji w 10 000 p.n.e.

Także Platon w Timajosie (22) i w Kritiaszu (111–112) opisał „wielki potop wszystkich” w czasie dziesiątego millenium p.n.e. W tym ostatnim dziele dodatkowo pojawia się stwierdzenie, że „dużo wielkich potopów miało miejsce w ciągu dziewięciu tysięcy lat”, odkąd Ateny i Atlantyda stały się znacząceLuce, J.V. (1971), „The End of Atlantis: New Light on an Old Legend” (Harper Collins).

.

Irlandia Irlandzka księga Lebor Gabála Érenn jest kompilacją podań o przeszłości Irlandii, zawierającą m.in. informacje o potopie i opisującą kolonizację Zielonej Wyspy przez potomków Noego.

Skandynawia SagiMITOLOGIA GERMAŃSKA Opowieść o bogach mroźnej Północy, Artur Szrejter, Wydawnictwo L&L, Gdańsk 2006 zawierają mit o potopie, który nastąpił w czasach, kiedy nie istniały jeszcze karły ani ludzie. Według tych mitów synowie Borra (Odyn, Wili oraz We) postanowili zabić Ymira, swojego praojca, aby z jego krwi utworzyć morza i jeziora, jednak krew (lub też zimna woda), która trysnęła, gdy dokonali planowanego przez siebie czynu, była nadspodziewanie obfita i spowodowała wielki potop, w którym zginęło całe „Pierwsze Pokolenie Olbrzymów”. Wszystkie olbrzymy uciekały w góry lub do jaskiń, starając się schronić przed niebezpieczeństwem. Jedynie Bergelmir („Mruczący jak Niedźwiedź” lub „Wołający w Górach”), syn Trudgelmera (Þrúðgelmir), a wnuk Aurgelmira lub Ymira, ocalał wraz z żoną i dziećmi chroniąc się w statku - „ludrze” wykonanym z szuflady do przechowywania mąki. Inna wersja mówi o tym, że wczołgali się do dziury wydrążonego pnia drzewa. Fale miotały nimi przez wiele dni, aż w końcu dotarli do samotnej skały na rubieżach świata. Z ciała Ymira powstał świat, w którym obecnie żyjemy, a z jego krwi powstały oceany. Rodzina Bergelmira dała początek „Drugiemu Pokoleniu Olbrzymów”, osiedlając się w Jotunheimie. Od czasu tej zagłady olbrzymy stały się zaciekłymi nieprzyjaciółmi bogów.

Mitolog Brian Branston zwrócił uwagę na podobieństwo pomiędzy mitem skandynawskim a wydarzeniem opisanym w anglosaskim poemacie Beowulf, który według tradycji był utożsamiany z biblijnym potopem. Istniał zatem prawdopodobnie porównywalny incydent zarówno w szerszej germańskiej mitologii, jak i w mitologii anglosaskiej.

Potop w kulturze ludów azjatyckich Bliski Wschód Wersja sumeryjska Sumeryjska wersja opowieści o potopie zachowała się na czterech fragmentach jednej uszkodzonej tabliczki. Ocalała jedynie jedna trzecia pierwotnego tekstu. Z powodu luk w utworze nie wiadomo, dlaczego na zgromadzeniu bogów podjęto decyzję o wygubieniu ludzkości przez zesłanie potopu. Wiadomo jedynie, że niektórzy z bogów żałowali tego, co zaplanowano. Przychylny ludziom bóg Enki udał się do miasta Szuruppak, aby ostrzec oddanego mu bogobojnego króla Ziusudrę o zbliżającym się kataklizmie. Po kolejnej luce w tekście następuje opis potopu:

„Wszystkie niszczycielskie wichury i nawałnice sunęły razem ławą, potop przetoczył się wraz z nimi nad stolicami. Po siedmiu dniach i nocach, po potopie, który przeszedł przez kraj Sumeru, a zły wicher zakołysał arką na wielkiej wodzie, (bóg słońca) Utu pojawił się roztaczając światło na niebo i ziemię. Ziusudra przebił otwór (w ścianie) arki i dał promieniom Utu zabłysnąć w jej wnętrzu. (Wówczas) król Ziusudra padł na twarz przed Utu [...] Król ubił liczne woły i wiele owiec (na ofiarę dziękczynną)”

Utwór kończy epilog, w którym bogowie obdarzają ocalonego z potopu Ziusudrę życiem wiecznym.

Wersja z Eposu o Atra-hasisie mały|250px|jedna z tabliczek z „Eposem o Atra-hasisie”; zbiory British Museum Kolejną wersję opowieści o potopie odnajdujemy w akadyjskim „Eposie o Atra-hasisie”, pochodzącym z okresu starobabilońskiego (XVIII-XVII w. p.n.e.). Mit ten mówi o stworzeniu ludzi, którzy mieli wyręczać w ciężkiej pracy buntujących się bogów, następnie o zesłaniu na niesforną, nadmiernie rozmnażającą się ludzkość potopu dla zmniejszenia populacji oraz o uratowaniu z tej katastrofy Atra-hasisa, jego rodziny i zwierząt. Opis potopu w „Eposie o Atra-hasisie” brzmi następująco:

„Pogoda zmieniła swe oblicze, naraz w chmurach Adad zagrzmiał. Gdy tylko usłyszeli głos boga, przynieśli asfalt, by uszczelnić wejście [do statku]. Skoro tylko (Atra-hasis) zamknął wejście, Adad zagrzmiał w chmurach, wiatr zawył dziko w swoich porywach. (Atra-hasis) odciął linę, statek uwolnił. [tekst uszkodzony] [Nie] mógł zobaczyć brat brata, [nie] byli rozpoznawalni w katastrofie, [...] Przez siedem dni i siedem nocy szły wiatry, nawałnica i (potop). [tekst uszkodzony] Bog[owie wąchali] zapach, [jak muchy] nad ofiarą (Atra-hasisa) się zebrali”Krystyna Łyczkowska i inni, Mity..., s. 138-140.

Wersja z Eposu o Gilgameszu mały|250px|XI tabliczka „Eposu o Gilgameszu” z opisem potopu; zbiory British Museum Najbardziej znany wariant pochodzi z XI tabliczki babilońskiego Eposu o Gilgameszu, gdzie bohater uratowany z potopu nosi imię Utnapisztim. Wraz z żoną byli jedynymi ludźmi, którzy ocaleli z potopu sprowadzonego na świat przez boga Enlila. Ostrzeżony przez boga Ea (odpowiednika sumeryjskiego boga Enki) o zbliżającym się potopie, Utnapisztim zbudował statek, na którym pomieścił swoją rodzinę i dobytek oraz rośliny i zwierzęta wszystkich gatunków. W ten sposób znaleźli schronienie w czasie potopu, który nastąpił. Przyczyny potopu są nieznane („do uczynienia potopu zachęciło bogów ich serce”). Można natomiast wnioskować z gniewnej przemowy Ea do Enlila po ustaniu klęski, że stało się tak wskutek nadmiernego rozmnożenia się ludzi, którzy zagrażali spokojowi bogów. Ponownie mamy przemowę do ścian chaty, podanie rodakom fałszywych przyczyn budowy arki i siedmiodniowy potop. Ta wersja jest znacznie dramatyczniejsza i bardziej szczegółowa niż znana nam z tabliczki sumeryjskiej. Po zalaniu ziemi przez wody potopu arka zatrzymuje się na górze Nisir, po siedmiu dniach Utnapisztim wypuszcza gołębia, który powraca jednak wyczerpany, nie mogąc znaleźć miejsca na spoczynek. Jaskółka także nie może znaleźć suchego lądu. Dopiero wypuszczony kruk znajduje ląd („jadł, grzebał, fruwał i nie powrócił”). Przybiwszy do lądu, złożył ofiary, wypuścił wszystkie zwierzęta i zasadził wszystkie rośliny. Po potopie bogowie żałowali zniszczenia, którego się dopuścili i dlatego obdarzyli Utnapisztima z żoną nieśmiertelnością. Dali oni również na nowo początek rodzajowi ludzkiemu.

Wersja Berossosa Babiloński kapłan Berossos, żyjący w III w. p.n.e., w swoim trzytomowym dziele „Babyloniaka” przytacza historię o potopie, której bohaterem jest Ksisutroshasło Ziusudra, [w:] Jeremy Black, Anthony Green, „Słownik mitologii Mezopotamii”, Wydawnictwo „Książnica”, Katowice 1998, s. 232-233 . Bohater ten, ostrzeżony o potopie przez boga Kronosa, ratuje swoją rodzinę, przyjaciół i zwierzęta na statku, który sam zbudował. Gdy wody potopu zaczynają opadać, wypuszcza ptaki, aby sprawdzić, na ile wody ustąpiły. Trzecia grupa ptaków nie powraca. Ksisutros opuszcza statek wraz z żoną, córką i sternikiem, składa razem z nimi ofiary bogom, a następnie wszyscy oni znikają. Pozostali pasażerowie statku również go opuszczają i udają się pieszo do Babilonu, pozostawiając statek spoczywający w górach Armenii.

Wersja biblijna

250px|mały|Zwierzęta wchodzące do Arki, obraz Edwarda Hicksa. 250px|mały|Góra Ararat – jedno z miejsc związanych z podaniem o wielkim potopie. Najbardziej znanym na świecie opisem potopu jest biblijny, zawarty w rozdziałach 6–9 Księgi Rodzaju. Przyczyna potopu wraz z krótką ilustracją stosunków panujących przed tym wydarzeniem opisane są następująco:

Dalej znajduje się opis tego, jak Bóg nakazał Noemu przygotowanie arki:

Noe (), syn Lameka, zgodnie z Bożym nakazem zbudował arkę i schronił się w niej wraz z żoną, trzema synami oraz ich żonami.

Bóg nakazał Noemu zabrać na nią również zwierzęta lądowe i ptaki, by te mogły ocaleć. Zgodnie z tym nakazem Noe zgromadził wszelkiego rodzaju żywność dla swej rodziny i dla zwierząt, z których wprowadził do arki po samcu i samicy z każdego rodzaju (przy czym zwierząt „czystych” wziął po siedem par).