Zagłębie Dąbrowskie (hist. Zagłębie Polskie, niem. Dombrowaer Kohlebecken, Polnisches Kohlebecken) – region historyczno-geograficzny i etnograficzny w Polsce, w widłach rzeki Białej Przemszy, Czarnej Przemszy i Brynicy, stanowiący zachodnią część historycznej Małopolski.

Współcześnie region znajduje się we wschodniej części województwa śląskiego oraz fragmentarycznie w zachodniej części województwa małopolskiegoW ujęciu najszerszym. i stanowi północno-wschodnią część Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Nazwa Nazwa Zagłębie Dąbrowskie składa się z dwóch wyrazów o różnym kontekście znaczeniowym:

Nazwa Zagłębie nawiązuje do lokalizacji wgłębnej zasobów węgla kamiennego eksploatowanego na tym obszarze od II połowy XVIII w., a na szerszą skalę od I połowy XIX w. Zalegające w regionie złoża węgla kamiennego, zlokalizowane w charakterystycznych wgłębnych nieckach (zagłębieniach) stanowiły pretekst do przeniesienia używanej wobec nich nazwy na cały obszar, na którym występowały. Termin ten wymyślił około 1850 roku Józef Cieszkowski – wówczas naczelny zawiadowca kopalni rządowych Zachodniego Okręgu Węglowego w DąbrowieJózef Cieszkowski – to on odkrył Zagłębie Dąbrowskie, „Dziennik Zachodni”.. Człon Dąbrowskie został dodany na przełomie XIX oraz XX wieku i pochodzi od dominującego wówczas ośrodka przemysłowego, jakim była Dąbrowa GórniczaMarek Edward Nita: Od Nowego Śląska do Zagłębia Dąbrowskiego. Historia podziałów, Nowe Zagłębie, 2009, s. 26..

W niemieckiej literaturze fachowej region nazywany był najczęściej jako Polnische Kohlebecken, czyli Zagłębie Polskie (w opozycji do Zagłębia na Górnym Śląsku).

Granice mały|Zagłębie Dąbrowskie w ujęciu węższym na mapie województwa śląskiego. Uwaga: Miasto Sławków (powiat będziński) oraz gmina Ożarowice (powiat tarnogórski) nie zostały zaznaczone. Nie ma pełnej zgodności co do dokładnych granic Zagłębia Dąbrowskiego. Najwyraźniejsza jest granica zachodnia, gdzie region sąsiaduje z Górnym Śląskiem oraz południowa, przebiegająca wzdłuż granic dwóch zaborów – rosyjskiego i austriackiego. Obie przebiegają wzdłuż podziałów historyczno-kulturowych i opierają się na rzece Brynicy oraz Przemszy Czarnej i Białej. Wschodnie i północne granice regionu są mało ostre. Im bardziej na wschód, tym samoświadomość regionalna mieszkańców tych terenów staje się coraz bardziej dyskusyjna. Z tego powodu granice regionu wyznacza się na cztery możliwe sposoby:

W ujęciu najwęższym – Zagłębie Dąbrowskie obejmuje dawny rdzeń miejski i górniczy, który stanowił obszar współczesnych gmin: Sosnowiec (bez Jęzora, części Starego Sosnowca, Kolonii Cieśle i Wągródka), Dąbrowa Górnicza (bez Błędowa, Łęki, Łośnia, Okradzionowa, Trzebiesławic, Tucznawy i Ujejsca), Będzin, Czeladź (bez części prawobrzeżnej) i Wojkowice. Ponadto skrawki historycznego Zagłębia zlokalizowane są w granicach miasta Jaworzna (rejon prawego brzegu Białej Przemszy). W ujęciu węższym – Zagłębie Dąbrowskie obejmuje obszar gmin: Sosnowiec (bez Jęzora, części Starego Sosnowca), Dąbrowa Górnicza, Będzin, Czeladź, Wojkowice, Sławków, Psary, Bobrowniki, Ożarowice i Mierzęcice. W niektórych ujęciach bez Sławkowa i Mierzęcic, za to z niewielkimi skrawkami obszaru zlokalizowanego współcześnie w granicach miasta Jaworzna (rejon prawego brzegu Białej Przemszy). W ujęciu szerokim – Zagłębie Dąbrowskie obejmuje obszar współczesnych gmin: Sosnowiec (bez lub z Jęzorem), Będzin, Dąbrowa Górnicza, Czeladź (bez lub z częścią prawobrzeżną), Wojkowice, Sławków, Psary, Bobrowniki, Ożarowice, Mierzęcice, Siewierz. W ujęciu najszerszym – opierającym się na dawnym obszarze historyczno-etnograficznym. Zagłębie Dąbrowskie obejmuje gminy: Sosnowiec, Będzin, Dąbrowa Górnicza, Czeladź, Wojkowice, Sławków, Psary, Bobrowniki, Ożarowice, Mierzęcice, Siewierz, Łazy, Poręba, Zawiercie, Włodowice, Myszków, Ogrodzieniec, Kroczyce, Niegowa, Pilica, Żarnowiec, Wolbrom, Klucze, Olkusz, Bukowno, Sułoszowa, Gołaczewy, Jerzmanowice-Przeginia, Trzyciąż, Skała.

Historia Zagłębie Dąbrowskie jako region uformowało się w XIX wieku wraz z poprowadzeniem pomiędzy obszarem Królestwa Prus i Cesarstwa Rosyjskiego granicy państwowej na rzece Brynica w warunkach dynamicznie rozwijającego się w tym miejscu przemysłu opartego na bogatych zasobach eksploatowanych złóż węgla kamiennego i wzajemnej rywalizacji gospodarczej. Stosunki panujące w tych państwach zrodziły różnice kulturowe i społeczne między terenami Zagłębia i Śląska, tworząc świadomość odrębności ich mieszkańców i dopiero od tego czasu można mówić o nim jako osobnym regionie. Doszły do tego różnice w zagospodarowywaniu terenów obu obszarów, odmienne typy gospodarki i poziom cywilizacyjny ludności. Powstałe różnice stanowią podstawę uznania odrębności Zagłębia i Górnego Śląska również w czasach obecnych.

W latach 1443–1790 tereny położone na zachód od Czarnej Przemszy aż po rzekę Brynicę z Siewierzem i Czeladzią stanowiły południową część księstwa siewierskiego, którego obszar w kolejnych latach przyłączono do województwa krakowskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Okres rozbiorów Polski mały|Mapa województwa krakowskiego z Zagłębiem Dąbrowskim w czasie jego utworzenia. Po III rozbiorze teren ten należał krótko (1795–1807) do Prus jako nowo utworzona prowincja pod nazwą Nowy Śląsk, a następnie do Księstwa Warszawskiego w departamencie krakowskim i Królestwa Kongresowego (1815–1914) – najpierw jako część województwa krakowskiego, później guberni radomskiej, a po powstaniu styczniowym guberni piotrkowskiej. mały|Teodor Cieszkowski – jeden z dowódców powstania styczniowego, bezpośrednio dowodzący atakiem na dworzec w Sosnowcu. Pod zaborem rosyjskim miały tu miejsce walki w trakcie powstania styczniowego. Bitwa o Sosnowiec, zakończona sukcesem, pozwoliła na krótki okres kontroli tego terenu przez władze Rządu Narodowego. Podobna sytuacja powtórzyła się w trakcie rewolucji 1905 roku, kiedy to powołano do istnienia Republikę Zagłębiowską.

Industrializacja Od początku XIX wieku region ulegał znacznym przeobrażeniom i napływowi ludności związanym z odkryciem na jego terenie pokładów węgla. Główna Dyrekcja Górnicza w Kielcach utworzyła tu wówczas Dozorstwo Olkusko-Siewierskie, a w 1833 roku, gdy pieczę nad rozwojem rządowych kopalń i hut przejął Bank Polski, zostało ono włączone wraz z dozorstwem pankowskim do nowo powstałego Zachodniego Okręgu Górniczego ze stolicą w Dąbrowie Górniczej. W 1848 roku została ukończona linia kolejowa łącząca Warszawę z Maczkami, tzw. Kolej Warszawsko-Wiedeńska.

II Rzeczpospolita W II Rzeczypospolitej obszar Zagłębia wraz z Częstochową i Kielcami jako stolicą wszedł w skład województwa kieleckiegoHistoryczny atlas Polski, Wydawnictwo Demart, Warszawa 2011, .. 1 stycznia 1927 roku powstał powiat zawierciański, a 12 kwietnia 1928 roku utworzony został powiat grodzki dla miasta Sosnowiec. Zagłębie Dąbrowskie stanowiło najbardziej zurbanizowany obszar województwa kieleckiego. W chwili powstania tego województwa Sosnowiec był największym jego miastem, później zaś drugim takowym, ustępując Częstochowie, a wyprzedzając dalsze w kolejności Radom i Kielce. W stolicy województwa, Kielcach, znajdował się oddział wychodzącego w Sosnowcu wysokonakładowego dziennika Expres Zagłębia. W roku 1928 z Zagłębia Dąbrowskiego pochodziło ok. 18% polskiego wydobycia węgla kamiennego, w 1938 – 17%.

Okres okupacji niemieckiej i Polski Ludowej Działania wojenne 1939–1945 nie spowodowały większych zniszczeń w Zagłębiu Dąbrowskim, jednak zakłady uległy zdewastowaniu. Wielkość wydobycia węgla z 1938 r. przekroczono dopiero w 1948, a w 1955 r. osiągnęło ono ok. 11,6 mln ton (12,3% wydobycia krajowego). Z początkiem okupacji niemieckiej masowym zjawiskiem stało się podpalanie przez funkcjonariuszy SS, policji i żołnierzy niemieckich synagog i bóżnic oraz bezczeszczenie wnętrz i ksiąg religijnych. Profanowano również cmentarze żydowskie. Zakończenie panowania reżimu III Rzeszy w Zagłębiu Dąbrowskim nastąpiło w wyniku operacji wiślańsko-odrzańskiej prowadzonej przez 1 Front Ukraiński Armii Czerwonej Po zakończeniu wojny nie rozbudowywano hutnictwa żelaza, ale za to wznowiono wydobycie rud cynku i galmanu w rejonie Olkusza w Zakładach Górniczo-Hutniczych „Bolesław”. W 1949 r. w Zagłębiu Dąbrowskim działało ok. 450 zakładów przemysłowych, które zatrudniały ok. 80 tys. pracowników. Po 1945 r. nastąpiła integracja Zagłębia Dąbrowskiego z Zagłębiem Górnośląskim, a w latach 50. XX wieku weszły one w skład Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Miasta Do miast Zagłębia Dąbrowskiego (w najszerszym ujęciu) należą: Lp.MiastoPopulacjaPowierzchniaWojewództwo1.32x32px Sosnowiec189 17891,16 km²21x21px śląskie2.24x24px Dąbrowa Górnicza114 765188,73 km²21x21px śląskie3.24x24px Będzin54 32237,50 km²21x21px śląskie4.24x24px Zawiercie46 72785,3 km²21x21px śląskie5.23x23px Olkusz32 67025,65 km²21x21px małopolskie6.22x22px Czeladź30 16516,40 km²21x21px śląskie7.25x25px Myszków29 71773,60 km²21x21px śląskie8.24x24px Bukowno960464,59 km²21x21px małopolskie9.23x23px Wojkowice854312,77 km²21x21px śląskie10.22x22px Poręba817940,04 km²21x21px śląskie11.24x24px Wolbrom815510,12 km²21x21px małopolskie12.24x24px Sławków687936,60 km²21x21px śląskie13.24x24px Łazy64618,60 km²21x21px śląskie14.20x20px Siewierz571438,22 km²21x21px śląskie15.22x22px Żarki437825,68 km²21x21px śląskie16.24x24px Ogrodzieniec411528,56 km²21x21px śląskie17.23x23px Skała38762,97 km²21x21px małopolskie18.25x25px Szczekociny337017,98 km²21x21px śląskie19.20x20px Koziegłowy239526,71 km²21x21px śląskie20.24x24px Pilica17768,22 km²21x21px śląskie21.24x24px Włodowice115123,48 km²21x21px śląskie

Stolica Zagłębie Dąbrowskie jest krainą historyczną, więc o jej stolicy można mówić jedynie w kontekście historycznym. Nie ma wątpliwości co do historycznej stolicy, którą jest Będzin.

Nieformalnie za współczesną stolicę regionu uznaje się Sosnowiec, z uwagi na największą liczbę mieszkańców wśród miast Zagłębia Dąbrowskiego oraz siedziby ważnych instytucji, urzędów i firm na terenie Zagłębia. Nie zostało to jednak nigdy oficjalnie i jednoznacznie ustalone, stąd pojawiają się opinie podważające stołeczność tego miasta.

Galeria

Zobacz też Małopolska Gwara zagłębiowska Strój zagłębiowski Czerwone Zagłębie

Przypisy

Bibliografia Włodzimierz Błaszczyk, Będzin przez Wieki. Dzieje miasta i jego rozwoju urbanistyczno-przestrzennego od średniowiecza do połowy XX w. na podłożu osadnictwa w starożytności i wczesnym średniowieczu, Poznań 1982.

Marian Kantor Mirski, Sosnowiec, redakcja tekstu i posłowie: Jan Przemsza-Zieliński, Sosnowiec 1991. Marian Kantor Mirski, Czeladź, Sosnowiec 1992. Marian Kantor Mirski, Dąbrowa Górnicza, opracowanie i przypisy: Jan Przemsza-Zieliński, Sosnowiec-Dąbrowa Górnicza 1994. Marian Kantor Mirski, Królewskie miasto Będzin, opracowanie i przypisy: Jan Przemsza-Zieliński, Sosnowiec-Będzin 1996. Paweł Sarna, Problematyka regionalnej tożsamości i kultury w ramach polityki Unii Europejskiej – przypadek Zagłębia Dąbrowskiego, w: 10 lat Zagłębia Dąbrowskiego w Unii Europejskiej. ZOW, Sosnowiec 2014, https://depot.ceon.pl/handle/123456789/6009

Linki zewnętrzne

Zagłębie Dąbrowskie w Encyklopedii Województwa Śląskiego

Kategoria:Zagłębia górnicze w Polsce Kategoria:Gospodarka w województwie śląskim Kategoria:Gospodarka Królestwa Kongresowego Kategoria:Przemysł wydobywczy II Rzeczypospolitej Kategoria:Regiony historyczne Polski Kategoria:Regiony etnograficzne Polski Kategoria:Górnictwo węgla