Średniowieczny port w Pucku – port morski u ujścia rzeki Płutnicy do Zatoki Puckiej funkcjonujący z przerwami od IX do XIV w. Współcześnie teren dawnego portu jest zatopiony wodami Zatoki Puckiej i stanowi podwodne stanowisko archeologiczne.
Najstarszy port powstał, na terenach już wcześniej zasiedlonych przez człowieka, prawdopodobnie u schyłku IX w. n.e. i był wykorzystywany jeszcze co najmniej w połowie X w. Składał się z nabrzeży (przypuszczalnie dwóch), pomostu długości 60 m odchodzącego prostopadle od brzegu i łączącego się z paroma równoległymi do linii brzegowej pomostami w głębi morza. Największy z nich przekraczał 100 m długości. Pomosty były wykonane z drewna, a nabrzeża wzmocnione faszynąPopek i Pydyn, 2022, s. 13–14..
Kolejny port założono na wschód od poprzedniego w drugiej połowie XII w. Udokumentowano obecność pomostu i nabrzeża w postaci zewnętrznej i wewnętrznej ściany z drewnianych bali oraz wypełnienia zajmującego przestrzeń między obiema ścianami. Za ścianą wewnętrzną wzniesiono wałPopek i Pydyn, 2022, s. 14–15..
Najmłodszy port zbudowano, na wschód od tego z XII w.Litwinienko, 2022, s 19., u schyłku XIII w. i funkcjonował on do połowy XIV w. Był mniejszy od poprzednich. Zachowały się pozostałości równoległego do linii brzegowej drewnianego pomostu i basenu portowegoPopek i Pydyn, 2022, s. 15–16..
W późniejszym okresie port nie był wykorzystywanyPopek i Pydyn, 2022, s. 17., a ponieważ poziom morza w Zatoce Puckiej stale się podnosił (w XII w. był niższy od tego z początków XXI w. o 0,7 m), to tereny portowe zostały zalanePopek i Pydyn, 2022, s. 11, 12, 14.. Jako potencjalne przyczyny porzucenia portu w połowie XIV w. podaje się przeniesienie lokalizacji Pucka po zajęciu tych terenów przez KrzyżakówPopek i Pydyn, 2022, s. 16, 17., spalenie się osady portowej (w osadach z tego okresu znaleziono liczny węgiel drzewny, wskazujący na pożar) lub pogarszanie się warunków klimatycznych w I poł. XIV w., co miało skutkować zwiększeniem intensywności sztormów i ochłodzeniemPomian i in., 2016, s. 238..
Zatopione pozostałości portów odkryto w roku 1977Popek i Pydyn, 2022, s. 11.. Badania archeologiczne prowadzili tu początkowo pracownicy puckiej Stacji Wiedzy o Regionie, a później Centralnego Muzeum Morskiego i Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w ToruniuPopek i Pydyn, 2022, s. 11, 12..
Badania ustaliły, że podwodne stanowisko archeologiczne obejmuje powierzchnię 12 ha, z tego do końca 2021 roku dokładnie przebadano połowę. Oprócz pozostałości nabrzeży, pomostów i innych tego typu budowli znaleziono też wraki czterech drewnianych łodzi z czasów użytkowania portów. Wszystkie mają konstrukcję klepkową, a trzy z nich odkryto w roku 1979Litwinienko, 2022, s. 19, 20, 22.: Wrak oznaczony jako P-1 z połowy XIV w. interpretowany jest jako pozostałość łodzi przypuszczalnie używanej w celach przewozu towarów, o pierwotnej długości pomiędzy ponad 10 m a 12 m, posiadającej ster zawiasowy i klepki łączone żelaznymi nitami. Zachowała się cała stępka i fragment tylnej części łodziLitwinienko, 2022, s. 19–20.. Wrak oznaczony jako P-2 z lat 70. X w. interpretowany jest jako pozostałość bardzo wąskiej, długiej łodzi bojowej, o pierwotnej długości do 20 m i szerokości do 2,5 m. Miała ona przynajmniej jeden maszt na żagiel. Cechy jej konstrukcji są bardzo zbliżone do łodzi bojowych SkandynawówLitwinienko, 2022, s. 20–22., choć ma też cechy typowe dla szkutnictwa słowiańskiegoLitwin, 2021, s. 150.. Wrak zachował się stosunkowo dobrze (w ok. 50%) i ma 12 m długości. Badania drewna dębowego z konstrukcji łodzi wskazują, że w przeważającej mierze pochodzi ono z Pomorza Gdańskiego. Wrak oznaczony jako P-3 z połowy XII w. (po 1156 r.) interpretowany jest jako pozostałość łodzi przypuszczalnie używanej w celach przewozu towarów lub rybołówstwa, o pierwotnej długości do 15 m i szerokości do 3,5 m. Wrak jest zachowany stosunkowo kompletnie (ma 11 m długości), choć bez rufowej częściLitwinienko, 2022, s. 22–23.. Całkowitą długość jednostki szacuje się na 16 m, a stopień kompletności na 2/3Ossowski, 2016, s. 54.. Badania drewna dębowego, z którego łódź jest w całości zbudowana wskazują, że pochodzi ono z rejonu na zachód od SzczecinaOssowski, 2016, s. 54, 55.Litwin, 2021, s. 152..
Kolejny wrak, P-5, odkryto w roku 1990. Datowany jest on na połowę XIII w., do końca 2021 r. odsłonięto większą część, długości 10 m i szerokości do 3 m. Jest najlepiej zachowany z dotychczas znanych średniowiecznych wraków z PuckaLitwinienko, 2022, s. 24–25..
Łodzie P-3 i P-5 wykonano w sposób typowy dla szkutnictwa słowiańskiegoPopek i Pydyn, 2022, s. 16..
Oprócz łodzi klepkowych, na badanym podwodnym stanowisku archeologicznym znaleziono dwie dłubanki, obie datowane są na okres sprzed powstania najstarszego z portów średniowiecznych. Jedna (P-4) pochodzi z VIII w., ma 4 m długości i odkryto ją w 1979 rokuLitwinienko, 2022, s. 23.. Druga, zachowana fragmentarycznie, została wydatowana na przełom IV i V wiekuPopek i Pydyn, 2022, s. 13..
Wraki P-2 i P-3 wydobyto i są w kolekcji gdańskiego Muzeum Morskiego, dłubankę P-4 również wydobyto, jednak jest ona w kolekcji muzeum w Pucku, zaś wraki P-1 i P-5 pozostają na stanowisku archeologicznymLitwinienko, 2022, s. 25.. Sam obszar średniowiecznego portu w Pucku został w 2014 r. wpisany do rejestru zabytków archeologicznych i jest pierwszym podwodnym stanowiskiem archeologicznym w Polsce w tym rejestrzePomian i in., 2016, s. 236..
Datowania drewnianych pozostałości portowych i wraków prowadzono głównie metodą dendrochronologiczną, choć wykonywano też datowania radiowęgloweLitwinienko, 2022, s. 19.Pomian i in., 2016, s. 235, 236..
Przypisy
Bibliografia Litwin J., 2021: Łodzie słowiańskie z czasów wikingów. Problematyka badań, konserwacji i ekspozycji. Wiadomości Konserwatorskie, 67: 143–158. Litwinienko P., 2022: Wraki z puckiego portu. Archeologia Żywa, 1 (83): 18–25. Ossowski W., 2016: Pierwsze bałtyckie statki handlowe i ich użytkownicy. W: B. Możejko, E. Bojaruniec-Król (red.), W epoce żaglowców. Morze od antyku do XVIII wieku. Muzeum Historyczne Miasta Gdańska i Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego: 45-57. Pomian I., Śliwiński B., Uścinowicz Sz., Ważny T., 2016: The Remains of a Medieval Harbour in Puck (Northern Poland): a Few Words about the Results of Previous Research. Archaeologica Baltica, 23: 235–243. Popek M., Pydyn A., 2022: Średniowieczny port w Pucku... czy naprawdę był najstarszy i największy? Archeologia Żywa, 1 (83): 11–17.
Kategoria:Historia Pucka Kategoria:Polskie odkrycia archeologiczne Kategoria:Stanowiska archeologiczne w województwie pomorskim Kategoria:Porty wodne w Polsce Kategoria:Transport w Pucku