Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR

Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (ros. Министерство государственной безопасности (МГБ) – Ministierstwo gosudarstwiennoj biezopasnosti – MGB) – ministerstwo Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich działające w latach 1946–1953.

Utworzenie MGB 14 kwietnia 1943 roku decyzją Biura Politycznego WKP(b) nr P 40/91, i Prezydium Rady Najwyższej ZSRR został po raz drugi powołany Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB). Powstał on na bazie podstawowych zarządów wyprowadzonych z Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD). Nowy komisariat przejął I, II, III i IV Zarząd oraz Zarządy Ekonomiczny i Transportu, Wydziały Specjalne 1, 2, 3 oraz 5 Wydział Specjalny. Także Wydział 1 (ochrony rządu i partii) został przesunięty do NKGB jako jego 6 Zarząd.

W marcu 1946 wszystkie komisariaty ludowe zostały przemianowane na ministerstwa. NKGB otrzymał nazwę Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (MGB)Rozkaz Ludowego Komisarza Bezpieczeństwa Państwowego Wsiewołoda Mierkułowa Nr 00107 z 22 marca 1946 o zmianie nazwy w związku z uchwałą Rady Najwyższej ZSRR z 15 marca 1946 o przekształceniu komisariatów ludowych w ministerstwa.. Rozkazem nr 00107 z 22 marca 1946 podobnie zostały przemianowane terytorialne organy bezpieczeństwa – zarządy LKBP przemianowano na zarządy MGB.

Na czele MGB stanął minister bezpieczeństwa państwowego gen. Wsiewołod Mierkułow.

Zadania MGB Zadania ministerstwa nie różniły się zasadniczo od jego poprzednika. Nowe ministerstwo było odpowiedzialne za: wywiad zagraniczny, legalny przy ambasadach i konsulatach oraz nielegalny przy np. misjach handlowych; kontrwywiad krajowy; zwalczanie elementów nacjonalistycznych; kontrwywiad wojskowy, działający podczas wojny pod nazwą Smiersz; organizację terroru i dywersji na tyłach przeciwnika: policję polityczną w oparciu o struktury byłego Zarządu Tajno-Politycznego; bezpieczeństwo i kontrwywiad w transporcie; bezpieczeństwo i kontrwywiadowcze zabezpieczenie administracji, gospodarki i przemysłu; ochronę władz państwowych, w tym odrębny zarząd dla ochrony Józefa Stalina; zapewnienie bezpiecznej łączności dla głównych instytucji państwowych oraz ochronę urządzeń komunikacyjnych; od 1947 wojska wewnętrzne; od 1949 ochronę granic państwowych; od 1949 milicję, straż sądową i inne formacje uzbrojone; administrację więzienną; mobilizację społeczeństwa w razie groźby konfliktu.

Organizacja MGB i obsada stanowisk kierowniczych Struktura organizacyjna ministerstwa oraz obsada personalna stanowisk kierowniczych:

Kierownictwo MGB ZSRR Minister Bezpieczeństwa Państwowego: gen. Wsiewołod Mierkułow: 15 marca 1946 – 4 maja 1946; gen. Wiktor Abakumow: 4 maja 1946 – 4 lipca 1951; gen. Siergiej Ogolcow: (p.o) 4 lipca 1951 – 9 sierpnia 1951; gen. Siemion Ignatjew: 9 sierpnia 1951 – 14 marca 1953. I zastępca Ministra Bezpieczeństwa Państwowego: Bogdan Kobułow: 14 kwietnia 1943 – 4 grudnia 1945; gen. Siergiej Ogolcow: 4 grudnia 1945 – 7 maja 1946; 26 sierpnia 1951 – 13 lutego 1952 i 20 listopada 1952 – 11 marca 1953; gen. Siergiej Goglidze: 26 sierpnia 1951 – 10 listopada 1951 oraz 20 listopada 1952 – 11 marca 1953. zastępca Ministra Bezpieczeństwa Państwowego: gen. Michaił Swiniełupow: 14 marca 1946 – grudzień 1950; gen. Anatolij Esaułow: 14 marca 1946 – 28 marca 1947; gen. Siergiej Ogolcow: 17 maja 1946 – 26 sierpnia 1951; gen. Nikołaj Seliwanowski: 7 maja 1946 – 26 sierpnia 1951; gen. Piotr Fiodotow: 6 września 1946 – maj 1947; gen. Arkadij Apołłonow: 31 grudnia 1950 – 26 sierpnia 1951; gen. Nikołaj Korolow: 31 grudnia 1950 – 26 sierpnia 1951; gen. Nikołaj Stachanow: 26 sierpnia 1951 – 11 marca 1953; gen. Piotr Mironienko: 26 sierpnia 1951 – 11 marca 1953; gen. Piotr Kondakow: 26 sierpnia 1951 – 29 marca 1952; gen. Wasilij Riasnoj: 14 lutego 1952 – 12 marca 1953; gen. Andriej Nikiforow: 3 lipca 1952 – 12 marca 1953; gen. Boris Obrucznikow: 5 lipca 1952 – 12 marca 1953; gen. Siergiej Sawczenko: 2 listopada 1951 – 11 marca 1953; płk Iwan Sawczenko: sierpień 1951 – lipiec 1952; gen. Jewgienij Pitowranow: 3 stycznia 1951 – 29 października 1951; gen. Siergiej Goglidze: 13 lutego 1952 – 20 listopada 1952; płk Michaił Riumin: 20 października 1951 – 13 listopada 1952. Sekretariat MGB, szefowie: m.in. – płk Wasilij Dobrochotow: luty/marzec 1953. Grupa Kontrolna Ministra, szefowie: S.F. Kożewnikow: ? – 16 listopada 1950; gen Piotr Kondakow: 3 stycznia 1951 – marzec 1952. Biuro Prawne MGB Biuro Specjalne Ministra (utworzone 22 sierpnia 1947): koordynacja działań kontrwywiadowczych, opracowywanie przewodników, podręczników i biuletynów informacyjnych. Specjalny Komitet Doradczy Ministra (utworzony 2 listopada 1946): wydawanie pozasądowych wyroków w śledztwach prowadzonych przez MGB. Kolegium MGB Piony operacyjne MGB Pierwszy Zarząd Główny (wywiad zagraniczny), początkowo składał się m.in. z dwóch Zarządów: Zarząd „1-A” wywiad dyplomatyczny, Wydziały: „6-A”, szef m.in. płk Aleksandr Sacharowski; „11-A” wywiad naukowo techniczny, szef Lew Wasilewski; „2-G” kontrwywiad zagraniczny, szef płk Siergiej Fiedosiejew; Zarząd „1-B” wywiad nielegalny, szef płk Aleksandr Korotkow; Wydział Informacyjny oraz kilka Oddziałów wspomagających, szef gen. Paweł Żurawlow (1947). Szefowie I Zarządu/I Zarządu Głównego: gen. Paweł Fitin: 15 marca 1946 – 15 czerwca 1946; gen. Piotr Kubatkin: 15 czerwca 1946 – 7 września 1946; gen. Piotr Fiodotow: 9 września 1946 – 30 maja 1947.

Od końca maja 1947 do 2 listopada 1951 I Zarząd Główny funkcjonował w ramach Komitetu Informacji przy Radzie Ministrów ZSRR – Zobacz Komitet Informacji;

Po likwidacji Komitetu Informacji jednostki wywiadu zagranicznego i I Zarządu MGB zostały połączone i przekształcone ponownie w I Zarząd Główny MGB. W nowej strukturze I Zarządu Głównego znalazł się: szef: Siergiej Sawczenko: 3 listopada 1951 – 5 stycznia 1953; gen. Jewgienij Pitowranow: 5 stycznia 1953 – 11 marca 1953; gen. Piotr Fiodotow: 11 marca 1953 – 13 marca 1954. zastępcy szefa I Zarządu Głównego: m.in. gen. Piotr Fiodotow: 2 listopada 1951 – 6 lutego 1952. Kolegium I ZG Sekretariat Zarząd Wywiadu Nielegalnego, szef Aleksandr Korotkow 1952–1953, w składzie ZWN znajdowały się także wydziały geograficzne: anglo-amerykański, szef Witalij Pawłow 1952–1953 Ameryka Łacińska, Skandynawia i Finlandia Niemcy, szef Zoja Woskriesienska-Bybkina Austria i Szwajcaria Francja Beneluks Daleki Wschód (Japonia i Korea) Azja Południowo-Wschodnia Bliski i Środkowy Wschód, szef Andriej Otroszczenko 1951–1953 Oddziały Funkcjonalne WN-T Wywiad Naukowo-Techniczny, szef płk Leonid Kwasnikow 1951–1953 kontrwywiad zagraniczny „D” aktywne przedsięwzięcia Informacyjno analityczny szyfrowy i inne II Zarząd Główny (kontrwywiad) – składał się z Zarządów numerowanych, m.in.: „2-A” „2-B” „2-N”: zwalczanie elementów nacjonalistycznych.

III Zarząd Główny (kontrwywiad wojskowy utw. w maju 1946 roku po rozwiązaniu Smiersz), szef: gen. Nikołaj Seliwanowski 1946–1947 gen. Nikołaj Korolow 1947–1950 gen. Jakow Jedunow 1951–1952 gen. Siergiej Goglidze 1952 – 11 III 1953 4 Zarząd (tzw. Poszukiwawczy) Do marca 1946 roku nosił nazwę Organizacja Terroru i Dywersji na tyłach przeciwnika w czasie wojny. Potem zadania zmieniono na Kierowanie poszukiwaniami obcej agentury pozostawionej w ZSRR przez obce wywiadu po wojnie i innych wrogich elementów, szef gen. Paweł Sudopłatow. Pod koniec 1946 roku został formalnie rozwiązany i zastąpiony przez Oddział DR Dywersja i akty przemocy wobec poszczególnych osób.Szefami II Zarządu Głównego byli: gen. Piotr Fiodotow 15 VI 1946 – 9 IX 1946 gen. Jewgienij Pitowranow 7 IX 1946 – 3 I 1951 płk Fiodor Szubniakow 3 I 1951 – 1 XI 1951 gen. Ławrientij Canawa 1 XI 1951 – 12 II 1952 gen. Wasilij Riasnoj 12 II 1952 – 3 VII 1953

Szefami byli: W.P Rogow 1946–1949 N.D Sałynski 1949–1950 wakat 1950–1951 P.S Mieszanow 1951–1953 4 Zarząd (operacyjny – rewizje areszty, obserwacja zewnętrzna, ustalenia), szef P.G Drozdieckij. We wrześniu 1949 roku służby – obserwacji i ustaleń – zostały wyłączone z Piątego Zarządu i przekształcone w odrębny Siódmy Zarząd. Od grudnia 1949 roku dla Piątego Zarządu ustalono nowy zakres obowiązków, m.in.: zwalczanie wrogich i antysowieckich elementów, walkę z religią i wrogą propagandą – otrzymał funkcję dawnego Tajnego Zarządu Politycznego NKWD/Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego (ros. NKGB). Po reorganizacji szefami Piątego Zarządu byli – gen. Aleksandr Wołkow 1948–1951, gen. Aleksiej Bryzow 1951–1952, potem vakat 6 Zarząd (szyfrów i dekryptażu), szef gen. Iwan Szewieliew 1946–1949. Pozostawał w ramach MBP do 19 listopada 1949 roku, później wydzielony i przekształcony w Główny Zarząd Służby Specjalnej przy KC WKB(b)/KPZR. Sprawy szyfrowe wróciły do resortu bezpieczeństwa w rozbudowanym po śmierci Stalina MSW Jako 8 Zarząd Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW ZSRR) 7 Zarząd (operacyjny – obserwacja zewnętrzna i ustalenia) utw. 10 września 1949 z wydzielonych pionów 5 Zarządu. Szef: płk Michaił Gołowkow 1949–1951 płk Nikołaj Lapunow 1951–1953 płk Wiktor Alidin I/III – 1953 Zarząd Transportu (operacyjne zabezpieczenie zagadnień komunikacji), szef Sołomon Milsztejn 1946–1947. Po przejęciu w styczniu 1947 roku z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Milicji Transportowej został przekształcony w Zarząd Główny Ochrony Kolei i Transportu Wodnego. Szef po reorganizacji: gen. Aleksandr Wadis 1947–1951 gen. Siergiej Goglidze I/IX – 1951 gen. M. Makariew IX 1951 – ? Zarząd Ochrony Nr 1 utw. 15 czerwca 1946 r., osobista ochrona Józefa Stalina. Szef gen. A Kuzniecow IV/XII 1946 Zarząd Ochrony Nr 2 (ochrona pozostałych członków kierownictwa Partii i Rządu). Szef gen. Nikołaj Własik IV/XII 1946 Zarząd Komendanta Moskiewskiego Kremla, szef Nikołaj Spiridonow 14 III 1946 – ?

25 XII 1946 roku trzy ostatnie Zarządy (czyli Ochrony nr 1 i nr 2 oraz ZKMK) połączono w jeden potężny Zarząd, o nazwie Zarząd Główny Ochrony. Szefem nowego zarządu w latach 1946–1952 był gen. Nikołaj Własik. W maju 1952 roku Główny Zarząd Ochrony przemianowano na Zarząd Ochrony. Kierownictwo przejął bezpośrednio ówczesny minister BP Siemion Ignatiew, które sprawował aż do śmierci Stalina. Oddział „A” (ewidencja archiwum), szef gen. Arkadij Giercowski 1946–1953 Oddział „B” (wykorzystanie techniki operacyjnej) w oddziale był również Wydział Radiokontrwywiadu, który jeszcze w 1946 r. zostanie wyodrębniony z oddziału „B” i uzyskał status Oddziału, dokładnie Oddziału „R”

szefami Oddziału „B” byli: płk Jewgienij Łapiszyn III/X 1946 płk A. Koczetkow 1946–1949 płk A. Połkownikow 1949 – III 1953 Oddział Techniki Operacyjnej [OOT] utw. 20 sierpnia 1946 r. (przygotowanie sprzętu specjalnego i zaopatrywanie jednostek), szef F. Żelezow 1946 – III 1953 Oddział „W (kontrola korespondencji – otwieranie listów, paczek głównie zza granicy), szef gen. Michaił Gribow 1946–1952 oraz P. Matwijewskij 1951 – III 1953 Oddział „D” utworzony w maju 1946 roku z części Oddziału „W” (przygotowanie dokumentów dla potrzeb operacyjnych, badanie charakteru pisma, fałszowanie dokumentów) – oddział był odpowiedzialny wraz z odpowiednimi komórkami Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego za sfałszowanie wyborów w powojennej Polsce; szefami oddziału byli płk Aron Pałkin 1946–1951 i K. Bułhakow 1952 – III 1953 Oddział „K” (operacyjno-kontrwywiadowcza kontrola obiektów nuklearnych, jak np. ściśle tajnego obiektu Arzamas-16 mieszczącym się w ściśle tajnym mieście Sarow i innych tajnych miejsc.); szefami oddziału byli: płk I. Pisariew 15 III 1946 – 2 I 1952 oraz płk A. Iwanow: 2 I 1952 – 14 III 1953 Oddział „O” (praca operacyjne wśród duchowieństwa wszystkich wyznań) Oddział został zlikwidowany w grudniu 1949 r, a jego problematykę przejął nowy 5 Zarząd; szefami oddziału byli: G. Karpow III 1946 – 21 VII 1947 i B. Dubrowin 21 VII 1947 – 6 XII 1949