Zawada, Zawady i pokrewne – toponim występujący, współcześnie bądź historycznie, w blisko 300 przypadkach w Polsce, głównie jako nazwa miejscowości lub ich części. M.in. wg Elżbiety Kowalczyk-Heyman, Kazimierza Rymuta najczęściej jest to nazwa kulturowa lub topograficznaKazimierz Rymut, 1967, Nazwy miejscowe północnej części dawnego województwa krakowskiego s. 199Władysław Lubaś, 1968, Nazwy miejscowe południowej części dawnego województwa krakowskiego s. 176Eugeniusz Pawłowski, 1971, Nazwy miejscowości Sądecczyzny s. 140E. Kowalczyk-Heyman, 2006, Światowit t. VI (XLVII), Fasc. B, 2006 Disce aut discede, czyli o tym po co archeologowi potrzebna jest wiedza toponomastyczna i geografia historyczna, Zawady – w pewnych przypadkach rodowaEwa Rzetelska-Feleszko (1994) Recenzja z: "'Nazwy obronne' Słup, Samborza i Zawada a zagadnienie obrony stałej ziem polskich w średniowieczu", E. Kowalczyk, Warszawa 1992, w: Onomastica t. 39. Część badaczy stara się odtwarzać jej wczesnośredniowieczne znaczenie, np. Aleksander Gieysztor, uważa ją za nazwę militarno-obronną pochodzącą od rodzaju fortyfikacji lub umocnień„zawada (to znaczy umocnienie wsi na przedpolu grodu)” Aleksander Gieysztor, (1986), Wczesna Polska i Europa s. 12 w: Naród – kościół – kultura: szkice z historii Polski, red. Adam Chruszczewski, Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL 1986 (przekład angielski: Nation – church – culture: essays on Polish history, ed. Adam Chruszczewski, Lublin 1990)Aleksander Gieysztor, 1958, Początki feudalizmu i społeczeństwo wczesnofeudalne cz. 2 r. 3.7. Zarząd państwa; wojsko i sztuka wojenna w: Historia polski, redakcja Tadeusz Manteuffel, Henryk Łowmiański, PWN, s. 170Maria Wilczyńska, 1967, Ziemia radomska między Mazowszem a Sandomierzem w średniowieczu. s. 111, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 15 (1)Tadeusz Lalik, 1967, Sandomierskie we wcześniejszym średniowieczu. Prowincja, księstwo, województwo, s. 56, w: Studia sandomierskie: materiały do dziejów miasta Sandomierza i regionu sandomierskiego, red. Teresa Wąsowicz, Jan Pazdur, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.Elżbieta Dąbrowska, 1965, Studia nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym Ziemi Wiślickiej, Wrocław-Warszawa-KrakówTadeusz Wasilewski, 1981, Poland’s Administrative Structure in Early Piast Times. Castra Ruled by Comités as Centres of Provincesand Territorial Administration, Acta Poloniae Historica. T. 44 s. 17.Witold Hensel, (1949/1950), (Poznań): Szkice wczesnodziejowe, 1. Wczesnopolskie umocnienia obronne, w: Slavia Antiqua II z. 2 s. 261, podobnie, choć przytaczając też zdania przeciwne, pisze Jerzy RajmanJerzy Rajman, 2004, Kraków : zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333 s. 6Pogranicze Śląsko-Małopolskie w średniowieczu, Jerzy Rajman, 1998.. Inni (jak Konstanty Damrot, Jerzy Jankowski) dodatkowo uznali, że nazwy tego typu są charakterystyczne dla pograniczaKonstanty Damrot, 1896, Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung. (pol. Najstarsze nazwy miejscowości Śląska, ich powstanie i znaczenie) (1896)Henryk Łowmiański, 1970, Początki Polski: z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e. t. 3 s. 98, t. 4 s. 447, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.Bogusław Gierlach, 1975, Studia nad archeologią średniowiecznego Mazowsza PWN. i na podstawie podobnych "toponimów obronnych" próbowano później wykreślać granice terytoriów plemiennych, co jednak spotkało się z ostrzejszą krytyką. Echa militarno-obronnego sensu nazwy dostrzega się też w języku staropolskim, w którym element obronny miecza, rodzaj jelca, określano mianem: myeczewa zawadaPAN, IJP, „Słownik staropolski” Zapowiadanie-Zawity, t. XI z. 3 (71), Kraków 1997, s. 228.Bożena Sieradzka-Baziur (kierownik projektu), 2011–2015, Słownik pojęciowy języka staropolskiego, IJP PAN, hasło: myeczewa zawada, jak też i w późniejszych pracach o sztuce fortyfikacji, należących już do domeny historii wojskowościWojciech Gutkowski, 1811, Rozprawa o fortyfikacyi, w: Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyiaciół Nauk. 1816, t 9. s. 196.
Dalsza etymologia Według Brücknera nazwa ta ma związek z „wada”Aleksander Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego., poprzez: wadzić komuś = przeszkadzać komuś. Zawadzić = zahaczyć, zaczepić o coś; w XIX w.: zacząć się wadzić, zacząć zwadęSamuel Bogumił Linde, 1814, Słownik języka polskiego, Tom 6. Pokrewne starosłowiańskiemu vaditi (oskarżać), zavaditi (związać)Josef Kurz et al., 1958-1994, вадити s. 163, завадити s. 629, Slovník jazyka staroslověnského od prasłowiańskiego *vaditi, *zavaditi, *zavadaRedaktorzy: Kazimierz Rymut, Maria Malec, Aleksandra Cieślikowa, 2000, Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 1, Odapelatywne nazwy osobowe s. 363Witold Mańczak, 2017, Polski słownik etymologiczny. Czesław Kosyl zaklasyfikował nazwę Zawada do nazw dwuznacznych i niejasnychCzesław Kosyl, 1978, Nazwy miejscowe dawnego województwa lubelskiego s. 43. W staropolszczyźnie ma ona kilka znaczeń, obecnie funkcjonuje w sensie dosłownym: przeszkoda terenowa„To, co (...) uniemożliwia swobodne przejście, dojście dokąd” Mały słownik języka polskiego PWN Warszawa 1995..
Część badaczy uznaje za niewykluczone, że nazwy niektórych z miejscowości (oraz nazwiska) w środkowej i środkowo-wschodniej Europie: Zawada (gwarowe: zåwada), Zawady, Zawadka, Závada, Завада, Sowade, kaszb. Zawadô mogły powstać od „nazw obronnych” tego typu.
Krytyka tez o militarnym, obronnym lub granicznym charakterze nazwy W latach 50. i 60. XX wieku wśród badaczy panowało przekonanie o związku "Zawad" z grodami, aby je zweryfikować w pracy Elżbiety Kowalczyk, z 1992 roku, zebrano łącznie blisko 300 tego typu toponimów (Zawada i pokrewne), potencjalne grody zlokalizowano tylko w czternastu przypadkach„Ich [ośmiu z czternastu] pojawienie się w literaturze przedmiotu jest wynikiem powszechnego w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przekonania o związku Zawad z grodami i zbyt intensywnej interpretacji naturalnej rzeźby terenu.” – E. Kowalczyk, 1992, ‘Nazwy obronne’ Słup, Samborza i Zawada a zagadnienie obrony stałej ziem polskich w średniowieczu, s. 187, ostatecznie te z wczesnego średniowiecza potwierdzono zaledwie w czterech. Jak dowiedziono m.in. na podstawie map z XVIII i XIX wieku oraz starszych źródeł pisanych dwanaście nazw okazało odnosić się bezpośrednio do karczem, 37 do młynów, a w miejscowościach o takich nazwach obiekty te były stosunkowo liczniejszeE. Kowalczyk (1994), Powracający temat: Sieciechów : z problemów organizacji grodowej w Polsce wczesnośredniowiecznej s. 74 w: Kwartalnik historii kultury materialnej, t. 42, cz. 1, Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk)., część nazw dotyczyło najpewniej karczowisk. Także w języku staropolskim doszukano się związku wyrazu zawada: z rodzajem tamy lub jazu (występującego często jako część młyna wodnego), najczęściej budowanego z pali wbijanych w dno rzekiZygmunt Gloger, 1901, hasło „jaz” w: Encyklopedia staropolska ilustrowana. T. II. s. 285-286, Warszawa: Druk P. Laskauera i W. Babickiego. – taka konstrukcja mogła zaledwie przypominać budowanie palisady w pobliżu fosy. Jak się więc okazuje archeologiczne badania i nowe metody datowania nie potwierdzają tezy o każdorazowym istnieniu struktur militarno obronnych w pobliżu miejsc o takich lub pokrewnych nazwach, a istniejące w literaturze przedmiotu próby określania wczesnośredniowiecznego znaczenia tego typu nazw wymagają krytycznego opracowaniaElżbieta Kowalczyk 2000, Momenty geograficzne państwa Bolesława Chrobrego. Na styku historii i archeologii, Kwartalnik Historyczny R. 107 nr 2 (2000) s. 42.E. Kowalczyk, 1992, E. Kowalczyk, 1991, Rzekome wczesnośredniowieczne nazwy obronne w świetle źródeł pisanych, językowych i materialnych (na przykładzie Słupa, Samborzy i Zawady) w: Sesja sprawozdawcza Instytutu Archeologii UW (streszczenia referatów), Warszawa-Bocheniec 1991.. Podobnie Jerzy Nalepa, tezy o wczesnośredniowiecznym militarno-obronnym charakterze nazwy, uważa za niedostatecznie udowodnioneJerzy Nalepa, 1973, Opuscula Slavica 2. Krytyczne i metodyczne uwagi o nazwach miejscowych dawnego województwa sandomierskiego, Lund. Według krytycznych prac toponim ten to określenie abstrakcyjne, tak jak współcześnie, nie oznaczające żadnej konkretnej przeszkodyJerzy Jankowski, 1988, Polskie terytoria plemienne w świetle toponimów obronnych.. Bez pewności czym dane Zawady były (archeologia jest nauką, która to stara się weryfikować) ani kiedy nazwy tego typu powstały, zbyt ogólne wykorzystywanie ich (np. do odtwarzania granic plemiennych) jest nieuprawnioneAnna Marciniak, Elżbieta Kowalczyk, (1989) Recenzja z: "Polskie terytoria plemienne w świetle toponimów obronnych", Jerzy Jankowski, Wrocław 1988, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. 37, cz. 3-4, Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk).E. Kowalczyk (1998), Recenzja z: Krzysztof Wachowski, Śląsk w dobie przedpiastowskiej. Studium archeologiczne, Kwartalnik Historyczny, t. 105, nr 2, s. 122, Towarzystwo Historyczne, 1998..
Prace archeologiczne i zabytkowe fortyfikacje Niektóre z licznych miejscowości o takiej nazwie są miejscami niekoniecznie wczesnośredniowiecznych znalezisk archeologicznych, m.in.: Zawada (gmina Dębica) – znajduje się tu obronny zamek Ligęzów z XVII w. Zawada (gmina Głogówek) – osada Zawada (gmina Tarnów) – fundamenty grodzisk i zamki na przestrzeni wieków w okolicy Góry św. Marcina, legendy mówią o pobliskiej lokalizacji pogańskiego chramu (archive.org). Zawada (gmina Połaniec) – „Osada kultury łużyckiej grupy tarnobrzeskiej w Zawadzie gm. Połaniec” (Bolesława Chomentowska, Rzeszów 1989) Zawada (gmina Turawa) – „Wczesnośredniowieczny gródek palisadowy”Bogusław Gediga, Jerzy Lodowski, 1972, Wczesnośredniowieczny gródek palisadowy w Zawadzie, pow. Opole Sprawozdania Archeologiczne T. 24 (1972) s. 217. Zawada (gmina Zielona Góra) – „Wczesnośredniowieczna osada”Redakcja: Bartłomiej Gruszka, 2014, „Wczesnośredniowieczna osada w Zawadzie, stan. 1, gm. Zielona Góra. Studia interdyscyplinarne.”, Zielona Góra. Zawada Lanckorońska (gmina Zakliczyn) – prowadzone są tu prace archeologiczne odkrywające fundamenty wczesnośredniowiecznych struktur obronnychUniwersytet Jagielloński, Zakład Archeologii Średniowiecza, „Grodzisko w Zawadzie Lanckorońskiej” 2003, www.archeo.uj.edu.pl (web.archive.org).. Zawada Pilicka – osady Paština Závada (Słowacja) – odkryto tu siedlisko kultury puchowskiej i słowiańskiej z VII – VIII wieku.Paština Závada, naseobce.sk.. Zawady (gmina Zbuczyn) – cmentarzysko szkieletowe, należące do zespołu osadniczego wraz z pobliskim wczesnośredniowiecznym (VII-XIII w.) grodziskiem we wsi Krzesk-Królowa NiwaDr Joanna Kalaga, 2005, Krzesk-Królowa Niwa, gm. Zbuczyn Poduchowny, pow. siedlecki, woj. mazowieckie, st. 1. (archive.org) Zawady (gmina Chynów) – osada.
Szczegółowa lista zabytków archeologicznych portalu NID zawiera kilkaset pozycji związanych z miejscami o rozważanych nazwachzabytek.pl, Zawadazabytek.pl, Zawady.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Źródła archeologiczne