thumb|Ognie Świętego Jana (Sankthansbål) w Fælledparken (Kopenhaga) Wigilia św. Jana, noc świętojańska – święto obchodzone w nocy z 23 na 24 czerwca w wigilię świętego Jana Chrzciciela, będące próbą zasymilowania przez chrześcijaństwo pogańskich obrzędów związanych z letnim przesileniem słońca.
W obrzędowości prawosławnej wigilia św. Jana wypada 23 czerwca według używanego przez odpowiedni kościół kalendarza i poprzedza święto Narodzenia proroka Jana Chrzciciela.
W tradycji wschodniosłowiańskiej święto Iwana Kupały (; ) obchodzone jest głównie na Ukrainie, Białorusi i Rosji w dniu 23 czerwca według kalendarza juliańskiego, czyli 6 lipca według kalendarza gregoriańskiego. Ma ono wiele zapożyczeń z wcześniejszego, pogańskiego święta tzw. Nocy Kupały.
W krajach anglojęzycznych pod nazwą Midsummer, w niemieckojęzycznych Mittsommerfest.
W Polsce Kościół katolicki, nie mogąc wykorzenić z obyczajowości ludowej corocznych obchodów pogańskiej sobótki (nocy Kupały), podjął próbę zasymilowania święta z obrzędowością chrześcijańską.
Początki zwyczaju Święto i zwyczaj o podobnym charakterze istniały na terytorium historycznych Włoch, gdzie nazywane było Sobatiną na cześć bogini Pales, w Panonii palilią. W kręgu kultury celtyckiej święta Beltane („powrót słońca”) i związanego z nim rytuału składania ofiar z Wierzbina. Corocznie w dniu 21 czerwca, przyjeżdżają do Stonehenge tłumne pielgrzymki, aby obserwować pierwszy promień wschodzącego słońca. mały|Uroczystość Wianków w Warszawie w 1870 roku
Symbole Do głównego rytuału adaptowanego obrzędu w zależności od regionu należało (należy): palenie ognia (np. na południu Polski), w Małopolsce, na Śląsku i Pomorzu – tzw. sobótka, na Warmii i Mazurach Palinocka lub ognie świętojańskie m.in. w krajach skandynawskich i anglo-saskich oraz Wielkopolska i historyczne Pomorze Zachodnie, skoki przez ognisko (np. Niemcy, Polska, Litwa, Łotwa, Rosja), palenie kukły (np. Irlandia, Francja, południowa Polska, Ukraina), tańce dziewcząt wokół rozpalonego w nocy ogniska (np. Białoruś, Podlasie), obrzęd zarzucania wianków przez głowę na drzewa (np. historyczna Wielkopolska, Pomorze, Warmia i Mazury), puszczanie wianków po wodzie (np. Kraków/Wianki, Mazowsze, Rosja), kąpanie się (np. Białoruś), wieńczenie zielem (np. Polska, Szwecja, Dania, Niemcy, Rosja itd.).
thumb|Szwedki w wiankach. thumb|Kwiat dziurawca zwany również zielem św. Jana thumb|Wieczór świętojański z modlitwą i śpiewem przy zapalanej sobótce nad Sanem. W przypadającą na 23–24 czerwca wigilię św. Jana, przeprowadzano tzw. obrzęd święcenia wody. W liturgii kościelnej zastosowanie miały również sekwencje i hymny świętojańskie, które przywędrowały do Polski z Zachodu. W kościołach chrześcijańskich jest to również okres przede wszystkim święcenia ziół leczniczych. Z ziół obowiązkowo święcone są dziurawiec, macierzanka oraz kwiaty ogrodowe. Dziurawiec używany w ludowej medycynie i magicznych praktykach, nosił podwójną nazwę: ziela guślarskiego lub świętojańskiego. W chorobie miała także pomagać paproć trzymana w izbie. W krajach bałtyckich i skandynawskich święto Jana Chrzciciela nazywa się również „dniem lub wieczorem ziół”.
W wigilię św. Jana we wsiach dorzecza Sanu pospolite było przysłowie „Na św. Marka sieje się ostatni owies, pierwsza tatarka”.
Tradycja świętojańska ma też w Polsce cechy wybitnie towarzyskie, kontynuowane do dziś.
Zobacz też
Noc Kupały Sen nocy letniej
Uwagi
Przypisy Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej: t. 2, 1981; „Istnieje grupa ziół świętojańskich, do których należały dawniej: dziurawiec, pokrzywa, paproć, bylica, boże drzewko, lulek czarny, jaskier i kopytnik i współcześnie: bylica-piołun, dziki bez czarny, dziurawiec (dzwonek czerwonym, ziele świętego Jana), ruta, rosiczka, łopian, biedrzeniec, czarny bez, mięta,...” w: Konteksty: polska sztuka ludowa: antropologia kultury, etnografia, sztuka, t. 48, s. 111.; Barbara Ogrodowska. Święta polskie: tradycja i obyczaj. 1996. Wacław Kubacki. Sen nocy letniej, 70. s. 75. Komentarze do Polskiego atlasu etnograficznego: Rolnictwo i hodowla. Polskie Tow. Ludoznawcze. 1994. s. 29. „In the south of Poland, from the Silesian frontier as far as the bend of the San including the districts of mountains and foothills, Whitsun and St. John’s fires were customary. In the low country both kinds of annual fires were called sobótki; in the mountains term like ognie, fakty, składanie watry, and palenie watry were usedes sobótki.” w: „Zeitschrift für Ostforschung”, t. 22, Johann Gottfried Herder-Forschungsrat. wyd. 1, 1973, s. 115. Palinocka, ognisko z tańcami w noc św. Jana w: Anna Szyfer. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków. 1968. Adam Paluch. Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób. 1995. „Die polnische Benennung dieser Feuer ist Sobotki. Wenn nun der Sonnabend gleichergestalt Sobota heißt, so scheint es mir demnach, als bedeute das Wort Sobotki Sabbathfeier, und dürfte diese Gewohnheit noch eine der Ueberreste des Heidenlhums sein, vielleicht ursprünglich ein Gökendienst.” w: Uebersicht der Arbeiten und Veränderungen. Schlesische Gesellschaft für Vaterländische Kultur. Wierzbin.
Kategoria:Święta chrześcijańskie