Psitakozaur (Psittacosaurus) – rodzaj prymitywnego ceratopsa z rodziny psitakozaurów (Psittacosauridae). Jego nazwa, odnosząca się do kształtu jego dzioba, przypominającego dziób papugi, oznacza „papuzi jaszczur” ( psittakē „papuga”; σαυρος sauros „jaszczurka”). Psittacosaurus występował na terenach współczesnej Azji ok. 130-100 mln lat temu. Obecnie znanych jest ponad dziesięć gatunków należących do tego rodzaju. Zwierzęta te charakteryzowały się mocnym dziobem. Były roślinożercami wielkości gazeli. Psittacosaurus był jednym z najprymitywniejszych ceratopsów. Psitakozaur żył w Chinach, Mongolii, Rosji oraz przypuszczalnie w Tajlandii. Odnaleziono 400 okazów psitakozaura, w tym wiele kompletnych szkieletów, dzięki czemu psitakozaur jest jednym z najlepiej poznanych marginocefali. Znaleziono ponadto szkielety osobników w różnym wieku – od świeżo wyklutego pisklęcia po osobnika w pełni dorosłego, co umożliwiło dokładne zbadanie przebiegu życia psitakozaura i jego obyczajów rozrodczych. Morfologia thumb|left|Porównanie wielkości człowieka i Psittacosaurus mongoliensis Gatunki psitakozaura różnią się od siebie budową czaszki i szkieletu oraz rozmiarami, ale wszystkie zachowują ten sam plan budowy ciała. Gatunek nominatywny – P. mongoliensis – osiągał 2 m długości oraz nieco powyżej 20 kg masyErickson, Gregory M. & Tumanova, Tatyana A. (2000). Growth curve of Psittacosaurus mongoliensis Osborn (Ceratopsia: Psittacosauridae) inferred from long bone histology. Zoological Journal of the Linnean Society 130: 551–566.. Kilka gatunków psitakozaura (P. major, P. neimongoliensis i P. xinjiangensisRussell, Dale A. & Zhao Xijin. (1996). New psittacosaur occurrences in Inner Mongolia. Canadian Journal of Earth Sciences 33: 637–648.Brinkman, Donald B., Eberth, David A., Ryan, M.J. & Chen Peiji. (2001). The occurrence of Psittacosaurus xinjiangensis Sereno and Chao, 1988 in the Urho area, Junggar basin, Xinjiang. Canadian Journal of Earth Sciences 38: 1781–1786.) było zbliżonych do niego rozmiarami, podczas gdy inne były znacznie mniejsze (P. sinensis, P. meileyingensis). Najmniejszym gatunkiem należącym do tego rodzaju był P. ordosensis (był on o 30% mniejszy niż P. mongoliensis). Po P. mongoliensis największymi gatunkami były P. lujiatunensis i P. sibiricusZhou Changfu, Gao Keqin, Fox, Richard C. & Chen Shuihua. (2006). A new species of Psittacosaurus (Dinosauria: Ceratopsia) from the Early Cretaceous Yixian Formation, Liaoning, China. Palaeoworld 15: 100–114.. Wysoka i krótka czaszka psitakozaura znacznie różniła się od czaszek większości dinozaurów ptasiomiednicznych i posiadała kilka cech charakterystycznych dla ceratopsów, takich jak kość rostralna i zwężająca się ku dołowi kość jarzmowa. Jednak psitakozaur w odróżnieniu od bardziej zaawansowanych ceratopsów nie miał kostnych rogów ani kryzy wokół karku. Tylko u P. sibiricus rozwinęły się rogi, co może być przykładem konwergencji. Na jednym okazie znaleziono otwór kloaki. Jak sugeruje nazwa, jego dziób był podobny do dziobu papugi. Długość kończyn przednich psitakozaura wynosiła tylko 58% długości kończyn tylnych. Miał zaledwie cztery palce, w odróżnieniu od większości dinozaurów ptasiomiednicznych. Ubarwienie mały|Model przedstawiający ubarwienie SMF R 4970 W 2010 roku na podstawie pigmentów zachowanych w łuskach psitakozaura SMF R 4970 Lingham-Soliar i Plodowski zasugerowali, że dinozaur ten był ubarwiony głównie na czarno i bursztynowo-brązowo, w maskujące barwy, z ciemniejszym grzbietem, a jaśniejszą stroną brzuszną ciała.
Gatunki thumb|240px|Głowy przedstawicieli gatunków z rodzaju Psittacosaurus Nazwa rodzajowa psitakozaura pochodzi z greckich słów psittakos – papuga i sauros – jaszczur. Odnosi się ona do podobieństwa dziobu psitakozaura do dziobu papugi i jego gadziej tożsamościOsborn, Henry F. (1923). Two Lower Cretaceous dinosaurs of Mongolia. American Museum Novitates 95: 1–10.. W ciągu lat do rodzaju psitakozaur zaliczono ponad tuzin gatunków, ale obecnie uznaje się dziewięć do jedenastuXu Xing & Zhao Xijin. (1999). Psittacosaur fossils and their stratigraphical implications. W: Wang Y. & Deng T. (red.). Proceedings of the Seventh Annual Meeting of the Chinese Society of Vertebrate Paleontology. Beijing: China Ocean Press, ss. 75–80.Sereno, Paul C. (2000). The fossil record, systematics and evolution of pachycephalosaurs and ceratopsians from Asia. In: Benton, Michael J., Shishkin, Mikhail A., Unwin, David M. & Kurochkin, Evgeny N. (red.). The Age of Dinosaurs in Russia and Mongolia. Cambridge: Cambridge University Press, ss. 480–516.. Właśnie rodzaj Psittacosaurus obejmuje najwięcej gatunków spośród dinozaurów (pomijając ptaki). Dobrze oddaje on różnorodność dinozaurów. Należy przy tym pamiętać, że wiele współczesnych gatunków jest bardzo podobnych do siebie pod względem budowy szkieletu, a różni się aspektami, które nie zachowują się w zapisie kopalnym. Tymczasem paleontolodzy mogą opisywać nowe gatunki zazwyczaj tylko na podstawie różnic w budowie szkieletu, więc gatunków dinozaurów, w tym psitakozaura, może być jeszcze więcej.
Psittacosaurus mongoliensis mały|Holotyp P. mongoliensis AMNH 6254 Pierwszy znany gatunek psitakozaura. Pierwsze jego skamieliny odkryto w 1922 podczas wyprawy na pustynię Gobi organizowaną przez Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej, a później oznaczone jako AMNH 6254. Ta sama ekspedycja odkryła wiele szczątków innych dinozaurów jak owiraptory, welociraptory i protoceratopsy. Późniejsze wyprawy złożone z różnie połączonych uczonych mongolskich, polskich, rosyjskich, chińskich, japońskich, amerykańskich znalazły wiele szczątków tego gatunku. Skamieniałości psitakozaura są najczęściej znajdowano w skałach pochodzących z aptu-albu sprzed około 125-100 mln lat. Do dzisiaj znaleziono ponad 75 szkieletów tego dinozaura, w tym prawie 20 całkowicie kompletnych. Znane są zarówno mające poniżej 13 cm długości pisklęta, jak i stare, dwumetrowe osobniki należące do tego gatunku. Czaszka tego gatunku na szczycie jest płaska, a z boku posiada trójkątne wgłębienia. P. mongoliensis jest największym znanym gatunkiem psitakozaura. Holotyp będący osobnikiem młodym ma mierzącą 15,2 cm czaszkę, a powiązana z nim kość udowa ma 16,2 cmOsborn, Henry F. (1924). Psittacosaurus and Protiguanodon: Two Lower Cretaceous iguanodonts from Mongolia. American Museum Novitates. 127: 1-16.. Najwięksi znani przedstawiciele tego gatunku mają mierzącą około 21 cm kość udową.
Protiguanodon mongoliense W 1923 Henry Fairfield Osborn opisał niewielkiego dinozaura, którego nazwał Protiguanodon mongoliense (nadał mu taką nazwę, ponieważ uznał nowo odkryte zwierzę za przodka iguanodonaOsborn, Henry F. (1923). Two Lower Cretaceous dinosaurs of Mongolia. American Museum Novitates 95: 1-10.). Jednak później okazało się, że pod tą samą nazwą opisano też iguanodonta. Później dokonano ich identyfikacji i przypisano je do rodzaju Iguanodon, a pozostałe szczątki przypisane do rodzaju Protiguanodon Yang Zhongjian (znany też jako C.C. Young) w 1958 opisał jako Psittacosaurus protiguanodonensisYoung C.C. (1958). The dinosaur remains of Laiyang, Shantung. Palaeontologia Sinica Series C 16: 53-159.. Obecnie uważa się gatunek Psittacosaurus protiguanodonensis za synonim gatunku Psittacosaurus mongoliensis, a Protiguanodon mongoliense i Psittacosaurus protiguanodonensis zostały z tą nazwą zsynonimizowane.
Psittacosaurus protiguanodonensis Patrz: Protiguanodon mongoliense
Psittacosaurus osborni W 1931 C.C. Young opisał na podstawie niekompletnej czaszki znalezionej w Mongolii Wewnętrznej (Chiny, Azja)Young C.C. (1931). On some new dinosaurs from western Suiyuan, Inner Mongolia. Bulletin of the Geological Society of China 11: 259-266. nowy gatunek należący do rodzaju Psittacosaurus – P. osborni. Jego nazwa gatunkowa honorowała paleontologa Henry'ego Fairfielda Osborna. Obecnie uważa się ten gatunek za synonim P. mongoliensisSereno, Paul C. (1990). New data on parrot-beaked dinosaurs (Psittacosaurus). W: Carpenter, Ken & Currie, Philip J. (red.). Dinosaur Systematics: Perspectives and Approaches. Cambridge: Cambridge University Press, ss. 203–210..
Psittacosaurus tingi Young opisał ten gatunek w 1931 w tej samej pracy, w której opisał P. osborni, na podstawie fragmentów czaszki. Później uznał go za synonim P. osborni. Obecnie oba te gatunki uważa się za synonimy P. mongoliensis.
Psittacosaurus sinensis mały|Szkielet Psittacosaurus sinensis w Paleozoological Museum of China, Pekin W 1950 r. datowanych na apt-alb skałach formacji Qingshan, leżącej w prowincji Shandong na południowy wschód od Pekinu (Chiny), znaleziono szczątki niewielkiego ceratopsa. Young w 1958 opisał go pod nazwą Psittacosaurus sinensis. Obecnie nauka zna ponad 20 okazów należących do tego gatunku, w tym kilka kompletnych czaszek i szkieletów. Dzięki temu P. sinensis jest najbardziej znanym gatunkiem psitakozaura po P. mongoliensis. P. sinensis różni się od innych gatunków psitakozaura głównie budową czaszki. Czaszki osobników dorosłych są mniejsze i posiadają mniej zębów niż P. mongoliensis. Kość jarzmowa posiada poprzeczne wyrostki tworzące „róg”, spotykany jest on także P. sibiricus i P. lujiatunensis. Najdłuższa znana czaszka należąca do P. sinensis ma 11,5 cm długości. Żuchwa nie ma okna zmniejszającego jej ciężar. Czaszka jest szersza niż dłuższa.
Psittacosaurus youngi Opisany został w 1962 przez Zhao Xijina. Jego nazwa gatunkowa honoruje C.C. YoungaZhao Xijin. (1962). [Concerning a new species of Psittacosaurus from Laiyang, Shantung.] Vertebrata PalAsiatica 6: 349-360.. Uważa się go za synonim P. sinensis, znanego z tych samych skał.
Psittacosaurus quyangensis Opisany na podstawie fragmentu czaszki znalezionej w Guyang w Regionie Autonomicznym Mongolia Wewnętrzna w Chinach (Azja) w 1983Cheng Zhengwu. (1983). [Reptilia.] In: [The Mesozoic Stratigraphy and Paleontology of the Guyang Coal-bearing Basin, Nei Monggol Autonomous Region, China.] Beijing: Geology Press. Pp. 123–136.. Obecnie uważa się go za synonim P. mongoliensis, a różnice między nimi interpretuje się jako różnice między poszczególnymi przedstawicielami tego samego gatunkuSereno, Paul C. (1990). New data on parrot-beaked dinosaurs (Psittacosaurus). In: Carpenter, Ken & Currie, Philip J. (Eds.). Dinosaur Systematics: Perspectives and Approaches. Cambridge: Cambridge University Press. Ss. 203–210.. Psittacosaurus xinjiangensis W 1988 Zhao i amerykański paleontolog Paul Sereno opisali P. xinjiangensis. Nazwa gatunkowa odnosi się do miejsca znalezienia skamielin – SinciangSereno, Paul C. & Zhao Xijin. (1988). Psittacosaurus xinjiangensis (Ornithischia: Ceratopsia), a new psittacosaur from the Lower Cretaceous of northwestern China. Journal of Vertebrate Paleontology 8: 353-365.. Na początku 1970 odkryto kilka szkieletów tego gatunku. Zostały one opisane przez Sereno i Zhao. Holotyp i najbardziej kompletny szkielet należą do osobników młodych. W różnych miejscowościach leżących w Xinjiang odkryto szczątki osobników dorosłychBrinkman, Donald B., Eberth, David A., Ryan, M.J. & Chen Peiji. (2001). The occurrence of Psittacosaurus xinjiangensis Sereno and Chao, 1988 in the Urho area, Junggar basin, Xinjiang. Canadian Journal of Earth Sciences 38: 1781-1786.. Okazy należącego do tego gatunku pochodzą z aptu-albu. Posiada „róg” wystający z kości jarzmowej. Kości biodrowe tego dinozaura ulegają procesowi panewki stawu biodrowego, charakterystycznemu dla długich kości. Ten gatunek wyróżniają również pewne cechy uzębienia. Kość udowa osobnika dorosłego ma ok. 16 cm długości.
Psittacosaurus meileyingensis