mały|Wykres przedstawia powstawanie i wzrost popularności partii politycznych we Włoszech w latach 1920–2021 Partia polityczna, inaczej stronnictwo („partia” od , część) – dobrowolna organizacja społeczna zrzeszająca osoby na podstawie wspólnego programu politycznego, mająca na celu jego realizację poprzez zdobycie i sprawowanie władzy (między innymi poprzez obsadzanie najważniejszych stanowisk osobami realizującymi jej program) lub wywieranie na nią wpływu. Prowadzi działalność polityczną, obejmującą formułowanie stanowisk wobec istotnych problemów politycznych oraz określanie kierunków działania i rozwoju organów państwa.

W demokracji parlamentarnej partie polityczne stanowią ogniwo łączące przedstawicielstwo ludowe z wyborcami. W państwach demokratycznych tworzenie partii politycznych jest wolne, o ile ich działalność jest zgodna z konstytucją.

Ze względu na charakter członkostwa może przyjmować formę partii kadrowej, skupiającej stosunkowo niewielką liczbę członków silnie zaangażowanych w działalność organizacji, albo partii masowej, w której istotną rolę odgrywają elity odpowiedzialne za kształtowanie programu politycznego. Pod względem organizacyjnym może charakteryzować się luźną strukturą lub rozbudowanym systemem wewnętrznej organizacji i dyscypliny, obejmującym między innymi członkostwo, składki oraz wewnętrzne organy rozstrzygające spory.

W państwach demokratycznych partia polityczna uczestniczy w sprawowaniu władzy przede wszystkim poprzez swoich przedstawicieli w parlamencie, którzy działają w ramach frakcji parlamentarnej i dążą do realizacji programu ugrupowania. Jeżeli partia nie dysponuje większością parlamentarną, może współtworzyć koalicję parlamentarną z innymi ugrupowaniami. Partie mogą funkcjonować pod różnymi nazwami, między innymi jako stronnictwa lub ruchy polityczne.

W Polsce działalność partii politycznych reguluje ustawa o partiach politycznych. Do utworzenia partii wymagane jest między innymi poparcie co najmniej 15 osób posiadających pełną zdolność do czynności prawnych.

Partie polityczne są organizacjami o charakterze członkowskim (są korporacjami) i dlatego są zaliczane do organizacji społecznych, podobnie jak stowarzyszenia czy związki zawodowe. Jednak partii politycznych nie zalicza się na ogół do organizacji pozarządowych, do których z kolei należą przede wszystkim stowarzyszenia i fundacje. Powodem niewłączania partii politycznych do organizacji pozarządowych jest zbyt bezpośrednie powiązanie tych pierwszych z władzą publiczną: partie są często wręcz organizacjami „rządowymi” () albo zamierzają takimi zostać.

Współcześnie partie są dobrowolnymi organizacjami zrzeszającymi obywateli świadomych wspólnoty swych interesów i poglądów i skłonnych do zdyscyplinowanego zabiegania o ich realizację przez zdobywanie i sprawowanie władzy państwowej.

Demokratyczne systemy są tym bardziej funkcjonalne, im lepiej partie: konsolidują polityków wedle zdolności artykułowania i reprezentowania interesów określonych odłamów społeczeństwa, potrafią skutecznie starać się o ich realizację, ukierunkowując zgodnie z demokratycznymi procedurami politykę państwa i międzypaństwowych instytucji, są zdolne do kojarzenia rywalizacji o władzę i wpływy w państwie i międzypaństwowych instytucjach, z umiejętnością negocjowania, zawierania kompromisów, współdziałania w kwestiach, w których interesy szerszych odłamów społeczeństwa bądź całego narodu są zgodne.

W systemach autorytarnych funkcje partii są istotnie odmienne i zróżnicowane w zależności od ich stosunku do panującego w danym państwie reżimu: funkcje partii legalnych wyznacza właściwa im rola narzędzia arbitralnego panowania nad społeczeństwem pozbawionym realnego wpływu na rządzących, funkcje partii kontestujących opresyjny reżim wynikają z wymogów prowadzonej w warunkach nielegalności walki i przygotowania do zmiany systemu i przejęcia władzy.

Historia Partia polityczna występowała w różnych epokach życia politycznego, choć jej forma i znaczenie zmieniały się w zależności od ustroju. Przykładami historycznych podziałów politycznych mogą być patrycjusze i plebejusze w starożytnym Rzymie oraz gibelini i gwelfowie w średniowieczu.

Współczesna partia polityczna, oparta na zorganizowanym członkostwie oraz pozyskiwaniu wyborców, rozwinęła się początkowo w Wielkiej Brytanii. Wraz z rozszerzaniem praw wyborczych istniejące od końca XVII wieku ugrupowania arystokratyczne oraz zrzeszenia przedstawicieli burżuazji stopniowo przekształcały się w trwalsze organizacje posiadające własne struktury administracyjne i działaczy, co w latach 30. XIX wieku doprowadziło do ukształtowania się Partii Konserwatywnej, wywodzącej się ze stronnictwa torysów, oraz Partii Liberalnej, związanej z tradycją polityczną wigów. Ich nazwy i programy odzwierciedlały dwie główne wówczas ideologie.

Rozwój parlamentaryzmu w XIX wieku sprzyjał powstawaniu partii politycznych również w innych państwach. Początkowo istotną rolę odgrywały ugrupowania konserwatywne, których zaplecze stanowiły przede wszystkim arystokracja i wielcy właściciele ziemscy, dążący do zachowania istniejącego porządku społecznego i politycznych przywilejów. Przeciwstawiały się im ugrupowania liberalne, reprezentujące głównie interesy burżuazji oraz dążące do zapewnienia równości politycznej. W niektórych państwach liberalizm łączył się również z postulatami narodowymi, w tym z ideą zjednoczenia Niemiec.

W drugiej połowie XIX wieku, wraz z rozwojem socjalizmu, na europejskiej scenie politycznej pojawiły się nowe ugrupowania – partie socjaldemokratyczne, wyrosłe na bazie ruchów robotniczych i związków zawodowych. Z nich z kolei, na początku XX wieku wyodrębniły się partie głoszące ideologię komunizmu. W odpowiedzi na rozwój ateistycznego w swym charakterze socjalizmu powstała ideologia chrześcijańskiej demokracji, co spowodowało powstanie partii nowego typu. W tym samym okresie zaczęły pojawiać się również partie chłopskie, sytuujące się blisko ugrupowań chadeckich. Za prawicowe zaczęto uznawać partie odwołujące się do doktryny konserwatyzmu i idei liberalizmu (ewoluujące stopniowo w kierunku centrum), za lewicowe natomiast – przede wszystkim socjaldemokratyczne. Kolejnym rodzajem partii, jakie pojawiły się na scenach politycznych różnych państw, były partie nacjonalistyczne, wywodzące swe idee z rewolucjonizmu. Dodatkowo w drugiej połowie XX wieku popularność zaczęły zdobywać nowe ideologie – nowa prawica, nowa lewica (ekologizm i feminizm), co również doprowadziło do powstania kolejnych partii.

Podział sceny politycznej Podział sceny politycznej na świecie jest ściśle związany z rozwojem parlamentaryzmu. Najwcześniej wyraźniejsze podziały zarysowały się we Francji, co miało związek z Wielką Rewolucją Francuską.

W tym okresie w świadomości społecznej ukształtowały się tradycyjne podziały na lewicę, centrum i prawicę, wywodzące się z układu miejsc zajmowanych przez poszczególne ugrupowania w parlamentach: we francuskim parlamencie rewolucjoniści zasiadali po lewej stronie, natomiast zwolennicy mniej radykalnych przemian – po prawej, a w parlamencie angielskim już w XVII wieku zwolennicy liberalnych Wigów zajmowali miejsca po lewej stronie sali, podczas gdy konserwatywni Torysi zasiadali po prawej. Z czasem podział ten doprowadził do określania ugrupowań socjalistycznych mianem lewicy, liberalnych – centrum, a konserwatywnych – prawicy.

Klasyfikacja partii politycznych Klasyfikacji wszystkich partii politycznych dokonuje się przeważnie na dwóch płaszczyznach – ze względu na cechy organizacyjne i sposób funkcjonowania oraz ze względów ideologiczno-programowych.

Podział organizacyjno-funkcyjny ze względu na strukturę organizacyjną komitetowe – pełniące rolę komitetu wyborczego (klasyczne przykłady to amerykańskie partie: Demokratyczna i Republikańska; w Polsce zbliżoną strukturę ma Platforma Obywatelska) rozwinięte – z rozwiniętą strukturą organizacyjną (np. niemieckie CDU, polskie PZPR, SLD) ze względu na genezę organizacyjną parlamentarno-wyborcze – wyłonione z grupy deputowanych, wokół której tworzą się komitety wyborcze, stopniowo integrujące się w jedną organizację (np. niemiecka FDP, brytyjska Partia Konserwatywna) pozaparlamentarne – powstałe z inicjatywy organizacji, której dotychczasowym celem nie był udział w wyborach (np. niemieckie SPD, Bündnis 90/Die Grünen, polskie PSL) ze względu na stopień upartyjnienia kandydatów masowe – skupiające dużą liczbę osób, z której wyłaniają się elity partyjne (częściej spotykana forma wśród partii lewicowych, np. francuska Partia Socjalistyczna) kadrowe – zrzesza niewielki procent swych wyborców (częściej partie centrowe, np. Partia Demokratyczna – demokraci.pl) ze względu na typ członkostwa z członkostwem bezpośrednim (np. niemieckie FDP) z członkostwem pośrednim (np. brytyjska Partia Pracy, Austriacka Partia Ludowa) ze względu na rozdział kompetencji w strukturze partyjnej scentralizowane – skupiające władzę w strukturach centralnych partii (np. brytyjska Partia Konserwatywna, polskie Prawo i Sprawiedliwość) zdecentralizowane – z szeroką autonomią instancji niższych w podejmowaniu decyzji (np. francuska Partia Socjalistyczna, niemieckie Bündnis 90/Die Grünen) ze względu na rodzaj komórki podstawowej zakładowe – z komórką podstawową partii w zakładzie pracy, przedsiębiorstwie (np. radziecka KPZR) terytorialne – z komórką podstawową obejmującą daną jednostkę terytorialną (np. polskie ZChN, PPS) ze względu na sposób powoływania władz demokratyczne – z władzą powoływaną i kontrolowaną przez członków (np. niemieckie CSU, FDP) niedemokratyczne – z władzą pochodzącą z mianowania, tzw. zasada wodzostwa (np. NSDAP, radziecka KPZR) ze względu na typ kierownictwa partyjnego z kierownictwem jednoosobowym – z rozbudowaną władzą przywódcy (np. NSDAP, radziecka KPZR) z kierownictwem wieloosobowym (kolegialnym) – najwyższą władzę sprawuje kongres, czyli zjazd partyjny (np. polski SLD) parlamentarne – z dominacją frakcji parlamentarnej w kierownictwie partyjnym (np. brytyjska Partia Konserwatywna) pozaparlamentarne – z kierownictwem organu partyjnego, znajdującego się poza parlamentem (np. radziecka KPZR) ze względu na cele partii wyborcze – ogniskujące swoją aktywność wokoło wyborów (np. amerykańskie partie: Demokratyczna i Republikańska) społeczności (np. polskie SLD) totalitarne (np. radziecka KPZR, NSDAP)

Podział ze względów ideologiczno-programowych

Z czasów rewolucji francuskiej pochodzi podział na lewicę i prawicę. Innym tradycyjnym kryterium podziału jest podział partii na konserwatywne oraz liberalne, alternatywnie zwane progresywnymi. Kryterium podziału jest wówczas idea praw jednostki i roli państwa w życiu społecznym i gospodarce.

W Europie partie zwykle dzieli się na obozy zależnie od wyznawanej przez nie ideologii. Podział ten wywodzi się jeszcze z XIX wieku, kiedy między partiami występowały bardzo duże różnice. Współcześnie różnice te objawiają się w większym stopniu w nazwie i w stosowanej retoryce niż w programie. Można zatem mówić o podziale partii według kryterium programowo-ideologicznego. W tym wypadku wobec partii przeważnie używa się następujących określeń: monarchistyczne, konserwatywne, konserwatywno-liberalne, liberalne, libertariańskie, liberalno-demokratyczne, socjalliberalne, chrześcijańsko-demokratyczne, chłopskie, chrześcijańsko-narodowe, narodowe, nacjonalistyczne, protestu, faszystowskie, robotnicze, socjaldemokratyczne, zielonych, feministyczne, socjalistyczne, komunistyczne. Osobny rodzaj partii stanowią partie regionalne. Warto też dodać, że w historii występowały partie, których identyfikacja z danym nurtem ideologicznym nie może być jednoznaczna, np. tzw. partia gaullistowska, czyli Rassemblement du Peuple Français (RPF) i Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem.

Istnieją też alternatywne podziały: na partie populistyczne i merytoryczne; ze względu na charakter programu: partie patronażu, partie interesu i partie światopoglądowe;