Pinakoteka Brera (wł. Pinacoteca di Brera) – muzeum przy ulicy Via Brera w Mediolanie we Włoszech, otwarte dla publiczności w 1803 r., posiadające wyróżniającą się kolekcję włoskiego malarstwa, m.in. dzieła Canaletta, Caravaggia i Rafaela. Muzeum powstało dzięki mecenatowi państwowemu.
Historia Muzeum mieści się w Palazzo di Brera – budynku, którego historia sięga I poł. XIII w., kiedy na obrzeżach ówczesnego Mediolanu osiedlili się członkowie półświeckiego zakonu humiliatów, łączący modlitwę z pracą fizyczną i znani w świecie zachodnim z wyrobu tkanin. W 1229 rozpoczęli oni budowę klasztoru i kościoła Santa Maria, ukończonego dopiero w 1347. W 1572, po decyzji papieża Piusa V likwidującej kongregację humiliatów, kompleks budynków przeszedł w ręce jezuitów, którzy otworzyli w nim szkołę i kolegium, a z biegiem lat zupełnie przebudowali, m.in. przy udziale znanego XVII-wiecznego architekta mediolańskiego, Francesca Marii Richiniego. W 1773 rozwiązano zakon jezuitów a założone przez nich kolegium przeszło pod zarząd państwa.
Ostateczny kształt nadał budynkowi architekt Giuseppe Piermarini, który pracował nad nim od roku 1774 na polecenie cesarzowej Marii Teresy. Zmieniono wówczas przeznaczenie budynku: znalazły się tam m.in. szkoły, obserwatorium astronomiczne, biblioteka i pinakoteka, która pierwotnie gromadziła odlewy, rysunki i ryciny wykorzystywane jako pomoce dydaktyczne przez studentów założonej w 1776 Accademia di Belle Arti (Akademii Sztuk Pięknych).
W 1803, za rządów napoleońskich, pinakoteka została udostępniona publiczności. W następnych latach zbiory muzeum znacząco się powiększały, m.in. o dzieła z likwidowanych kościołów Lombardii. Dzięki dekretowi wicekróla Eugeniusza de Beauharnais zakupiono m.in. słynny obraz Rafaela, Zaślubiny Marii.
thumb|Statua Napoleona dłuta Antonia Canovy na dziedzińcu pinakoteki Do rozwoju muzeum w początkowej fazie jego istnienia przyczynił się Andrea Appiani, malarz, portrecista Napoleona i komisarz ds. sztuk pięknych. Dzięki jego staraniom pinakoteka wzbogaciła swoją kolekcję m.in. o Kazanie św. Marka pędzla Gentilego i Giovanniego Bellinich, Odnalezienie ciała św. Marka Tintoretta czy arcydzieło Piero della Francesca, Pala Montefeltro (Madonna w otoczeniu świętych). Żeby pomieścić nowe dzieła, postanowiono przenieść je do budynku dawnego kościoła, który został podzielony na dwa piętra przez architekta Pietra Gilardoniego. Otwarcie odnowionej pinakoteki ze zbiorem 139 obrazów odbyło się 15 sierpnia 1809, w rocznicę urodzin Napoleona. W dalszym ciągu powiększano zbiory prac malarskich, których w 1813 było już prawie 900; jedną z nich była Pietà Belliniego.
W 1859, z okazji uroczystego wjazdu do Mediolanu Wiktora Emanuela II i Napoleona III po zwycięskiej bitwie pod Magentą, na dziedzińcu pinakoteki stanął brązowy posąg Napoleona jako Marsa niosącego pokój autorstwa Antonia Canovy, odlany w Rzymie w latach 1811–1812.
W 1882 Pinakoteka Brera została oddzielona od Akademii Sztuk Pięknych i zaczęła działać jako samodzielna instytucja o znaczeniu ogólnonarodowym pod pieczą malarza i witrażysty Giuseppe Bertiniego, który zreorganizował jej ekspozycję, powiększając ją o m.in. dwie kwatery Poliptyku Griffonich Francesca del Cossy i Portret Andrei Dorii jako Neptuna Bronzina. W 1898 dyrektorem muzeum został Corrado Ricci, który uporządkował ekspozycję w układzie chronologicznym z podziałem według szkół regionalnych, doprowadził też do rozbudowy galerii o dodatkowe sale. W pierwszej połowie XX w., dzięki stowarzyszeniu „Przyjaciele Brery i Muzeów Mediolanu”, kolekcja pinakoteki powiększyła się o Wieczerzę w Emmaus Caravaggia, Wiosenne pastwiska Giovanniego Segantiniego i Altanę w ogrodzie Silvestra Legi.
Siedziba muzeum ucierpiała w wyniku bombardowań w czasie II wojny światowej, zbiory jednak zostały ocalone. Odbudowę rozpoczęto w 1946, pracami kierował architekt Pietro Portaluppi. Pinakoteka wznowiła działalność w 1950. W 1974 została rozbudowana a zbiory wzbogaciły się o kolejne 50 dzieł malarzy i rzeźbiarzy włoskich z początków XX w.
Dzieła Zasadniczą część zbiorów muzeum stanowią obrazy artystów włoskiego renesansu, ale znajdują się tu także prace z innych epok. Poniżej wymieniono niektóre z dzieł kolekcji Pinakoteki Brera, uporządkowane według lat ich powstania. Przy każdym podano wymiary, zastosowaną przez twórcę technikę malarską oraz krótki opis.
thumb|Gentile da Fabriano, Poliptyk z Valle Romita
Gentile da Fabriano – Poliptyk z Valle Romita (ok. 1408–1412)
tempera na desce; wymiary: kwatera środkowa – 152,7 × 79,6 cm; kwatery górne – 48,8 × 38 cm; boczne – 117,6 × 40 cm Ten bogato złocony poliptyk został wykonany przez Gentilego w klasztorze bernardynów Santa Maria w Valdisasso i stanowił główny element wystroju przyklasztornego kościoła aż do początków XIX w., kiedy został podzielony na części, z których kwatera główna i cztery boczne znalazły się w pinakotece w 1811. Brakujące cztery górne kwatery zostały nabyte przez muzeum w 1901. Centralna część dzieła przedstawia koronację Matki Boskiej, sąsiadują z nią postaci świętych: Franciszka i Dominika. W pozostałych kwaterach można zobaczyć m.in.: św. Hieronima, Marię Magdalenę i Jana Chrzciciela.
thumb|Andrea Mantegna Poliptyk ze św. Łukaszem
Andrea Mantegna – Poliptyk ze św. Łukaszem (1453–1454) tempera na desce; wymiary: 178 × 227 cm Wykonanie poliptyku zlecili w 1453 przebywającemu w Padwie artyście benedyktyni z opactwa Santa Giustina. W archiwum miejskim zachowała się do dziś umowa, którą Mantegna zawarł z zakonnikami; zobowiązywał się on w niej m.in. do własnoręcznego namalowania wszystkich postaci, nabycia na własny koszt farb i wykonania błękitnej ramy (dziś zaginionej).
Centralna część poliptyku przedstawia św. Łukasza, patrona artystów, jako pochylonego nad pulpitem kopistę. W dolnym rzędzie, od lewej strony, Mantegna namalował świętych: Felicytę, Prosdocyma, Benedykta i Justynę, patronkę zamawiającego obraz klasztoru. Stoją oni w jednym planie na pokazanej w mocnym skrócie perspektywicznym posadzce o wzorze szachownicy, nadającej obrazowi głębi.
thumb|Andrea Mantegna, Martwy Chrystus
Andrea Mantegna – Opłakiwanie zmarłego Chrystusa (ok. 1475–1478)
tempera na płótnie; wymiary: 68 × 81 cm W 1460, po kilkuletnich namowach, sławny już – mimo młodego wieku – Mantegna przyjął posadę nadwornego malarza u Ludovica Gonzagi w Mantui, gdzie przebywał przez kilkadziesiąt lat. Tam powstał między innymi ten obraz, przedstawiający martwe ciało Chrystusa, ze stopami na pierwszym planie, ujęte w odważnym perspektywicznym skrócie. Dzieło wyróżnia się bardzo realistycznym oddaniem detali. W dalszym planie, z lewej strony, widać twarze płaczącej Maryi i Józefa z Arymatei oraz przypuszczalnie Marii Magdaleny.
Mimo że Martwy Chrystus zaliczany jest do najważniejszych dzieł artysty, nie zachowały się informacje o genezie jego powstania. Nie są znane też dokładne jego losy; wiadomo tylko, że kiedyś z Mantui trafiło do Ferrary, by na początku XVII w. znaleźć się w posiadaniu rodziny Aldobrandinich w Rzymie. Do pinakoteki trafiło w roku 1824.
thumb|Giovanni Bellini, Pietà
Giovanni Bellini – Pietà (ok. 1460) tempera na desce; wymiary: 86 × 102 cm Obraz przedstawia martwego Chrystusa podtrzymywanego przez Maryję i św. Jana. U dołu widoczna jest łacińska inskrypcja z nazwiskiem artysty.
Giovanni Bellini – Madonna greca (ok. 1460–1465) tempera na desce; wymiary: 82 × 62 cm Jeden z obrazów Belliniego przedstawiających Madonnę z Dzieciątkiem, którym w dużym stopniu artysta zawdzięczał swoją sławę wśród współczesnych. Znany jako Madonna greca ze względu na nawiązania do motywów bizantyjskich ikon. Dzieło przypuszczalnie powstało na zamówienie prywatne, później znalazło się w Pałacu Dożów w Wenecji.
thumb|180px|Francesco del Cossa – Święty Jan Chrzciciel
Francesco del Cossa – Święty Jan Chrzciciel (ok. 1472–1473)
tempera na desce; wymiary: 112x55 cm Obraz przedstawiający Jana Chrzciciela był pierwotnie częścią dużego poliptyku, którego głównym bohaterem był hiszpański dominikanin, św. Wincenty Ferreriusz. Poliptyk powstał na zamówienie Floriana Griffoniego i znalazł się w należącej w II poł XV w. do jego rodziny kaplicy w bazylice San Petronio w Bolonii.
Dzieło, nazywane Poliptykiem Griffonich, zostało ok. roku 1730 podzielone na kwatery, które najpierw znajdowały się w bolońskich kolekcjach, w 1851 – w Ferrarze a dwie z nich zostały zakupione przez pinakotekę w 1893. W 1934 historyk sztuki Roberto Longhi przeprowadził rekonstrukcję obrazu.
thumb|180px|Piero della Francesca, Madonna z dzieciątkiem w otoczeniu świętych
Piero della Francesca – Madonna z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych (ok. 1472–1474)
olej na desce; wymiary: 251 × 172 cm Dzieło – znane też pod nazwami: Sacra Conversazione, Madonna z Dzieciątkiem i Federikiem da Montefeltro, Pala Montefeltro lub Pala di Brera – powstało w Urbino na zamówienie księcia Federica da Montefeltro, którego klęcząca postać w zbroi widoczna jest na pierwszym planie. W centralnej części siedząca na podwyższeniu Matka Boża, ze złożonymi w modlitewnym geście dłońmi, trzyma na kolanach śpiące Dzieciątko; otacza ich półotwarty krąg postaci świętych. Scena „świętej rozmowy” ma prawdopodobnie miejsce w kościele.
Pierwotnie obraz miał większe rozmiary, lecz został przycięty ze wszystkich czterech stron.
Luca Signorelli – Biczowanie (ok. 1475–1480) tempera na desce; wymiary: 84 × 60 cm Obraz przedstawia scenę biczowania Chrystusa. Namalowany został na desce topolowej, prawdopodobnie dla Bractwa dei Raccomandati z siedzibą w kościele Santa Maria del Mercato i pierwotnie stanowił część drewnianego sztandaru procesyjnego, na którego odwrocie znajdowała się Matka Boska karmiąca. Obie prace, już rozdzielone, trafiły do Pinakoteki w roku 1811.
Jest to pierwszy obraz Signorelliego, na którym umieścił on swoją sygnaturę: Opus Luce Cortonensis, czyli „dzieło Łukasza z Cortony”.
thumb|Donato Bramante, Chrystus przy kolumnie
Donato Bramante – Chrystus przy kolumnie (ok. 1480–1481) tempera na płótnie przymocowanym do deski; wymiary: 93,7 × 62,5 cm Obraz przedstawia Chrystusa, z nagim torsem i koroną cierniową na głowie, przywiązanego do kolumny przed biczowaniem. W przeciwieństwie do typowego sposobu przedstawiania tego tematu, nie ma tu innych postaci, a w tle, przez okno, widać górzysty pejzaż z lustrem wody.
Pinakoteka weszła w posiadanie tego dzieła w roku 1915; wcześniej znajdowało się w kościele w opactwie Chiaravalle koło Mediolanu. Autorstwo obrazu przypisuje się Bramantemu na podstawie wzmianki w traktacie Giovanniego Paola Lomazzo z 1590, choć pod koniec XIX w. pojawiły się hipotezy, że jego twórcą był Bramantino.
Ercole de’ Roberti – Madonna na tronie w otoczeniu świętych (1480) olej na desce; wymiary: 323 × 240 cm Dzieło, znane też jako Pala di Ravenna, przedstawia temat Sacra Conversazione. Pod arkadowym sklepieniem, na tronie, zasiada Matka Boża z Dzieciątkiem, obok niej siedzą: św. Elżbieta i św. Anna. Tron ustawiony jest na platformie wspartej podporami, pomiędzy którymi, w tle, rozciąga się panorama Rawenny. Poniżej, na pierwszym planie, stoją św. Augustyn i bł. Piotr degli Onesti, założyciel zakonu kanoników regularnych z Rawenny, którzy w 1480 zamówili ten obraz.
Obraz został umieszczony w kościele Santa Maria in Porto Fuori. W 1550 zakonnicy przeprowadzili się do innego klasztoru, w którym dzieło znajdowało się do 1798 a w 1811 trafiło do zbiorów pinakoteki. W tym okresie jego autorstwo zostało przypisane Stefano da Ferrara, co w świetle źródeł historycznych w 1887 uznano za błąd.
Carlo Crivelli – Matka Boska z Dzieciątkiem (ok. 1488–1490) tempera na desce; wymiary: 218 × 75 cm Obraz umieszczony był w środkowej kwaterze poliptyku, który Crivelli wykonał do katedry w Camerino. Do pinakoteki trafił w 1811. Przedstawia Matkę Boską z Dzieciątkiem, siedzącą na tronie, u którego stóp stoi niewielka świeczka; ze względu na ten detal obraz jest znany też pod nazwą Matka Boska ze świeczką.