mały|Cerkiew Chrystusa Pantokratora w Nesebyrze (Bułgaria) z XIV w. mały|Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Sasinach Cerkiew prawosławna albo Kościół prawosławny – trzecia co do wielkości chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, zrzeszająca ponad 200 milionów chrześcijanAdherents.com., głosząca zasady wiary i życia oraz tradycję kościelną określaną mianem prawosławia. Według doktryny prawosławnej, najważniejszym i ostatecznym celem życia chrześcijańskiego jest osiągnięcie przez wierzących współudziału w naturze boskiej i pozyskiwanie Łaski Ducha Świętego. Dogmat ten zwany jest przebóstwieniem„Deification”. Cross, F.L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005..
W teologii prawosławnej Cerkiew to Jeden, Święty, Powszechny i Apostolski Kościół założony przez Jezusa Chrystusa i jego Świętych Apostołów ponad 2 tysiące lat temu. Składa się ona z licznych Cerkwi lokalnych nazywanych autokefaliami, które pozostają ze sobą w jedności dogmatycznej. Każdą lokalną Cerkwią autokefaliczną rządzi synod (sobór) biskupów pod przewodnictwem patriarchy, metropolity lub arcybiskupa. Pierwsze honorowe miejsce wśród przywódców Cerkwi lokalnych zajmuje patriarcha Konstantynopola, ze względu na dawną pozycję Konstantynopola jako stolicy Cesarstwa Bizantyńskiego oraz Pentarchię, czyli koncepcję kierowania Kościoła przez Pięciu Patriarchów wywodzącej się z pierwszych wieków chrześcijaństwa.
Nazwa Cerkiew prawosławna nazywana jest również Kościołem ortodoksyjnym. Słowo ortodoksja wywodzi się z języka greckiego i oznacza autentyczną wiarę i właściwe oddawanie czci (orthos – prawy, właściwy, autentyczny; doxa – sławienie, wiara, chwała).
Rozróżnienie między „Cerkwią” a „Kościołem” jest tradycyjne i specyficzne dla narodów Rzeczypospolitej. Do XVI w. zarówno organizacje wyznaniowe, jak i świątynie chrześcijańskie w języku staropolskim można było wymiennie określać obydwoma pojęciami. Ścisłe rozgraniczenie nastąpiło dopiero w końcu XVI w. i definitywnie w wieku XVII, w toku polemik prawosławno-katolickich wokół unii brzeskiejM. Karpluk, Słownictwo cerkiewne w polszczyźnie XVI w., [w:] red. R. Łużny, Chrześcijański wschód a kultura polska, Wydawnictwa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1989, s. 129–131.. We współczesnej polszczyźnie nazwa „Cerkiew” jest używana wyłącznie w odniesieniu do Kościołów prawosławnych i unickich wywodzących się z prawosławiahasło: Cerkiew, w: Słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN., zaś wszelkie pozostałe wyznania określa się jako „Kościoły”. Słowniki polsko-greckie sugerują jednak, by w odniesieniu do prawosławnych obiektów sakralnych w Grecji stosować pojęcie kościółPodręczny słownik polsko-grecki, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 2002, s. 49: „cerkiew: ή ορθόδοξη εκκλησία (των σλαβικών χωρών)... – prawosławny kościół (krajów słowiańskich)..” jako pierwsze tłumaczenie słowa „cerkiew” na język grecki ; Podręczny słownik grecko-polski, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1999, s. 108: „Εκκλησία” – kościół jako jedyne tłumaczenie greckiego określenia świątyni lub organizacji, na język polski. Autorzy Maria i Thanasis Kamburelis, w ogóle nie wykorzystują słowa „cerkiew”, w przypadku przekładów z języka greckiego.Największy grecki słownik, MEGA polono-elliniko kai ellino-poloniko leksiko, wydawnictwa Kalokathis, Ateny 2004 ; wymienia słowo „cerkiew” w wypadku tłumaczeń z języka polskiego, w wypadku tłumaczeń z języka greckiego na polski wskazuje użycie terminu „kościół”.. Istnieją także definicje kościoła jako każdego chrześcijańskiego miejsca modlitwy, niezależnie od wyznania.
Historia Cerkwi prawosławnej Powstanie Zgodnie z tradycją początki Kościoła sięgają I wieku i działalności Jezusa Chrystusa, żydowskiego nauczyciela religijnego uważanego przez wyznawców za mesjasza i Syna BogaHistorycy spierają się co do tego, czy to Jezus założył Kościół jeszcze za swojego życia, czy też jest on późniejszą strukturą, powołaną przez jego uczniów. W Ewangeliach Nowego Testamentu greckie słowo ekklesia, czyli Kościół, pojawia się trzykrotnie. Kościół jako poświadczona historycznie wspólnota wiernych pojawia się jednak dopiero w Dziejach Apostolskich, gdzie pod tą nazwą kryje się zgromadzenie wszystkich tych, którzy pełni Ducha Świętego oczekują na powtórne przyjście Jezusa.. Po śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa w 33 r. n.e. jego naukę głosiło dwunastu najbliższych uczniów, zwanych apostołami, wokół których gromadziła się coraz liczniejsza grupa wiernych, początkowo prawie wyłącznie narodowości żydowskiej. Ten pierwotny Kościół, który traktowany był jako stronnictwo religijno-polityczne, nie był jednolity i składał się z wielu grup (Kościołów lokalnych), tzw. gmin chrześcijańskich. Na czele pierwszej z nich, założonej w Jerozolimie ok. 33 r. n.e., stał początkowo Piotr Apostoł, a następnie Jakub Sprawiedliwy. Ważną rolę odgrywali także synowie Zebedeusza, Jakub Większy ApostołJakub Większy (Starszy), Apostoł. i Jan Ewangelista.
Działalność świętego Pawła Apostoła
Około 36 r. n.e., po nawróceniu w drodze do Damaszku, do grona apostołów dołączył Paweł z Tarsu, który przyczynił się do gwałtownego rozwoju chrześcijaństwa. Początkowo, w latach 37–38 działał on w Jerozolimie, następnie w Syrii i Cylicji. Podczas swoich podróży w latach 44–64 lub 67 założył wiele gmin chrześcijańskich, między innymi w Azji Mniejszej, Grecji, na Cyprze czy w Macedonii (Filipii). Paweł nawracał także ludzi niemających korzeni żydowskich (tzw. poganochrześcijan), co wywołało pierwsze spory z tzw. Judeochrześcijanami rozstrzygnięte na soborze Jerozolimskim ok. 50 r. Geza Vermes, autor książki Jezus ŻydGeza Vermes, Jezus Żyd, wydawnictwo Znak, Kraków 2003, wstęp Henryk Woźniakowski, posłowie ks. Michał Czajkowski. . uważa, że gdyby nie geniusz organizacyjny Pawła, chrześcijaństwo nigdy nie rozwinęłoby się na tak masową skalę.
Rozwój w Cesarstwie Rzymskim W kolejnych latach przybywało chrześcijan na terenie całego Cesarstwa rzymskiego, zwłaszcza wśród najniższych warstw społecznych. Kościół wciąż był podzielony na wiele gmin. Do największych z nich w I–II w. należały: gmina w Jerozolimie, Damaszku, Antiochii, Filipii, Efezie, Koryncie, Tesalonice i Rzymie. Dominującą rolę wśród nich odgrywała gmina chrześcijańska w Rzymie, określana mianem pierwszej pośród równych, co miało związek ze znaczeniem politycznym Rzymu i liczebnością tamtejszej gminy oraz faktem, że gmina ta miała być według tradycji założona przez apostołów Piotra i Pawła.
Zebrania gmin, otaczane aurą tajemniczości, budziły podejrzliwość, a nawet wrogość wśród ludzi innych wyznań. Na tym tle dochodziło do wystąpień antychrześcijańskich i prześladowań chrześcijan. Okres ten został opisany w sposób sfabularyzowany przez Henryka Sienkiewicza w powieści Quo vadis. Polski pisarz wzorował się w swoim opisie na relacji Tacyta z dzieła Annales (XV, 44) z 64 r. Mimo prześladowań gminy rozwijały się zgodnie ze starożytną sentencją mówiącą, że krew męczenników jest nasieniem nowych chrześcijan.
W stronę Kościoła powszechnego mały|Ikona przedstawiająca Ojców Kościoła podczas Soboru w Nicei (325) trzymających Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary (381) Liczne dokumenty z tamtego okresu potwierdzają, że pomiędzy gminami istniała pewna wspólnota, utrzymywana przez spotkania osobiste i korespondencję. W listach ówczesnych biskupów, m.in. Klemensa Rzymskiego, Polikarpa ze Smyrny i Ignacego z Antiochii pojawiają się pierwsze nawoływania do utrzymania jedności w wierze. W liście tego ostatniego do Kościoła w Smyrnie po raz pierwszy znalazło się określenie Kościół katolickiŚw. Ignacy Antiocheński, List do Kościoła w Smyrnie IV,2, w: Ojcowie Apostolscy, PSP 45, przekł. Anna Świderkówna, Warszawa 1990, s. 89.. Słowo katolicki pochodzi od greckiego określenia καθολικος oznaczającego uniwersalny lub powszechny. Określenie to pojawiało się również w późniejszych tekstach Ireneusza, biskupa Lyonu. Mniej więcej od II wieku n.e. mówi się już zawsze o jednym Kościele powszechnym, który składa się z wielu gmin. Wielki wpływ na utrzymanie wspólnoty miały zebrania kierowników gmin, podczas których załatwiano sprawy bieżące, zwłaszcza rozwiązywano trudności natury organizacyjnej i doktrynalnej. Nie wszystkie zebrania miały jednakowy zasięg. Dokumenty wspominają o synodach prowincjonalnych, o zebraniach biskupów z kilku prowincji i synodach powszechnych. Sobór powszechny, podobnie jak dzisiaj, uważano w tamtym czasie za najważniejszą instytucję całego Kościoła.
Dominująca religia Cesarstwa mały|„Nawrócenie Konstantyna” pędzla Rubensa Edykt mediolański z 313, w którym cesarz Konstantyn I WielkiKontrowersje wokół tej postaci i jej związkiem z początkami chrześcijaństwa sprawiają, że trudno wypowiedzieć się na ten temat obiektywnie. W tekście niniejszego artykułu postanowiono ograniczyć się do potwierdzonych faktów. Poniżej zamieszczono kilka subiektywnych źródeł, przedstawiających Konstantyna zarówno jako świętego Kościoła, jak i przebiegłego władcę, dla którego dobro chrześcijaństwa było jedynie pretekstem do realizacji własnych celów: Bralewski Sławomir, , Wydawnictwo WAM, Kraków 2001. . biografia Konstantyna w Prawosławnym serwisie internetowym artykuł Eugeniusz Obarskiego w serwisie Racjonalista.pl. podarował chrześcijanom swobodę wyznawania ich religii, przypieczętował ten drugi scenariusz.
20 maja 325 Konstantyn zwołał pierwszy sobór powszechny biskupów chrześcijańskich, znany w tradycji jako Sobór nicejski I. Głównym tematem obrad 220 biskupów była kwestia czy Bóg Ojciec i Syn Boży są jednej istoty, jak chcieli zwolennicy ruchu ortodoksyjnego, czy też Syn jest stworzony przez Ojca i jemu poddany, jak twierdzili zwolennicy Ariusza – arianie (odrzucali doktrynę o Trójcy, uznając ją za niebiblijną. Ariusz twierdził, że Jezus Chrystus jako syn Boży jest poddany Bogu, że został stworzony przez OjcaList Ariusza do Euzebiusza, biskupa Nikomedii, [w:] Isaac Boyle, A Historical View of the Council of Nice, 1836, s. 42–43; por. Prz 8,22-25; 1 Kor 1,30; Ewangelia Jana 1,18.).
Kwestia ta została rozstrzygnięta przez sobór po myśli ortodoksów, jednak rozstrzygnięcie to było później wielokrotnie kwestionowane na poszczególnych synodach. Arianie prezentowali się na nich jako zwolennicy ugody i zrezygnowania w wyznaniu wiary ze wszystkich sformułowań będących przedmiotem sporu, tj. zarówno ze współistotności Ojca i Syna głoszonej w nicejskim wyznaniu wiary, jak i z głoszonych przez Ariusza tez o podporządkowaniu Syna Ojcu i ich różnej istocie. To ugodowe stanowisko zyskało im poparcie wielu biskupów a przede wszystkim Cesarzy, umiarkowane Konstantyna Wielkiego, który dążył do rehabilitacji Ariusza i stanowcze jego syna Konstancjusza II. Przywódca obrońców Credo nicejskiego Święty Atanazy, biskup Aleksandrii, był za ich rządów kilkukrotnie usuwany ze stanowiska i wygnany.
Kres tym sporom położył dopiero w 381, sobór w Konstantynopolu, na którym uchwalono wyznanie wiary (credo), zawierające całe Credo nicejskie, uzupełnione o fragment dotyczący Ducha Świętego, oraz główne dogmaty wiary, do dziś uznawane przez Cerkiew, Kościół katolicki i protestancki.
mały|Zasięg chrześcijaństwa do roku 300 n.e.
W 330 stolica Cesarstwa została przeniesiona do Bizancjum i znaczenie tamtejszej gminy, nazywanej nowym Rzymem zaczęło szybko rosnąć, w związku ze wzrostem liczby mieszkańców i przede wszystkim dużymi wpływami jakie w ówczesnym kościele posiadali kolejni cesarze. Na soborze w Konstantynopolu w 381 r. Konstantynopol został uznany za drugą po Rzymie gminę w Kościele, zajmując tym samym miejsce dotychczas przyznawane Aleksandrii.
Wkrótce, w 380, po wstąpieniu na tron cesarski Teodozjusza I, chrześcijaństwo stało się oficjalną religią Imperium. Kościół stał się wtedy organizacja polityczną, popierającą działania cesarzy. Był podporą istniejącego ustroju politycznego, społecznego i gospodarczego, mimo że przez część chrześcijan było to uznane za odstępstwo od zasad głoszonych przez Jezusa i tradycję apostolską.