thumb|Doustna antykoncepcja postkoitalna Antykoncepcja postkoitalna, antykoncepcja awaryjna, antykoncepcja doraźna, antykoncepcja „po”, antykoncepcja „po stosunku”, antykoncepcja ratunkowa (potocznie określana jako tabletka „po”, pigułka „po”) – środki antykoncepcyjne przyjmowane po niezabezpieczonym stosunku lub w razie nieskuteczności zastosowanej metody antykoncepcyjnej w celu uniknięcia ciąży. Antykoncepcja postkoitalna jest skuteczna wyłącznie w ciągu pierwszych pięciu dni od niezabezpieczonego stosunku płciowego. Nie wywiera ona wpływu na już zagnieżdżony embrion, nie powoduje jego uszkodzenia ani nie powoduje poronienia.
Zastosowanie Niepożądana ciąża, pomimo względnej dostępności skutecznych metod antykoncepcyjnych, nadal stanowi poważny problem. Antykoncepcja postkoitalna może pomóc zmniejszyć prawdopodobieństwo niepożądanej ciąży szczególnie w przypadku stosunku bez zabezpieczenia, nieskuteczności wcześniej zastosowanej metody antykoncepcji oraz w celu ochrony kobiet będących ofiarami przemocy seksualnej.
Do wskazań do zastosowania antykoncepcji postkoitalnej należy: stosunek płciowy bez zastosowania skutecznej metody antykoncepcji, nieskuteczność, awaria lub nieprawidłowe użycie metody antykoncepcyjnej: pęknięcie, zsunięcie lub inne nieprawidłowe użycie prezerwatywy, opuszczenie kolejnych 3 lub więcej dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych, opóźnienie przyjęcia jednoskładnikowej tabletki antykoncepcyjnej (minipigułka), opóźnienie przyjęcia iniekcji noretysteronu powyżej 2 tygodni, opóźnienie przyjęcia iniekcji estrogenu i progestagenu powyżej 7 dni, opóźnienie umieszczenia, przedwczesne usunięcie lub odłączenie dopochwowego systemu antykoncepcyjnego (tzw. pierścienia) lub plastra antykoncepcyjnego, uszkodzenie, zbyt wczesne usunięcie kapturka naszyjkowego lub diafragmy, wydalenie wkładki wewnątrzmacicznej lub implantu antykoncepcyjnego, nieskuteczne zastosowanie stosunku przerywanego, szczególnie ejakulacja w pochwie lub w obrębie zewnętrznych narządów płciowych, nieprawidłowe zastosowanie naturalnej metody antykoncepcji, szczególnie stosunek płciowy w trakcie dni płodnych bez użycia skutecznej metody antykoncepcji, u ofiar nadużyć seksualnych, w tym gwałtu i przymuszanego seksu.
Metody antykoncepcji postkoitalnej
thumb|Doustna antykoncepcja postkoitalna. Lewonorgestrel może być podawany za pomocą pojedynczej dawki lub dwóch mniejszych dawek podanych w odstępie 12 godzinowym Doustna antykoncepcja doraźna jest oparta na działaniu syntetycznego hormonu płciowego progestagenu lub poprzez selektywną modulację receptora progesteronu. Obecnie rzadziej stosuje się progestagen w połączeniu z estrogenem w metodzie Yuzpe w ramach tabletki dwuskładnikowej. Wkładka wewnątrzmaciczna zawierająca miedź założona w ciągu pięciu dni od niezabezpieczonego stosunku jest formą antykoncepcji postkoitalnej. Środki przyjmuje się jak najszybciej po stosunku, podczas którego partnerzy nie zabezpieczyli się przed niechcianą ciążą lub zastosowane zabezpieczenie zawiodło.
Doustna antykoncepcja postkoitalna nie nadaje się jako metoda rutynowej antykoncepcji, ponieważ istnieją o wiele skuteczniejsze metody antykoncepcji, takie jak doustne tabletki antykoncepcyjne. Nie ma danych dotyczących skuteczności wielokrotnego użycia doustnej antykoncepcji postkoitalnej. Jednak jeśli jest taka konieczność lewonorgestrel może być użyty więcej niż jeden raz podczas danego cyklu miesięcznego, nie zaleca się ponownego użycia octanu uliprystalu ze względu na brak danych odnośnie do skuteczności i bezpieczeństwa takiego postępowania. Po konieczności użycia antykoncepcji postkoitalnej zaleca się wdrożenie długodziałającej odwracalnej metody antykoncepcyjnej (LARC).
Doustna antykoncepcja postkoitalna oparta wyłącznie na progestagenie W metodzie opartej na progestagenie wykorzystuje się syntetyczny analog progesteronu – lewonorgestrel. Lewonorgestrel przyjmuje się w pojedynczej dawce wynoszącej 1,5 mg, ewentualnie w dwóch dawkach po 0,75 mg przyjętych w odstępie 12 godzin. Wykazano, że jedna dawka 1,5 mg lewonorgestrelu jest równie skuteczna co przyjęcie dwóch dawek po 0,75 mg przyjętych w odstępie 12 godzin, przy czym w obrocie farmaceutycznym dominuje forma z jedną dawką. Lewonorgestrel należy przyjąć jak najszybciej po niezabezpieczonym stosunku, optymalną skuteczność lek wykazuje do 72 godzin od stosunku, maksymalnie do 120 godzin od stosunku, jednak wówczas lek wykazuje znacząco niższą skuteczność.
Doustna antykoncepcja postkoitalna oparta antyprogestagenach Doustna antykoncepcja postkoitalna może być oparta na użyciu selektywnego modulatora receptora progesteronu. W praktyce klinicznej stosuje się octan uliprystalu. Lek podaje się w jednorazowej dawce 30 mg. Octan uliprystalu wykazuje skuteczność gdy zostanie podany do 120 godzin od stosunku.
Octan uliprysalu ze względu na wyższą skuteczność i mniejsze ryzyko działań niepożądanych w porównaniu do lewonorgestrelu jest metodą antykoncepcji postkoitalnej z wyboru.
Metoda Yuzpe Jest to najstarsza forma antykoncepcji postkoitalnej, która została opracowana w latach 70. Metoda (schemat) Yuzpe polega na podaniu kombinacji analogu estrogenu (100–120 μg etynyloestradiolu) oraz progesteronu (0,50–0,60 mg lewonorgestrelu lub 1–1,2 mg norgesterelu) w kolejnych dwóch dawkach. Pierwszą dawkę należy przyjąć jak najszybciej po niezabezpieczonym stosunku – w ciągu 72 godzin od niego, a maksymalnie w ciągu 120 godzin. Kolejna dawka leku musi być przyjęta 12 godzin później. Ze względu na niższą skuteczność i wyższy odsetek działań niepożądanych obecnie metoda nie jest już zalecana, poza sytuacją niedostępności innych metod antykoncepcji postkoitalnej. Metoda Yuzpe właściwie już została całkowicie zastąpiona przez inne metody doustnej antykoncepcji postkoitalnej – lewonorgestrel i octan uliprystalu.
Wkładka wewnątrzmaciczna zawierająca miedź Wkładka wewnątrzmaciczna zawierająca miedź, założona w ciągu pięciu dni od niezabezpieczonego stosunku, jest metodą antykoncepcji postkoitalnej. Po spełnieniu funkcji antykoncepcji postkoitalnej wkładka może być dalej utrzymywana i zapewniać długotrwałą odwracalną metodę antykoncepcji. Wkładka może być utrzymywana do 12 lat. Ograniczeniem metody jest mniejszą dostępność oraz konieczność dostępu do przeszkolonego personelu medycznego mogącego założyć wkładkę.
Mechanizm działania Mechanizmem działania antykoncepcji postkoitalnej jest opóźnienie owulacji poprzez zablokowanie skokowego wzrostu stężenia (piku) lutropiny (LH), hamowanie rozwoju i dojrzewania pęcherzyka dominującego oraz jego pęknięcia (owulacji). Postulowanymi dodatkowymi mechanizmami jest zmniejszenie grubości endometrium oraz wpływ na transport komórki jajowej oraz plemników. Antykoncepcja postkoitalna jest nieskuteczna po implantacji i nie wpływa na rozwój zarodka, zatem nie jest to forma wczesnej aborcji.
Octan uliprystalu mały|alt=Patrz: podpis.|Wartości referencyjne stężenia estradiolu, progesteronu, FSH i lutropiny w kolejnych fazach cyklu menstruacyjnego. Podstawowym mechanizmem działania leku jest opóźnienie lub uniemożliwienie owulacji. Pojedyncza dawka leku hamuje dojrzewanie dominującego pęcherzyka i owulację. Po podaniu leku przed uwolnieniem lutropiny (LH) lub gdy jej stężenie zaczyna wzrastać, powoduje on przesunięcie piku stężenia tego hormonu, co ostatecznie hamuje wzrost oraz rozwój pęcherzyka i ostatecznie opóźnia lub blokuje owulację. W przeciwieństwie do lewonorgestrelu octan uliprystalu blokuje pęknięcie pęcherzyka również w momencie początku wzrastania stężenia lutropiny. Podanie leku już w trakcie szczytu stężenia lutropiny nie daje możliwości blokady owulacji i powoduje nieskuteczność leku, dlatego aby lek mógł być skuteczny powinien zostać podany przed owulacją. W badaniu klinicznym, gdy lek podano przed owulacją wykazano zmniejszenie prawdopodobieństwa ciąży o 80%, natomiast gdy lek podano po owulacji okazał się nieskuteczny, a odsetek ciąż nie różnił się istotnie statystycznie od grupy kontrolnej bez antykoncepcji. Badanie potwierdza, że podstawowym mechanizmem działania octanu uliprystalu jest opóźnianie lub blokowanie owulacji.
Lek nie wpływa na zdolność do implantacji. W badaniu klinicznym octan uliprystalu w dawkach stosowanych w antykoncepcji postkoitalnej nie wywierał wpływu na proces implantacji embrionu. W innym badaniu klinicznym dawki od 10 mg do 100 mg octanu uliprystalu powodowały zmniejszenie grubości endometrium, przy czym wpływ na grubość endometrium niższych dawek zbliżonych do 30 mg był porównywalny do placebo, ponadto w badaniu nie oceniono, czy ewentualny wpływ na grubość endometrium przy wyższych dawkach faktycznie przekłada się na proces implantacji.
Lewonorgestrel Lewonorgestrel jest syntetycznym analogiem progesteronu. Podstawowym i prawdopodobnie jedynym mechanizmem działania leku jest uniemożliwienie owulacji. Lewonorgestel hamuje przedowulacyjne uwalnianie lutropiny (LH) z przysadki, hamuje rozwój pęcherzyka dominującego oraz uniemożliwia owulację lub ją opóźnia. Zablokowanie owulacji jest związane z silną aktywnością gestagenną, antyestrogenową i antygonadotropową. W warunkach fizjologicznych wzrastający pęcherzyk wydziela estrogeny, które z kolei stymulują produkcję lutropiny (LH) w konsekwencji stymulacji przez gonadoliberynę (GnRH). Lewonorgestrel wywołuje w podwzgórzu hamowanie zwrotne ujemne i obniża pulsy GnRH, co zmniejsza uwalnianie LH niezbędnego do wywołania owulacji. Podanie leku w ciągu 2–3 dni przed szczytem LH powoduje zahamowanie, opóźnienie lub stępienie (spłaszczenie) szczytu LH, co przekłada się na opóźnienie rozwoju pęcherzyka dominującego lub zablokowanie owulacji, jednak gdy lek jest podany w momencie narastania stężenia LH lub w dniu jego szczytu to nie hamuje on owulacji. W dniu pojawienia się piku LH pęcherzyk dominujący osiąga średnicę powyżej około 16–18 mm i na tym etapie już doszło do zapoczątkowania procesów prowadzących do owulacji.
Nie ma dowodów wykazujących skuteczność lewonorgestrelu w zapobieganiu ciąży poprzez aktywność na perystaltykę jajowodów czy działanie antyimplantacyjne. Progestageny, których syntetycznym analogiem jest lewonorgestrej, w warunkach fizjologicznych są hormonami podtrzymującymi ciążę, dlatego z definicji bardzo mało prawdopodobne jest hamowanie receptywności endometrium przez analogi progestagenów. Również fakt największej skuteczności przyjętego przed owulacją oraz zmniejszona skuteczność lewonorgestrelu przyjętego z opóźnieniem po owulacji także przemawia za brakiem aktywności antyimplantacyjnej.
W kilku badaniach oceniano ewentualną aktywność antyimplantacyjną lewonorgestrelu. Obecnie większość nowych badań nie potwierdza takiego efektu. W niektórych starych badaniach sugerowano wpływ lewonorgestrelu na endometrium, przy czym jednocześnie nie potwierdzono samego faktu rzeczywistego wpływu obserwowanych zmian na zakłócenie implantacji. Większość nowych badań sugeruje niewielkie lub nieistotne zmiany w endometrium i również nie potwierdzono wpływu lewonorgestrelu na receptywność endometrium. W badaniu in vitro w kulturze ludzkich komórek zrębu i nabłonka endometrium we wczesnej fazie lutealnej z lewonorgestrelem nie stwierdzono zakłócenia zdolności do przetrwania blastocyt oraz zdolności do zagnieżdżenia blastocysty. W badaniach na zwierzętach lewonorgestrel nie wykazywał wpływu na zdolność do zagnieżdżenia się zapłodnionego jaja w endometrium. W dwóch badaniach zaobserwowano brak ciąż jedynie wtedy gdy lek był przyjęty przed owulacją, a ciąże pojawiały się wyłącznie przy przyjęciu leku po owulacji.
Lek nie wywołuje poronienia ani uszkodzenia embrionu i nie jest skuteczny po implantacji. Nie stwierdzono zaburzeń rozwojowych u dzieci w wieku 2 lat, które były eksponowane na lewonorgestrel z powodu zbyt późnego jego zażycia.