Dominus ac Redemptor

Dominus ac Redemptor (łac. Pan i Odkupiciel) – brewe papieża Klemensa XIV z dnia 21 lipca 1773, znoszące zakon jezuitów. Breve to zostało na papieżu wymuszone groźbami (m.in. zamknięciem klasztorów, likwidacją nuncjatur i inwazją Państwa Kościelnego) i zachętami (bezpieczeństwo dla pozostałych zakonów, otwarcie nuncjatur i oddanie okupowanych terytoriów) przez Hiszpanów, przy pomocy agentów Francji i Królestwa Neapolu Chadwick, Owen, The Popes and European Revolution. Clarendon Press, Oxford, 1981, s. 381. . Breve to cieszyło się powszechnie największą popoularnością spośród bulli i breve papieskich jakie kiedykolwiek wydano, porównywalnym jedynie z ogłoszeniem aggiornamento Jana XXIII Chadwick, Owen, The Popes and European Revolution. Clarendon Press, Oxford, 1981, s. 374, 382..

Breve to jest przykładem zarówno mocy papieskiej wewnątrz Kościoła (kasata najsilniejszego zakonu bez żadnych wstępnych kwerend), jak i mocy państw katolickich, które papieża do tego kroku zmusiły. Było ono jednocześnie możliwe dlatego, że założyciel zakonu, Ignacy Loyola, uczynił posłuszeństwo papieżowi najwyższą cnotą jezuitów Chadwick, Owen, The Popes and European Revolution. Clarendon Press, Oxford, 1981, s. 383-4. .

Tło historyczne Działalność jezuitów, zwłaszcza na polu edukacji, oraz ich intrygi polityczne wzbudzała w Europie wielkie wzburzenie i protesty. Jezuici najpierw zostali usunięci z Portugalii w roku 1759. We Francji wzbierała fala oburzenia na jezuitów, w wyniku której zjazd biskupów francuskich w 1761 roku domagał się przeprowadzenia reorganizacji zakonu. Jednak jezuici oparli się temu, zaś przełożony jezuitów, generał Lorenzo Ricci, wyrzekł wówczas pamiętne słowa: „Sint ut sunt, aut non sint” (musi istnieć, jak istnieje, albo nie istnieć).

Oburzenie sięgnęło zenitu wskutek skandalu finansowego ojca La Valette’a, przełożonego misji jezuickiej na Martynice. La Valette zaciągnął kredyt komercyjny na działalność handlową misji jezuickich, jednak nie był w stanie terminowo spłacić długu, który m.in. wobec pewnej spółki handlowej z Marsylii sięgał dwa i pół miliona ówczesnych franków. Generał Ricci także odmówił spłaty długu argumentując, że La Valette pogwałcił prawo zakonu, które zabraniało swym członkom prowadzenia interesów z pozycji zarządzającego lub partnera, wobec tego Towarzystwo nie ponosi za te długi odpowiedzialności. Spółka z Marsylii pozwała Towarzystwo do sądu, który nakazał Towarzystwu spłatę długów La Valette, jednak jezuici odwołali się do Parlamentu. Parlament wydał orzeczenie na niekorzyść jezuitów, a następnie (6 sierpnia 1762) dekret o wypędzeniu jezuitów z Francji, uznając ich działalność za szkodliwą dla interesów narodu.

W Hiszpanii intrygi jezuitów doprowadziły do antyrządowych rozruchów w Madrycie, które rząd stłumił, a następnie na mocy dekretu Karola III z dnia 1 kwietnia 1767 wypędził zakonników z Hiszpanii. Z Neapolu jezuitów wygnano w listopadzie 1767.

Dekret usuwający jezuitów z księstwa Parmy wydano w roku 1768. W tymże samym roku wielki mistrz zakonu kawalerów maltańskich Manuel Pinto da Fonseca wypędził jezuitów z Malty.

W roku 1772 Klemens XIV zamknął seminarium jezuickie w Rzymie, a następnie wszystkie ich domy i kościoły w krajach papieskich. Ostatecznym ciosem dla jezuitów było brewe Dominus ac Redemptor.

Treść breve Klemens XIV stwierdza w nim, że działalność jezuitów spowodowała w licznych miejscach „bunty, rozruchy, waśnie i zgorszenia”, skutkiem czego królowie Francji, Hiszpanii, Portugalii i obojga Sycylii „zmuszeni byli zakonników tych zupełnie wydalić i wypędzić ze swych królestw i posiadłości”, a następnie zażądali całkowitego zniesienia Towarzystwa.

Fragmenty brewe:

Dalej papież podaje liczne przykłady wprowadzania ograniczeń w zakresie tworzenia nowych kongregacji zakonnych (wydane przez Innocentego III i Grzegorza X), ograniczania przywilejów (zakon pijarów) oraz kasaty zakonów, które powodowały niepokoje i problemy wewnątrz Kościoła (Templariusze, Humiliaci, Bracia Konwentualni Reformowani, Bracia Ambrozjańscy, Bazylianie Ormiańscy, Kongregacja Dobrego Jezusa, Kanonicy Regularni św. Jerzego z Algi, Hieronimici z Fiesole i Jezuaci św. Jana Kolumbana).

Następnie papież przechodzi do analizy powstania, rozwoju i aktualnego stanu Towarzystwa Jezusowego, przypominając nadane mu liczne przywileje oraz środki zaradcze celem rozwiązania problemów i konfliktów spowodowanych działalnością jezuitów. Papież stwierdza:

Skutki breve 31 maja 1775 roku, czyli blisko dwa lata po wydaniu breve kasacyjnego, Ambasador Hiszpanii w Rzymie przesłał papieżowi Piusowi VI memorandum, w którym ostrzegał papieża przed udzielaniem pomocy byłym jezuitom i uwalnianiem uwięzionych eks-zakonników (m.in. Lorenzo Ricci), przypominając, że przed wyborem papieża Klemensa XIV Portugalia była bliska schizmy, Hiszpania wydaliła nuncjusza i rozważała zniesienie władzy papieskiej, Francja promowała gallikanizm i okupowała Avinion, Królestwo Wenecji okupowało Benevento i Pontecorvo, a ustawy antypapieskie uchwalono bądź zamierzano uchwalić w Wiedniu, Mediolanie, Moguncji, Trewirze, Parmie, Toskanii, Genui i Lucca. Dodał też, że tylko ślepy nie widziałby dobra, jakie spowodowało brewe kasacyjne i że dzięki niemu uciszono nadciągającą burzę Chadwick, Owen, The Popes and European Revolution. Clarendon Press, Oxford, 1981, s. 383. .

W krajach katolickich kasatę jezuitów postrzegano jako konieczny krok w kierunku lepszej organizacji państwa Chadwick, Owen, The Popes and European Revolution. Clarendon Press, Oxford, 1981, s. 384. .

Przypisy

Listy papieża Klemensa XIV Ganganellego. Uwagi, mowy, kazania, panegiryk, Kraków 1774, druk. Ignacego Grobla, Bibliopoli J. K. Mości, t. II, cz. I, s. 221 nn. Stanisław Załęski, Historia zniesienia Zakonu Jezuitów i jego zachowanie na Białej Rusi, t. I, Lwów 1874, s. 15 nn.

Kategoria:Brewe papieskie Kategoria:Jezuici