Stopnie harcerskie – stopnie zdobywane w harcerstwie poprzez wykazanie się określonym zasobem wiedzy i umiejętności.

Stopnie są elementem metody harcerskiej, dzięki której harcerze zostają zmotywowani do samorozwoju.

W poszczególnych organizacjach harcerskich są różne systemy stopni, choć różnice między nimi są stosunkowo nieznaczne (zwiększyły się nieco po 2003) – dotyczą części oznaczeń i niektórych nazw.

Stopnie harcerskie obecnie Stopnie harcerskie w ZHP W Związku Harcerstwa Polskiego od 2003 funkcjonuje 6 stopni harcerskich. Wprowadzono je Uchwałą nr 40/XXXII Rady Naczelnej ZHP z dnia 15 czerwca 2003. Stopnie są odtąd ściśle powiązane z grupami metodycznymi (wiekowymi): harcerzy, harcerzy starszych i wędrowników (w każdej grupie są 2 stopnie). Członkowie ZHP, którzy wstępują do związku w wieku późniejszym niż w grupie metodycznej harcerzy, nie muszą zdobywać niższych stopni, a jedynie te przypisane do grupy, do której należą. Mimo reformy systemu oświaty z 2017 w ZHP (likwidacja gimnazjów, przywrócenie 8-klasowych szkół podstawowych) w ZHP pozostawiono „gimnazjalną” grupę harcerzy starszych z przypisanej do tego wieku stopniami. W 2020, po przeprowadzonych konsultacjach, Rada Naczelna ZHP podjęła uchwałę nr 58/XL z 28 czerwca 2020Uchwała Rady Naczelnej ZHP nr 58/XL z dnia 28 czerwca 2020 r. w sprawie przyjęcia trybu dalszej realizacji zapisów Uchwały nr 65/XXXVIII Rady Naczelnej ZHP z dnia 8 października 2017 r. w sprawie wpływu skutków reformy edukacji na system metodyczny ZHP, w której znalazły się zapisu o konieczności uelastycznienia systemu metodycznego (w tym systemu stopni) i wzmocnienia płynnego dostosowywania pracy wychowawczej do zmieniających się z wiekiem potrzeb harcerek i harcerzy.

+Oznaczenia stopni harcerskich ZHP Oznaczenia nanaramiennikach:50px|młodzik - naramiennik50px|wywiadowca - naramiennik50px|odkrywca - naramiennik50px|ćwik - naramiennik50px|harcerz orli - naramiennik50px|harcerz Rzeczypospolitej - naramiennik Oznaczenia napatkachw drużynachwodnych: 50px|młodzik - patka 50px|wywiadowca - patka 50px|odkrywca - patka 50px|ćwik - patka 50px|harcerz orli - patka 50px|harcerz Rzeczypospolitej - patka Nazwa stopnia- chłopcy: młodzik(mł.) wywiadowca(wyw.) odkrywca(odkr.) ćwik(ćw.) harcerz orli(HO) harcerzRzeczypospolitej(HR) Nazwa stopnia- dziewczęta: ochotniczka(och.) tropicielka(trop.) pionierka(pion.) samarytanka(sam.) harcerka orla(HO) harcerkaRzeczypospolitej(HR) Grupa metodyczna:harcerzeharcerze starsiwędrownicy Wiek:10-13 lat13-16 lat16-21 lat (przed 1 września 2015 do 25 lat) Harcerz bez stopnia nosi pagony bez oznaczeń.

Oprócz stopni istnieją jeszcze także: próba harcerza i próba wędrownicza:

Próbę harcerza należy przejść przed rozpoczęciem zdobywania pierwszego stopnia, kończy się ona złożeniem przyrzeczenia harcerskiego i wręczeniem Krzyża Harcerskiego. Próbę wędrowniczą należy odbyć przed zdobyciem stopnia harcerza orlego, a po jej zakończeniu zostaje przyznany naramiennik wędrowniczy.

Oznaki stopnia harcerskiego znajdują się na patkach (pagonach)Regulamin Mundurowy ZHP, V.1.1. w barwach jednostki, nasuniętych na naramienniki. Członkowie jednostek o specjalności wodnej lub żeglarskiej, noszą dystynkcje na specjalnych, czarnych patkach umieszczonych z przodu koszuli.

Stopnie od odkrywcy i pionierki wzwyż można oznaczać nabiciami na krzyżu harcerskim.

Stopnie harcerskie w ZHR W Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej funkcjonuje 5 stopni harcerskich. Stopnie oznacza się tradycyjnie elementami nabijanymi na krzyżu harcerskim, a dodatkowo w Organizacji Harcerzy można stosować oznaczenia naszywane na lewym ramieniu bluzy mundurowej.

System 5 stopni harcerskich używany jest też przez: HROŚ, NDH „Bądź Gotów”, NKIH „Leśna Szkółka”, Szczep „Czerwone Maki” oraz Chorągiew Harcerzy w Kanadzie.

Oznaczenia nakrzyżu:50px|Krzyż Harcerski z wieńcem głogowym50px|Krzyż Harcerski odkrywca50px|Krzyż Harcerski ćwik50px|Krzyż Harcerski Harcerz Orli50px|Krzyż Harcerski Harcerz Rzeczypospolitej  — Srebrna lilijka Złota lilijka Złota lilijka Złota lilijka  — — — Złoty okrąg Złoty okrąg  — — — — Złoty wieniecOpcjonalne oznaczenia nanaszywkach w OHy ZHR:centrujcentrujcentrujcentrujcentrujNazwa stopnia- chłopcy:młodzik(mł.)wywiadowca(wyw.)ćwik(ćw.)Harcerz Orli(HO)Harcerz Rzeczypospolitej(HR)Nazwa stopnia- dziewczęta:ochotniczka(och.)tropicielka(trop.)samarytanka(sam.)wędrowniczka(wędr.)Harcerka Rzeczypospolitej(HR)

Stopnie w Stowarzyszeniu Harcerskim W Stowarzyszeniu Harcerskim stosuje się również system 5 stopni. Wymagania stopni pochodzą z regulaminu stopni KIHAM, i podobnie jak w tym systemie stopni stosowana jest nazwa pionierka na oznaczenie 3. stopnia żeńskiego (w ZHR samarytanka). Stopnie oznacza się tradycyjnie elementami nabijanymi na krzyżu harcerskim, a dodatkowo można stosować naramiennikiRegulamin Mundurowy - Regulamin odznak, oznak zuchowych, harcerskich i instruktorskich Stowarzyszenia Harcerskiego.

Oznaczenia nakrzyżu:50px|Krzyż Harcerski z wieńcem głogowym50px|Krzyż Harcerski odkrywca50px|Krzyż Harcerski ćwik50px|Krzyż Harcerski Harcerz Orli50px|Krzyż Harcerski Harcerz Rzeczypospolitej  — Srebrna lilijka Złota lilijka Złota lilijka Złota lilijka  — — — Złoty okrąg Złoty okrąg  — — — — Złoty wieniecOpcjonalne oznaczenia nanaramiennikach:50px|Młodzik - naramiennik50px|Wywiadowca - naramiennik50px|ćwik - naramiennik  Nazwa stopnia- chłopcy:młodzik(mł.)wywiadowca(wyw.)ćwik(ćw.)harcerz orli(HO)Harcerz Rzeczypospolitej(HR)Nazwa stopnia- dziewczęta:ochotniczka(och.)tropicielka(trop.)pionierka(pion.)wędrowniczka(wędr.)Harcerka Rzeczypospolitej(HR)

Stopnie w SHK Zawisza - FSE Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego Zawisza – FSE używa jeszcze innego systemu stopni: organizacja męska: wywiadowca, ćwik, harcerz orli, Harcerz Rzeczypospolitej organizacja żeńska: tropicielka, pionierka, samarytanka, wędrowniczka, Harcerka Rzeczypospolitej

Stopnie harcerskie w przeszłości, nazwy i oznaczenia Początki harcerstwa w Polsce

Większość obecnych nazw stopni harcerskich stosowanych jest niemal od początków harcerstwa. Nazwy młodzik użył jako jednej z propozycji na nazwę pierwszego stopnia Andrzej Małkowski. Określeń pierwszych 3 stopni: młodzik, wywiadowca, ćwik użyli już w 1912 w swoim podręczniku skautowym Harce młodzieży polskiej Mieczysław Schreiber i Eugeniusz Piasecki (w sieci dostępne II wydanie: ):

PoziomMałkowski (Scouting... 1911)Piasecki, Schreiber (Harce... 1912)przyjęcie do patroluochotnikfryc, młodzik, ochotnikskaut II klasyzwiadowca, wywiadowcaharcerz, wywiadowcaskaut I klasyharcerzćwik, harcerz(sic!)

Naczelnictwo Skautowe we Lwowie w październiku 1912 wprowadziło następujące stopnie: młodzik wywiadowca ćwik harcerz i ogłosiło w 1912–1913 w czasopiśmie „Skaut” wymagania stawiane na „egzaminach” na poszczególne stopnie. Rozkazem Naczelnictwa z 15 października 1913 wprowadzono oficjalne oznaki pierwszych dwóch stopni, a rozkazem z 15 kwietnia 1914 – stopnia ćwika.

IV Zjazd ZHP 1920r.

W dniach 3–5 stycznia 1920 na czwartym zjeździe Naczelnej Rady Harcerskiej w Warszawie uchwalono projekt statutu ZHP, zatwierdzony przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 2 sierpnia 1920 w którym został zawarty system wymagań na stopnie harcerskie (nazwane „próbami młodzieży”) wraz z oznaczeniami stopni, które w części organizacji harcerskich stosuje się do dziś:

Stopień Nazwa stopnia Oznaczenie Zadania prób dostosowane do wiekupróba III stopniamłodzikkrzyż harcerski, oksydowany noszony na lewej piersi dwa centymetry nad kieszenią lub (zastępczo z powodu braku metalu na krzyże) lilja z białej blachy, wysokości 25 mm, na lewej piersi na podkładce barwy chorągwi do 12 lat włączniepróba II stopniawywiadowcakrzyż ze srebrną lilją do 14 latpróba I stopniaćwikkrzyż ze złotą lilją do 16 lat – Harcerz Rzeczypospolitejkrzyż ze złoconym wiankiemdo 18 lat

Nieco później pojawiło się określenie skaut Orła Białego (dzisiejszy harcerz orli). Stopnie wyższe od skautów I klasy polegały głównie na zdobyciu odpowiedniej ilości sprawności.

W 1925 (rozkaz Naczelnictwa z 30 listopada) uzupełniono programy prób dla wędrowników (tzw. włóczęgów) o stopień starszego ochotnika dla kandydatów nowo wstępujących do drużyn wędrowników bez wcześniejszego doświadczenia harcerskiego i próbę wędrowniczą (włóczęgi).

Drużyny żeńskie - po 1925r.

W harcerstwie żeńskim w 1925 (rozkaz Głównej Kwatery Żeńskiej L.2 z 2 czerwca 1925) ustalono pięciostopniowy system prób na stopnie: ochotniczka pionierka samarytanka przewodniczka harcerka Rzeczypospolitej.

Ewa Grodecka opisuje je w 1937 w nieco innym podziale: ochotniczka pionierka samarytanka wędrowniczka przewodniczka.

Pierwsze trzy stopnie były realizowane przez dziewczęta w wieku 11 – 16 lat, natomiast kolejne adresowano do dziewcząt starszych. Granice wiekowe nie były ustalone sztywno: Okres samarytanki stoi na granicy dwóch etapów wychowania harcerskiego. W pewnych wypadkach zamyka on etap młodszych dziewcząt, w innych wchodzi już w okres dziewcząt starszych. Zależy to przede wszystkim od czynników psychologicznych: kierować się tu będziemy znajomością naszych dziewcząt, ich rozwoju, potrzeb indywidualnych i warunków zewnętrznych. Według nich będziemy postępować, im podporządkujemy wytyczne organizacyjne. Zwróćmy uwagę: żaden program próby nie określa sztywno wieku, w jakim określony stopień powinien być przez dziewczęta zdobyty. Programy są dla dziewcząt, nie dziewczęta dla programów.

Ewa Grodecka Starszymi dziewczętami nazywano ochotniczki, pionierki i samarytanki. Dziewczęta, które wstąpiły do harcerstwa w wieku powyżej 16 lat, po przejściu okresu próbnego miały zdobywać stopień starszej ochotniczki. Następnie, zależnie od wieku i wyrobienia harcerskiego, dziewczęta mogły zdobywać stopień samarytanki lub wędrowniczki. Stopień wędrowniczki można było zatem zdobyć po stopniu samarytanki lub będąc bardziej doświadczoną starszą ochotniczką.

System 5 stopni thumb|Krzyż harcerski z nabitymi złotymi elementami - tradycyjne oznaczenie stopnia harcerza Rzeczypospolitej W okresie międzywojennym używano systemu 5 stopni: młodzik wywiadowca ćwik harcerz orli i harcerz Rzeczypospolitej – podobnie jak nadal w ZHR, Stowarzyszeniu Harcerskim i kilku innych mniejszych organizacjach.

Harcerki zdobywały stopnie: ochotniczki (przed I wojną światową nazywanej też młódką) pionierki samarytanki przewodniczki (od 1936 – wędrowniczki) i harcerki Rzeczypospolitej. W 1946 po ochotniczce dodano tropicielkę, a zrezygnowano z harcerki Rzeczypospolitej.

Stopnie wyrównawcze

Dla starszych harcerzy (w wieku powyżej 15 lat) nowo wstępujących do drużyny wprowadzano okresowo stopnie wyrównawcze: starszego ochotnika i włóczęgi, dla starszych harcerek – starszej ochotniczki. Stopnie wyrównawcze stosowane były w ZHP w okresie międzywojennym, w Szarych Szeregach, w KIHAM i w ZHR w latach 90.

Aby zdobyć stopień harcerza orlego – wędrowniczki oraz harcerza Rzeczypospolitej – harcerki Rzeczypospolitej, należało ułożyć indywidualny program próby i uzgodnić go odpowiednio z komisją harcerza orlego – wędrowniczki lub z kapitułą stopnia HR.

System 5 stopni obowiązywał ponownie w całym ZHP w latach 1993–2003.

Oznaczenia na krzyżu harcerskim

Z systemem 5 stopni jest związany tradycyjny sposób oznaczania stopni na krzyżu harcerskim – zdobycie pierwszego stopnia potwierdzane jest dopuszczeniem do złożenia przyrzeczenia harcerskiego i wręczeniem krzyża. Kolejne stopnie oznacza się przez nabijanie na krzyżu srebrnych i złotych elementów: lilijki, kręgu i wieńca. O oznaczaniu stopni na krzyżu pisał Kazimierz Lutosławski w projektach polskiej odznaki skautowej: Pole, prążkowane tylko w środku, oznaczać by mogło ochotnika, gwiazdka srebrna – skauta II klasy, złota by ją zastąpić mogła po zdaniu egzaminu na skauta I klasy.