Pogotowie Harcerek i Harcerzy Pod koniec sierpnia 1939 roku na rozkaz władz wojskowych zaczęły działać pogotowia harcerek i harcerzy ZHP.

Pogotowie Harcerek Forma służby Organizacji Harcerek na wypadek wojny i klęsk żywiołowych wypracowana została w Szkole Instruktorek na Buczu w 1938 r. Pogotowie Harcerek zostało powołane rozkazem Naczelniczki Harcerek L. 13 z 24 września 1938 r. w związku z akcją na Zaolziu.

Z dniem 21 września 1938 r. Komendantką Pogotowia Harcerek mianowana została dr Józefina ŁapińskaRozkaz Naczelniczki Harcerek L. 13 z 24 września 1938 r., ówczesna Komendantka Szkoły Instruktorek na Buczu. 22 września 1938 r. Komendantka Pogotowia Harcerek powołała do służby drużyny i zastępy starszych dziewcząt w hufcach: bielskim, buczańskim, cieszyńskim, dziedzickim i wiślańskim. Akcja harcerek objęła 86 placówek (w cieszyńskim 25, w bielskim 14, w rybnickim 9, w pszczyńskim 4, na Zaolziu - w czeskocieszyńskim i frysztackim - 34), w których pracowały 294 harcerki na terenie całego pogranicza. Na placówkach pełniło służbę od 3 do 5 dziewcząt sprawnych w dziedzinach: sanitarnej, gospodarczej i opieki nad dzieckiemPogotowie harcerek i harcerzy. Z życia Harcerstwa Polskiego z poza granic kraju, „Na Tropie harcerstwa polskiego za granicą”dodatek do „Na Tropie” 1938, nr 16, s. 4.. Do prac w Pogotowiu Harcerek przygotowywano harcerki powyżej 15 lat (wędrowniczki). Programy pracy drużyn i prób harcerskich przewidywały umiejętności z zakresu służby sanitarnej, łączności, terenoznawstwa, służby gospodarczej, przeciwlotniczej oraz opiekuńczej, zwłaszcza nad dzieckiem.

W okresie bezpośrednio poprzedzającym II wojnę światową przeprowadzono rejestrację harcerek powyżej 15 roku życia. 30 kwietnia 1939 odbyła się w Szkole Instruktorek na Buczu odprawa komendantek Pogotowia Harcerek wszystkich chorągwi. W lipcu i sierpniu 1939 zorganizowano 75 obozów służby usytuowanych na pograniczu niemieckim, będących praktyczną formą szkolenia dla poszczególnych rodzajów służb. Pogotowie zostało powołane we współdziałaniu z organizacją Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Wrzesień 1939 zastał harcerki w stanie gotowości.

Pogotowie Harcerzy W związku z akcją „Zaolzie” 23 września 1938 r. Naczelnik Harcerzy powołał Pogotowie Harcerzy dla czterech śląskich powiatów przygranicznych: bielskiego, cieszyńskiego, pszczyńskiego i rybnickiego. Komendantem został Aleksander Jamrozek, a siedzibą komendy – Cieszyn. W skład Pogotowia wchodziły drużyny bezpieczeństwa i oddziałów specjalnych. Drużyny bezpieczeństwa były powoływane do pracy w swoim środowisku. Obejmowały harcerzy od lat 14 oraz dobrze rozwiniętych fizycznie 12-13 letnich chłopców. Pogotowie objęło również drużyny Harcerstwa Polskiego w Czechosłowacji. W okresie prowadzenia akcji w gotowości było 116 drużyn harcerzy (w tym 35 z Zaolzia), działających na terenie 92 miejscowości, które skupiały 1104 członków oraz ok. 1000 harcerzy z Zaolzia. Pogotowie Harcerzy przestało działać ok. 10 października 1938 r.Pogotowie harcerzy na Śląsku Cieszyńskim w okresie przyłączenia Zaolzia w 1938 r., „Harcerstwo” 1939, nr 2, s. 89-90.

15 maja 1939 r. Naczelnik Harcerzy wydał poufny rozkaz L.14 w sprawie służby Pogotowia. Rozkaz przewidywał współdziałanie harcerstwa męskiego z armią, władzami państwowymi, samorządami oraz Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Czerwonym i Białym Krzyżem w następujących dziedzinach:

– służby łącznikowej (gońcy piesi, rowerowi, motorowi) dla władz wojskowych, kolejowych, pocztowych,

– służby łączności (obsługa sprzętu radiowego i krótkofalowego, łączności telefonicznej, budowy i naprawy linii telefonicznych i telegraficznych, łączność optyczna) dla władz wojskowych, kolejowych, pocztowych,

– służby informacyjnej (przewodnicy-informatorzy w instytucjach, miastach, na poszczególnych obszarach, obserwacja ruchu na drogach, służba obserwacyjna powietrza) dla potrzeb władz administracyjnych i porządkowych,

– służby sanitarno-ratowniczej (patrole i drużyny sanitarno-ratownicze, przeciwgazowe, alarmowe, przeciwpożarowe) dla potrzeb władz administracyjnych, samorządowych, PCK i LOPP,

Rozkaz określał zasady przygotowania i szkolenia zespołów i harcerzy do przewidywanych służb Pogotowia. Polecał natychmiastowe rozpoczęcie organizowania zespołów gońców pieszych (od 12 lat) i rowerowych (od 15 lat). Pozostałe zespoły miały być tworzone w miarę szkoleniaM. Haykowski, Materiały do chronologii historii i tradycji ZHP. Cz. 1 / M. Haykowski. – Poprawki i uzupełnienia do zeszytów (...) „Materiałów...” M. Haykowskiego / M. Miszczuk, G. Nowik. Warszawa 1982-1985. Dodatek do czasopisma „Harcerstwo”, od nr 1/1982 do nr 6/1985..

Pogotowie Harcerzy było znacznie gorzej przygotowane. Zorganizowano je w ostatniej chwili. Na czele stali: Aleksander Kamiński, Juliusz i Stanisław Dąbrowscy, Witold Sawicki, Florian Marciniak.

Wzorowo zorganizowano Pogotowie Harcerzy w Poznaniu. Pogotowie to solidnie wypełniało swoje obowiązki, zwłaszcza w chwili gdy władze państwowe i wojsko opuściły miasto. Wycofujące się pod naporem wkraczających wojsk niemieckich grupki instruktorów i starszych harcerzy z Wielkopolskiej Chorągwi przybyły do Warszawy uzupełniając kadry harcerstwa stolicy, przerzedzone po ewakuacji mężczyzn w dniu 6 września. Wraz z pozostałymi w Warszawie i ściągającymi z innych stron harcerzami tworzą Pogotowie Harcerzy, którego Komendantem zostaje Florian Marciniak, młody (24 lata) instruktor wielkopolski.

Atak niemiecki i radziecki na Polskę we wrześniu 1939 roku

Harcerstwo we wrześniu 1939 pełniło swą wojenną służbę niemal wszędzie.

Pogotowie Harcerek we wrześniu 1939 Komenda PH działała przez cały czas oblężenia Warszawy. Na poszczególnych terenach PH współpracowało z wojskiem i władzami cywilnymi. Jeżeli gdzieś wybuchł popłoch lub dezorganizacja, PH organizowało pracę na własną rękę. Harcerki pracowały w łączności, w szpitalach, w opiece społecznej, prowadziły punkty opieki nad dziećmi i ewakuowanymi.

Pogotowie Harcerzy we wrześniu 1939 Harcerze prowadzili dla wojska łączność, obserwacje przeciwlotnicze, pełnili straż obywatelską przy obiektach strategicznych.

Początki konspiracyjnego harcerstwa, Naczelnictwo ZHP 27 września 1939 roku zebrała się w Warszawie przy ulicy Polnej w mieszkaniu Szefa Głównej Kwatery Męskiej hm.Tadeusza Borowieckiego grupa około 10 członków Rady Naczelnej ZHP, stanowiąca dostateczne quorum do podjęcia trudnej decyzji. (prof. Tomasz Strzembosz, wyraził opinię, że quorum nie było - wywiad w Rzeczpospolitej z 12.06 2004r. - ale nie poparł jej później żadnym dowodem). Wśród zebranych byli: Wanda Opęchowska – II wiceprzew. ZHP, Maria Wocalewska, Antoni Olbromski, Aleksander Kamiński, Juliusz Dąbrowski. Zebrani zdecydowali: harcerstwo podejmuje działalność konspiracyjną. W tym czasie Przewodniczący ZHP dr Michał Grażyński był internowany wraz z rządem RP w Rumunii, a Naczelnik Harcerzy Zbigniew Trylski – na Węgrzech. W związku z tym zebrani wyłonili Naczelnictwo ZHP w składzie: ks. hm. RP Jan Mauersberger – p.o. przewodniczącego ZHP, Wanda Opęchowska – wiceprzewodnicząca hm. Antoni Olbromski – sekretarz generalny, hm. RP Maria Wocalewska – delegatka Naczelniczki Harcerek, hm. Florian Marciniak – Naczelnik Harcerzy.

Florian Marciniak, rozpoczynając pracę konspiracyjną, postawił od razu tezę ciągłości przedwojennego Związku Harcerstwa Polskiego. Tak ukonstytuowane harcerskie władze w kraju traktowały znajdującego się na emigracji dr Michała Grażyńskiego jako znajdującego się na urlopie. Podczas tego „urlopu” zastąpił go ks. hm Jan Mauersberger, przejmując wszystkie przysługujące mu jako przewodniczącemu uprawnienia. Takie postawienie sprawy wynikało z tezy, którą z całym naciskiem i z całą energią reprezentował Florian Marciniak, a mianowicie że istota życia polskiego jest w kraju, że tu rozgrywają się realnie jego losy.

Drugim aktem, do którego Florian Marciniak przywiązywał specjalną wagę, było uzyskanie zrzeczenia się funkcji Naczelnika Harcerzy przez hm. Zbigniewa Trylskiego. Zrzeczenie to przyniósł z Węgier pewien łącznik.

Na odcinku organizacji żeńskiej sprawa została załatwiona inaczej: niepracująca w konspiracji Maria Krynicka nie zrzekła się swej funkcji Naczelniczki, w związku z czym kierująca pracą żeńską dr hm. Józefina Łapińska nosiła tytuł Komendantki Pogotowia Harcerek.

Harcerstwo nie mogło nie brać udziału w walkach wojennych i podziemnych prowadzonych przez polskie społeczeństwo, gdyż do takich walk było ono tworzone i przygotowywane. Harcerstwo polskie to jedyna organizacja w światowym skautingu, która w II wojnie światowej wzięła tak wielki i tak zasadniczy udział w konspiracyjnych walkach swojego narodu.

Harcerstwo konspiracyjne dzieliło się na dwa piony: Organizację Harcerzy i Organizację Harcerek. Organizacja Harcerzy przyjęła kryptonim „Szare Szeregi”, który zapoczątkowany w Wielkopolsce, został później rozciągnięty na całą Organizację Harcerzy. Organizacja Harcerek przyjęła kryptonim „Związek Koniczyn” (od 1943 „Bądź Gotów”).

Naczelnictwo ZHP, będące władzą zwierzchnią całej, zarówno żeńskiej, jak i męskiej organizacji, istniało od początku. Pracowało na posiedzeniach, które odbywały się w zasadzie raz na miesiąc. W pierwszym okresie – u Przewodniczącego ks. hm RP Jana Mauersbergera w Konstancinie pod Warszawą.

Naczelnictwo w składzie podanym poprzednio pracowało do śmierci ks. Jana Mauersbergera, tj. do 12 sierpnia 1942 r. Po jego śmierci Naczelnictwo wybrało na Przewodniczącego dr Tadeusza Kupczyńskiego, który funkcję tę sprawował aż do rozwiązania struktur konspiracyjnych ZHP w styczniu 1945 r. Kandydaturę dr Kupczyńskiego wysunęła Organizacja Harcerek. Przewodniczący ZHP dr Tadeusz Kupczyński oraz W. Opęchowska, A. Olbromski, M. Wocalewska i F. Marciniak stanowili Naczelnictwo ZHP w tym składzie do 6 maja 1943 r. t j. do dnia aresztowania Naczelnika Harcerzy hm. Floriana Marciniaka.

W kilka dni później Naczelnictwo mianowało Naczelnikiem Harcerzy hm. Stanisława Broniewskiego.

Pięcioosobowy skład Naczelnictwa powiększył się niebawem o jedną osobę: Naczelnego Kapelana, którym został ks. hm. Jan Zieja. Tuż przed wybuchem powstania hm. M. Wocalewska przestała być reprezentantką Organizacji Harcerek, a stała się zwykłym członkiem Naczelnictwa. W skład Naczelnictwa weszła zastępczyni Naczelniczki Harcerek hm. Zofia Florczakówna.

W czasie powstania ginie, rozstrzelana przez Niemców, hm. Maria Wocalewska, a po powstaniu idzie do niewoli Naczelnik Stanisław Broniewski. Na jego miejsce Naczelnikiem Harcerzy, a więc i członkiem naczelnictwa zostaje hm. Leon Marszałek. Po tych zmianach Naczelnictwo ZHP aż do dnia rozwiązania struktur podziemnych, tj. do 17 stycznia 1945 r. pracuje w składzie: dr Tadeusz Kupczyński – p.o. przewodniczącego ZHP, Wanda Opęchowska – wiceprzewodnicząca, hm Antoni Olbromski – sekretarz generalny hm Zofia Florczakówna – zastępczyni Naczelniczki Harc. hm Leon Marszałek – Naczelnik Harcerzy ks. hm Jan Zieja – Naczelny Kapelan.

Działalność Szarych Szeregów

Przez cały okres swej działalności Szare Szeregi współpracowały z Delegaturą Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj oraz Komendą Główną AK.

Rozkaz Komendanta Głównego AK Nr 129 z 16 marca 1942 r. ustalił, że: „... członkowie Szarych Szeregów, którzy wejdą do zespołów konspiracyjnych, będą uważani bez względu na wiek za żołnierzy.”

Zdanie to było dowodem wielkiego uznania i zaufania Komendanta Głównego AK dla Szarych Szeregów oraz dowodem wielkiego rozumu tegoż Komendanta – odszedł on od przyjętych, a nieistotnych form i zrównał we wszystkich prawach członków organizacji społecznej, jaką stanowiły Szare Szeregi, z członkami regularnych sił zbrojnych. Takiego znaczenia harcerstwo polskie nie uzyskało nigdy dotąd w państwie polskim.

W dwa lata później 20 marca 1944 r. ukazał się rozkaz L. 495 I, który mówił: