Powiat brasławski (II Rzeczpospolita)

Powiat brasławski – polski powiat istniejący w latach 1919–1939.

Jego specyfiką było położenie na obszarze styku czterech byłych rosyjskich guberni: kowieńskiej, kurlandzkiej, wileńskiej i witebskiej. Skutkowało to częstymi zmianami granic, wynikającymi z geopolitycznych roszczeń oraz uwarunkowań historyczno-geograficznych przy ustalaniu możliwie najdogodniejszego obszaru.

Powiat graniczył od zachodu z Litwą, od północy z Łotwą, a od północnego wschodu – po zmianach w 1926 roku – z ZSRR (Białoruską Socjalistyczną Republiką Radziecką).

Historia

Powiat brasławski, z tymczasową siedzibą w miasteczku Brasław utworzono 31 października 1919 pod Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich z części dwóch dawnych powiatów, należących do dwóch guberniDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 25, poz. 257.: powiatu nowoaleksandrowskiego (jezioroskiego) z guberni kowieńskiej: 9 gmin: Brasław, Dryświaty, Dukszty, Opsa, PlusyGmina utworzona w 1919 roku ze zniesionej gminy Kranogórka., Rymszany, Słobódka, SmołwyZ części wschodniej, z siedzibą w Turmoncie. Część zachodnia weszła w skład Litwy, gdzie funkcjonowała równolegle również pod nazwą gmina Smołwy, z siedzibą w Bernuciszkach. i Widze, powiatu iłłuksztańskiego z guberni kurlandzkiej: miasto Grzywa oraz 6 gmin na lewym brzegu DźwinySpis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich z mapą, Eugenjusz Romer, Lwów-Warszawa, 1919: Born, Borówka, Demeń, Kałkuny, Skrudelino i SołonajByło to specyficzne przewężenie i odległa odnoga guberni kurlandzkiej, położona między rzeką Dźwiną, stanowiącą granicę z gubernią witebką, a granicą z gubernią kowieńską..

Powiat wszedł w skład okręgu wileńskiego.

mały|left|Obszar włączony do Łotwy w lipcu 1920 oznaczono jaskrawozielonym kolorem mały|lewo|Granica polsko-łotewska. Łotewscy strażnicy przed posterunkiem straży granicznej mały|lewo|Powiat brasławski po zmianach w 1926 roku Strona polska stanowczo odrzucała roszczenia Łotwy do spornego terytorium dawnego powiatu iłłuksztańskiego, a na przełomie zimy i wiosny 1920 roku dochodziło do napięć i incydentów granicznych. Sytuacja zmieniła się latem 1920 roku, gdy w wyniku ofensywy Armii Czerwonej wojska polskie wycofały się z tego obszaru zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. Teren szybko zajęły wojska łotewskie, które do końca lipca całkowicie go obsadziły, mimo wcześniejszej gotowości Polski do negocjacjiSkład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX–XX w. jako główny powód sporu terytorialnego między Łotwą a Polską w okresie międzywojennym, [w:] Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń, red. M. Liedke, J. Sadowska, J. Rynkowski, t. I, Białystok 1999, s. 225–233.. I tak lipcu 1920 roku obszar objemujący łączną powierzchnię 1,5 tys. km² został wcielony do Łotwy. Obszar ten był zarazem jedynym skrawkiem terytorium podlegającym pod polską administrację w latach międzywojennych, który obecnie należy do Łotwy.

Istnieje rozbieżność w określaniu przynależności ponadpowiatowej północno-zachodnich gmin powiatu brasławskiego (gminy Brasław, Dryświaty, Dukszty, Opsa, Plusy, Rymszany, Słobódka, Smołwy i Widze) na przełomie lat 1921–1922. Rozbieżność ta wynika z różnych interpretacji przeprowadzonych na terenie powiatu brasławskiego (a także lidzkiego) wyborów do Sejmu Wileńskiego na mocy uchwały Sejmu RP z 16 listopada 1921Vide mapa, która zakończyła walkę polityczną na tych terenach: (Art. 1) wymienia powiat brasławski jako jeden z 5 powiatów (obok wileńskiego, oszmiańskiego, święciańskiego i trockiego) Ziemi Wileńskiej, nad którą objęto władzę państwową w 1922 roku (czyli obszary wchodzące w skład Litwy Środkowej). Także inne źródła (m.in. mapy) podają informacje o przyłączeniu na przełomie lat 1921–1922 do Litwy Środkowej powiatów brasławskiego i lidzkiegoAndrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku, 2005.Atlas Historyczny Polski, PKWK, 1967.. Natomiast Skorowidz miejscowości RP wydany przez GUS w 1923 roku wylicza powiat brasławski jako jeden z 4 powiatów (obok duniłowickiego, dziśnieńskiego i wilejskiego), które w 1922 roku wydzielono z woj. nowogródzkiego i wcielono do Ziemi Wileńskiej, podając równocześnie szczegółową statystykę dla omawianych gmin z 30 września 1921 roku. Adam Mielcarek twierdzi że powiaty brasławski i lidzki faktycznie do Litwy Środkowej nie należały.

1 stycznia 1926 roku do powiatu brasławskiego przyłączono 8 gmin z powiatu dziśnieńskiego: Bohiń, Czeressa, Druja, Jody, Leonpol, Miory, Nowy Pohost i Przebrodzie, odłączono natomiast gminę Dukszty, którą włączono do powiatu święciańskiego.. Tym samym, powiat brasławski objął po raz pierwszy tereny należące dawniej do guberni wileńskiej.

20 stycznia 1926 roku powiat brasławski wszedł w skład nowo utworzonego województwa wileńskiego II Rzeczypospolitej - Ustawa z dnia 22 grudnia 1925 r. w sprawie utworzenia województwa wileńskiego.

Powiat zniesiono wraz z wybuchem II wojny światowej. Wschodnią część powiatu przyłączono do Białoruskei SRR, a zachodnią do Litwy, gdzie została włączona do utworzonego 30 października 1939 powiatu święciańskiegoBreslaujos apskritis. Visuotinė lietuvių enciklopedija, T. III (Beketeriai-Chakasai). – Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003..

Demografia Według spisu ludności w grudniu 1919 roku powiat brasławski okręgu wileńskiego ZCZW zamieszkiwało 82 513 osób, z których 52,5% zadeklarowało się jako Polacy, 15,3% – Białorusini, 15,0% – Litwini, 3,9% – Żydzi, 13,2% – przedstawiciele innych narodowości (głównie Rosjanie). Na terytorium powiatu znajdowało się 1901 miejscowości, z których 2 miały ponad 1 tys. mieszkańców. Największą z nich był Brasław z 1235 mieszkańcami.

W 1921 roku powiat liczył 124 036 mieszkańców. Według spisu powszechnego z 1931 roku, powiat zamieszkiwało 143 161 osób, z których zadeklarowało jako język ojczysty: polski – 93 958 (65,6%), białoruski – 23 138 (16,2%), rosyjski – 14 551 (10,2%), jidysz – 6846 (4,8%), litewski – 3490 (3%). Katolicyzm wyznawało 89 020 osób (62,2%), prawosławie – 29 672 (20,7%), inne religie chrześcijańskie – 16 183 (11,3%), judaizm – 7703 (5,4%).

Według Alfonsa Krysińskiego i Wiktora Ormickiego, terytorium powiatu wchodziło w skład tzw. zwartego obszaru białorusko-polskiego, to znaczy prawosławna ludność białoruska zamieszkiwała jedynie tereny wiejskie, zaś w większych miejscowościach dominowali Polacy.

Podział administracyjny +Podział administracyjny i ludność powiatu brasławskiego (1919 rok)Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich z mapą, Eugenjusz Romer, Lwów-Warszawa, 1919Lp.Gmina(M) = gmina miejskaLudn.Wyznanie w %Narodowość w %Dawna przyn. adm.KSPJPBRŻGub.Ujezd1Born2,11476,05,24,12,398,60,4––KUiłłuksztański2Borówka2,74245,629,711,36,455,13,027,1–KUiłłuksztański3Brasław10,53873,82,412,810,211,172,32,910,0KWnowoaleksandrowski4Demeń1,72971,915,98,80,070,72,124,2–KUiłłuksztański5Dryświaty5,07877,012,210,40,476,35,117,50,4KWnowoaleksandrowski6Dukszty13,18687,06,00,46,214,61,05,65,2KWnowoaleksandrowski7Kałkuny4,58845,145,35,62,441,00,650,62,4KUiłłuksztański8Opsa7,69589,63,91,84,590,2–1,74,3KWnowoaleksandrowski9Plusy5,64469,920,02,67,469,922,6–7,4KWnowoaleksandrowski10Rymszany4,98895,51,50,91,950,70,22,41,9KWnowoaleksandrowski11Skrudelino2,75043,929,818,20,745,5–48,40,7KUiłłuksztański11Słobódka9,01882,710,21,65,463,320,910,55,3KWnowoaleksandrowski13Smołwy1,64688,67,12,02,389,9–7,02,3KWnowoaleksandrowski14Sołonaj3,43738,014,724,00,136,632,57,40,1KUiłłuksztański15Widze7,36089,87,21,30,0188,92,20,60,01KWnowoaleksandrowski16Bohiń8,80140,59,248,41,842,9–55,31,6WLdziśnieński

Oświata W powiecie brasławskim okręgu wileńskiego ZCZW w roku szkolnym 1919/1920 działało 35 szkół powszechnych. Ogółem uczyło się w nich 1574 dzieci i pracowało 38 nauczycieli.

Gminy Brasław Dryświaty Dukszty1 stycznia 1926 roku wyłączona z powiatu brasławskiego i przyłaczona do powiatu święciańskiego (). Opsa Plusy Rymszany Słobódka Smołwy Widze BohińPrzyłączona 1 stycznia 1926 roku z powiatu dziśnieńskiego (). Jody Nowy Pohost Przebrodzie Drujsk Miory Leonpol Czerez

Zobacz też podział administracyjny II RP województwo wileńskie (II Rzeczpospolita)

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym opisana przez Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego, T. 4 Powiat Brasławski, s. 232–238 Historja powiatu brasławskiego (1930) w bibliotece Polona

B brasławski