Dziobowal (Mesoplodon) – rodzaj ssaków morskich z rodziny Hyperoodontinae w obrębie rodziny zyfiowatych (Ziphiidae).
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje słabo poznane gatunki występujące we wszystkich oceanach świata.
Morfologia Długość ciała 343–625 cm; masa ciała 500–1500 kg.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1850 roku francuski paleontolog i entomolog Paul Gervais w artykulezatytułowanym Rozprawa na temat rodziny waleni Ziphoidae, a w szczególności gatunku Ziphius cavirostris występującego w Morzu Śródziemnym opublikowanym na łamach Annales des Sciences Naturelles. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) dziobowal dwuzębny (M. bidens). Wcześniejsze nazwy – Aodon, którą utworzył w 1828 francuski zoolog René Lesson i Micropterus którą utworzył 1846 roku niemiecki paleontolog i zoolog Johann Andreas Wagner – okazały się młodszymi homonimami rodzajów ryb które nazwano odpowiednio w 1798 i 1802 roku, zaś nazwa Micropteron którą ukuł w 1849 roku duński zoolog Daniel Frederik Eschricht była niepoprawną późniejszą pisownią Micropterus Wagnera.
Etymologia Aodon (Anodon): gr. przyrostek negatywny α a ‘bez’; οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Aodon dalei (= Physeter bidens ). Micropterus (Micropteron, Mikropteron): gr. μικρος mikros ‘mały’; -πτερος -pteros ‘-płetwy’, od πτερον pteron ‘płetwa’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Delphinus micropterus (= Physeter bidens ). Mesoplodon: gr. μεσος mesos ‘środkowy’; oπλα opla ‘uzbrojenie’; οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’. Dioplodon (Diplodon, Diplodon): gr. δι- di- ‘podwójny’, od δις dis ‘dwa razy’, od δυο duo ‘dwa’; όπλoν oplon ‘broń, uzbrojenie’; οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Delphinus densirostris . Mesodiodon (Mesiodon): gr. μεσος mesos ‘środkowy’; δι- di- ‘podwójny’, od δις dis ‘dwa razy’, od δυο duo ‘dwa’; οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’. Gatunek typowy: Dioplodon sowerbyi (= Physeter bidens ). Dolichodon: gr. δολιχος dolikhos ‘długi’; οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ziphius layardii . Callidon (Calliodon): gr. καλλος kallos ‘piękno’, od καλος kalos ‘piękny’; οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Mesoplodon guntheri (= Ziphius layardii ). Neoziphius: gr. νεος neos ‘nowy’; rodzaj Ziphius (zyfia). Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Dioplodon europaeus . Oulodon: gr. ούλον oúlon ‘guma’; οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Mesoplodon grayi . Paikea: według tradycji Maorysów, Paikea jest przodkiem Ngai Tahu i Ngāti Porou, plemion maoryskich na Wyspie Południowej i wschodnim wybrzeżu Nowej Zelandii na Wyspie Północnej. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Paikea hectori .
Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki: Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150pxMesoplodon bidens(J. Sowerby, 1804)dziobowal dwuzębnygatunek monotypowychłodniejsze wody północnego Oceanu Atlantyckiego od Labradoru (Kanada), Islandii i 71°30′ szerokości geograficznej północnej w Norwegii na południe do północno-wschodnich Stanów Zjednoczonych, Azorów i Madery; wędruje po Zatoce Meksykańskiej i wschodniej części Morza ŚródziemnegoDC: 450–550 cmMC: 1000–1500 kgcentruj|150pxMesoplodon ginkgodensNishiwaki & Kamiya, 1958dziobowal miłorzębozębnygatunek monotypowycieplejsze wody Oceanów Indyjskiego i Spokojnego od południowej Indonezji i Sri Lanki do Tajwanu, Japonii, południowo-wschodniej Australii, Galapagos i Kalifornię: granice zasięgu niejasneDC: 470–528 cmMC: około 1000 kgMesoplodon hotaulaDeraniyagala, 1963dziobowal opuszczonygatunek monotypowycieplejsze wody Oceanu Indyjskiego i Spokojnego od Afryki Wschodniej i południowej Indonezji do Galapagos, prawdopodobnie do Ameryki Środkowej i Południowej; granice zasięgu niejasneDC: 400–450 cmMC: około 1000 kgcentruj|150pxMesoplodon mirusF.W. True, 1913dziobowal osobliwygatunek monotypowypółnocny Ocean Atlantycki, na zachodzie od Nowej Szkocji (Kanada) do Florydy (Stany Zjednoczone), na wschodzie od Irlandii do Wysp KanaryjskichDC: 480–540 cmMC: 1000–1400 kgcentruj|150pxMesoplodon eueuE.L. Carroll, M.R. McGowen, M.L. McCarthy, Marx, Aguilar, Dalebout, S. Dreyer, Gaggiotti, S.S. Hansen, Helden, Onoufriou, R.W. Baird, C.S. Baker, Berrow, Cholewiak, Claridge, Constantine, N.J. Davison, Eira, Fordyce, Gatesy, Hofmeyr, V. Martín, Mead, Mignucci-Giannoni, Morin, C. Reyes, Rogan, Rosso, M.A. Silva, Springer, Steel & M.T. Olsen, 2021gatunek monotypowygenetycznie potwierdzony w Południowej Afryce, Australii i Nowej Zelandii, a także w południowej Brazylii, Tristan da Cunha, Mozambiku i Walters Shoals (Madagaskar); prawdopodobnie w całej umiarkowanej półkuli południowejDC: około 530 cmMC: brak danychcentruj|150pxMesoplodon europaeus(P. Gervais, 1855)dziobowal europejskigatunek monotypowysubtropikalne i tropikalne wody Oceanu Atlantyckiego, na zachodzie od północnych Stanów Zjednoczonych do Brazylii (być może do Urugwaju), na wschodzie od Irlandii do Gwinei Bissau (być może do Angoli)DC: 420–485 cmMC: około 800 kgcentruj|150pxMesoplodon layardii(J.E. Gray, 1865)dziobowal kagańcowygatunek monotypowyumiarkowane wody południowego Oceanu Atlantyckiego, Indyjskiego i południowej części Spokojnego do wód Angoli; wędrowny (1 zapis) do MjanmyDC: 550–625 cmMC: 1000–1300 kgcentruj|150pxMesoplodon carlhubbsiJ.C. Moore, 1963dziobowal skrytygatunek monotypowypółnocny Ocean Spokojny, głównie w zachodniej części Ameryki Północnej (54°18′–32°42′ szerokości geograficznej północnej), a także u wybrzeży Japonii (41°42′–35° szerokości geograficznej północnej); brak zapisów ze środkowego Oceanu SpokojnegoDC: 470–532 cmMC: 1000–1500 kgcentruj|150pxMesoplodon bowdoiniR.C. Andrews, 1908dziobowal rozdzielnozębnygatunek monotypowywydaje się być ograniczony do chłodniejszych wód półkuli południowej (32° szerokości geograficznej południowej do strefy konwergencji antarktycznej); może być okołobiegunowyDC: 390–441 cmMC: około 1000 kgcentruj|150pxMesoplodon traversii(J.E. Gray, 1874)dziobowal łopatozębnygatunek monotypowyznany z niewielu zapisów w Nowej Zelandii, na Wyspach Chatham i w Chile (archipelag Juan Fernández); nie wiadomo, w jaki sposób te zapisy odzwierciedlają zasięgDC: 500–550 cmMC: brak danychcentruj|150pxMesoplodon hectori(J.E. Gray, 1871)dziobowal skośnopyskigatunek monotypowywiększość zapisów pochodzi z Nowej Zelandii i atlantyckiej Ameryki Południowej, odnotowano je również w Południowej Afryce i Australii; brak zapisów z Oceanu SPokojnego na wschód od Nowej Zelandii, ale granice zasięgu są niejasneDC: 343–443 cmMC: około 500 kgcentruj|150pxMesoplodon grayivon Haast, 1876dziobowal południowygatunek monotypowyz umiarkowanych wód południowego Oceanu Spokojnego, Indyjskiego i południowego Spokojnego po Antarktydę; 1 osobnik wyrzucony na brzeg w Holandii prawdopodobnie był zabłąkanyDC: 450–500 cmMC: około 900 kgcentruj|150pxMesoplodon stejnegeriF.W. True, 1885dziobowal szablozębnygatunek monotypowysubpolarne i zimne umiarkowane wody północnego Oceanu SPokojnego, od płytkich wód Morza Beringa na południe do południowej Japonii na zachodzie i do środkowej Kalifornii na wschodzieDC: 480–574 cmMC: 1000–1300 kgcentruj|150pxMesoplodon densirostris(de Blainville, 1817)dziobowal zwartopyskigatunek monotypowywody tropikalne i subtropikalne na całym świecie; okazjonalne zapisy w wodach umiarkowanych mogą być osobnikami zabłąkanymiDC: 425–475 cmMC: około 800 kgcentruj|150pxMesoplodon peruvianusJ.C. Reyes, Mead & Van Waerebeek, 1991dziobowal karłowatygatunek monotypowywschodni tropikalny Ocean Spokojny od 28° szerokości geograficznej północnej do 29° szerokości geograficznej południowej; 1 zapis z Nowej Zelandii, obecnie uważany za osobnika zabłąkanegoDC: 370–390 cmMC: około 500 kgcentruj|150pxMesoplodon perriniDalebout, Mead, C.S. Baker, A.N. Baker & van Helden, 2002dziobowal kalifornijskigatunek monotypowyznany z kilku stanowisk w Kalifornii (zachodnie Stany Zjednoczone) i możliwe, że widziano go na morzu u wybrzeży Kalifornii; zasięg nieznanyDC: 390–443 cmMC: około 700 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek bliski zagrożenia, – gatunek zagrożony, – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia.
Opisano również gatunki wymarłe: Mesoplodon blasii (fanerozoik) Mesoplodon posti (neogen) Mesoplodon slangkopi (neogen) Mesoplodon tumidirostris (oligocen–holocen)
Uwagi
Przypisy Nazwy zwyczajowe za:
402
Bibliografia
Kategoria:Zyfiowate