Transport lądowy Rozległość państwa narzucała konieczność korzystania ze środków transportu. Pod względem infrastruktury Rzymianie uchodzą w historiografii za najlepszych budowniczych dróg i mostów w starożytności.

Najstarszą rzymską drogą publiczną, na wzór której budowano kolejne, była łącząca Rzym z Kapuą Via Appia, o nazwie upamiętniającej Appiusza Klaudiusza Cekusa.

Budowa dróg thumb|Profil drogi rzymskiej Solidne ich wykonanie rozpoczynano od pierwotnego wyznaczenia prostych odcinków, oznaczonych obustronnie bruzdami (sulci) wyznaczającymi szerokość trasy. Następnie usuwano nadkład glebowy, aż do warstwy skalistej. Na ubitej i sprofilowanej warstwie piasku kolejno warstwowo kładziono: statumen – płaskie kamienie łączone cementową zaprawą albo gliną (ok. 30–60 cm); ruderatio – tłuczeń skalny, ceglany i kamyczki (ok. 20–30 cm), ubijany i zalewany zaprawą; nucelus – cement z dodatkiem żwiru, glinki, piasek albo odpad żużlowy, tworzący szczelną warstwę nieprzepuszczalną (ok. 30–50 cm); summum dorsum (summa crusta) – górną warstwę jako jednolitą, gładką nawierzchnię o uwarstwieniu 20–30 cm, na którą składał się gruboziarnisty żwir (do 6 mm) albo nałożone płyty kamienne; były to drogi nazywane viae galenae stratae lub też silicea strata; pavimentum – sprofilowana i dokładnie wyrównana nawierzchnia złożona z kamiennych płyt (grubości ok. 5 cm) i o powierzchni 30–100 cm, zamulona mocno utwardzającą zaprawąA. Rosset: Starożytne drogi i mosty. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1970, s. 77-78..

Całkowita grubość rzymskiej drogi wahała się od 1 do 1,40–1,6 m. W niektórych regionach korzystano z nich długo po upadku Rzymu – np. w Albanii były one jedynymi funkcjonującymi jeszcze na początku XX stulecia. O ich niezwykłej trwałości decydowała poza miąższością warstw budowlanych również konstrukcja pozbywająca się w sposób naturalny nadmiaru wody (poprzez wyższe usytuowanie centralnej części drogi wraz z budową pobocznych rowów odwadniających). Szlak drogowy obustronnie ograniczano brukowanymi chodnikami bądź wykładano płytkami.

Szeroko rozwinięta sieć dróg, poszerzająca się wraz z rozwojem terytorialnym rzymskiej państwowości i w szczytowym okresie licząca kilkadziesiąt tysięcy kilometrów, stanowiła dodatkowy czynnik wpływający na rozwój rzymskiego transportu.

Mosty thumb|Most Fabrycjusza łączący Rzym lewobrzeżny z Wyspą Tyberyjską Budownictwo ich zapoczątkowano jeszcze w epoce królów. Jednym z pierwszych był pochodzący z VI w. p.n.e. pons Sublicius czyli „most palowy” na Tybrze w Rzymie, zbudowany na palach drewnianych (pons ligneus). Dla późniejszych mostów stosowano budulec kamienny, a przejęte od Etrusków zastosowanie łuku zwiększyło wytrzymałość mostowej konstrukcji. Z masywnych filarów tworzono podstawę pod sklepionymi łukami z bloków łączonych żelaznymi klamrami, o spojeniach zalewanych ołowiem. Przełom w mostowym budownictwie stanowiło bowiem użycie cementu (caementum), żelaza i ołowiu do scalania konstrukcji. Nawierzchnię mostu wykonywano na ogół z bloków kamiennych. Szerokość jej wahała się od 3 do 19 m, a dla zwiększenia bezpieczeństwa była ograniczona poboczną balustradą. Wyznaczano część dla ruchu kołowego (iter) i przeznaczoną dla pieszych (decursoria). Największym mostem rzymskim był zbudowany na Dunaju most Trajana o szerokości 13–19 m i długości 1100 metrówLidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 118-119, ..

Środki transportu lądowego thumb|Carpentum (wyobrażenie na rzymskiej monecie) thumb|Dwukonny pojazd podróżny z siedzeniami Pojazdy te zazwyczaj były świadectwem kulturowego zasięgu Rzymu; ich postać (wygląd) i zastosowanie często łączyły się z ich pochodzeniemLidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: PWN, 1983, s. 120-122.Jerzy Wielowiejski: Na drogach i szlakach Rzymian. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1984, s. 212, .. Wozy jednoosiowe (dwukołowe) essedum, esseda – lekki, dwukonny, otwarty z przodu; mniejszy lub większy, służący do przewozu odpowiedniej liczby pasażerów (prawdopodobnie pochodny od wojennego wozu Galów); biga – lekki, otwarty rydwan, bez siedzeń, powożony na stojąco; quadriga – z zaprzęgiem czterokonnym, wersja bigi używana do wyścigów w amfiteatrze; birota – lekki powóz otwarty; cisium – zwinny i zwrotny, z siedzeniami; carpentum – elegancki, użytkowany w obrębie miasta Rzymu podczas uroczystości bądź przez dostojników; ponadto dla dalszych podróży wykorzystywany przez rzymskie matrony; currus – o zamkniętym z przodu i z boków pudle; w zależności od przeznaczenia wyróżniany jako: currus arcuatus (łukowaty) – o sklepieniu z ruchomą zasłoną, używany przez flaminów; currus triumphalis – używany przez zwycięskich wodzów wóz triumfalny, bogato zdobiony złotem i kością słoniową, ciągniony przez cztery białe konie; currus falcatus – wojenny, wyposażony w żelazne ostrza na osi i dyszlu. thumb|Lekki pojazd podróżny (prawdopodobnie petorritum) Wozy dwuosiowe (czterokołowe) plaustrum, plostrum – wiejski, o pełnych kołach, kształtem podobny do wozów greckich, zaprzęgany w osły, muły lub woły; masywna konstrukcja umożliwiała przewóz znacznych ciężarów; seracum, sarracum – podobny do plaustrum, na mniejszych i masywniejszych, pełnych kołach, służący do przewozu najcięższych towarów (drewna, materiałów budowlanych); carruca – szybki pojazd z odkrytym, bogato zdobionym pudłem i eleganckim, użytecznym wykończeniem wnętrza; petorritum – podobny do carruki, mniej wytworny, z czasem przekształcony w wiejską furmankę; pilentum – czterokołowy odpowiednik carpentum o podobnym do niego zastosowaniu. mały|Rekonstrukcja wozu podróżnego (raeda) Rzymianie dysponowali także wozami pocztowymi, jak: rheda, raeda – duży, czterokołowy wóz używany też jako podróżny; angaria – perskiego pochodzenia (nazwa oznaczająca i łączona z obowiązkiem podwody dla dostarczania poczty narzucanym ludności prowincji).

Inne pojazdy arcera – otwarty wóz służący do przewozu chorych, z wygodnym, wyściełanym wnętrzem; benna – lateński, duży okuty wóz do przewozu wielu pasażerów; capsum – otwarta konstrukcja czterokołowa; clabula, clabularium – ciężki wóz transportowy ciągniony przez woły, użytkowany jako furgon wojskowy; tensa – wóz wystawny.

Lektyka thumb|Transport w rzymskiej lektyce Wywodzi się ze Wschodu, skąd w V wieku p.n.e. zaadaptowali ją Grecy, lecz używali wyjątkowo (w przypadku choroby bądź kalectwa). W początkowym okresie najczęściej wykorzystywano ją do przenoszenia rannychMała encyklopedia kultury antycznej A–Z (red. Zdzisław Piszczek). Wyd. 5. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 410, ..

U Rzymian (łac. lectica) przyjęła formę łoża z wezgłowiem osadzonego na czterech niskich nóżkach (co umożliwiało wygodniejsze wsiadanie i wysiadanie), pokrytego skórzanym baldachimem opartym na czterech kolumienkach. Do izolacji wnętrza przed otoczeniem służyły zasuwane zasłony zapobiegające też przenikaniu ulicznego kurzu. Najczęściej wykonywano ją z drewna i plecionki łoziny, choć wersje luksusowe były inkrustowane, np. srebrem. Zapewniała znaczną wygodę podróżowania, lecz posługiwano się nią głównie na obszarze miasta. Korzystać mogli z niej wszyscy wolni (pełnoprawni) obywatele Rzymu; dla nieposiadających własnej lektyki istniała możliwość wynajmu (wraz z tragarzami) w przedsiębiorstwach przewozowych. Jako tragarzy zwykle wykorzystywano umyślnie przeznaczonych do tego 6–8 niewolników (lecticarii), odzianych w czerwone albo brązowe płaszcze (paenule).

W czasach Nerona lektyka jako środek komunikacyjny była dość szeroko wykorzystywana tak na obszarze miast, jak i w dalszych podróżach. Skromniejszą jej odmianę stanowiły przenośne fotele – tzw. sella gestatoria, przeznaczone do poruszania się wyłącznie w obrębie miejskim i obsługiwane jedynie przez dwóch tragarzy.

Transport wodny Śródlądowy Wykorzystanie rzek jako szlaku komunikacyjnego wzrastało wraz z powiększaniem się państwa rzymskiego. Największą użyteczność miał Nil, który po 30 roku p.n.e. stał się jedną z najważniejszych rzek imperium. Jako środka transportu używano niewielkich łódek lub tratew.

Morski Jednostki pływające można podzielić na kilka kategorii, przede wszystkim: handlowe (mercatoria), wojenne (longa), transportowe (oneraria, corbita), a wśród nich: hemiolia – „półtorarzędowa” galera żaglowo-wiosłowa, lekka i szybka, pościgowa; lembus – niewielki okręt, szybki i manewrowy, używany do zwiadu i do bliskiej komunikacji oraz łączności; liburna – wyparła ogromne kwinkweremy jako szybki i zwrotny dwurzędowiec (birema), pierwotnie używany do pościgu i rozpoznania, później także bitewnie jako lekki niszczyciel z taranem.

Zobacz też akwedukt

Przypisy

Bibliografia

Kazimierz Kumaniecki, Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, wyd PWN, Warszawa 1975. Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym, wyd. PWN, Warszawa 1970. Appian z Aleksandrii, Historia rzymska. T.1, Wrocław 2004 Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, Wrocław 2005.