Litografia z pracy z 1886 roku przedstawiającą płód z rybią łuską wrodzoną typu arlekinowego|thumb Płód arlekin (rybia łuska arlekinowa, ang. Harlequin ichthyosis, HI, harlequin fetus; łac. ichthyosis fetalis) – rzadka choroba genetyczna, o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym. Rybia łuska arlekinowa należy do genodermatoz i razem z kilkoma podobnymi schorzeniami do grupy autosomalnie recesywnie dziedziczonej wrodzonej rybiej łuski (ang. autosomal recessive congenital ichthyosis, ARCI). Obraz kliniczny charakteryzuje się pokrywającymi całą powierzchnię skóry łuskami hiperkeratotycznego naskórka o kształcie rombów i wielokątów, o ułożeniu przywodzącym na myśl kostium arlekina – stąd nazwa jednostki chorobowej. Ponadto stwierdza się niską masę urodzeniową, erytrodermię, wywinięcie warg (eclabium) i powiek (ektropion). Z powodu utraty wody i sepsy oraz nieprawidłowej termoregulacji noworodek umiera zwykle w ciągu tygodnia. Przynajmniej część przypadków wiąże się z mutacjami genu ABCA12 na chromosomie 2.

Epidemiologia Rybia łuska arlekinowa jest skrajnie rzadką chorobą genetyczną i najcięższą postacią autosomalnie recesywnej wrodzonej rybiej łuski. Jej częstość szacuje się najczęściej na mniej niż 1 przypadek na 300 000 urodzeń.

Częstość jest wyższa w zamkniętych społecznościach, gdzie dochodzi do związków między blisko spokrewnionymi osobami; wśród Indian Nawaho w Gallup w Nowym Meksyku między 1970 a 1989 urodziło się pięcioro dzieci z tym schorzeniem, co daje częstość rzędu 1:5000 żywych urodzeń.

Etiologia Schemat procesów zachodzących przy udziale transportera ABCA12 w zdrowej skórze (A) i skutki jego braku w skórze noworodka z rybią łuską arlekinową. Według Hovnaniana (2005)|thumb|center Rybia łuska arlekinowa spowodowana jest mutacjami powodującymi utratę funkcji białka transportującego lipidy w ziarnistościach błonowych keratynocytów. Zanim zdefiniowano defekt molekularny leżący u podłoża choroby, wiedziano, że mutacje punktowe genu ABCA12 są związane z wrodzoną rybią łuską blaszkowatą dziedziczoną autosomalnie recesywnie (OMIM#601277). W rybiej łusce arlekinowej mutacje mają charakter dużych delecji lub mutacji nonsensownych, skutkujących skróceniem łańcucha polipeptydowego ABCA11 (protein truncation). Rybia łuska blaszkowata i rybia łuska typu arlekinowego są zatem schorzeniami allelicznymi.

Mikroskopowo stwierdzono, że ziarnistości błonowe nie są właściwie formowane, a lipidy niezbędne do utworzenia prawidłowej warstwy rogowej naskórka (np. glukozyloceramid) ulegały nieprawidłowej sekrecji.

Mutacje w genach białek o podobnej budowie, ABCA1 i ABCA4, wywołują, odpowiednio, chorobę wyspy Tangier i chorobę Stargardta. Mutacje genu ABCA3 skutkują letalnym zaburzeniem metabolizmu surfaktantu (ASMDP3, OMIM#610921).

Objawy i przebieg Objawy zespołu obecne są od urodzenia. Na jego obraz kliniczny składają się: bardzo pogrubiała skóra z dużymi, błyszczącymi łuskami, romboidalnego lub wielokątnego kształtu, jasnej barwy, wielkości 4–5 cm, rozdzielonymi czerwonymi rozpadlinami; obustronny ciężki ektropion, powieki górne i dolne są wywinięte, często ulegają urazom i wysuszeniu; wywinięte wargi (eclabium), otwarte usta: dziecko nie może prawidłowo przyjmować matczynego pokarmu; inne cechy pseudodysmorficzne twarzy (wtórne do zmian skórnych): spłaszczenie nosa, małżowiny uszne mogą być małe, szczątkowe lub nieobecne; przykurcze stawów i ułożenie zgięciowe kończyn spowodowane zmianami skórnymi; mikrocefalia; niekiedy hipoplazja palców dłoni i stóp, hipoplazja paznokci, opisywano polidaktylię; nieprawidłowości budowy ośrodkowego układu nerwowego objawiające się niekiedy drgawkami.

Leczenie i rokowanie Największe ryzyko zgonu dotyczy pierwszych dni, tygodni i miesięcy życia, przede wszystkim z powodu sepsy, odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych i niewydolności oddechowej. Dlatego leczenie od pierwszych chwil życia wymaga intensywnej, wielospecjalistycznej opieki neonatologicznej. Obejmuje ona m.in. utrzymywanie odpowiedniej temperatury i wilgotności, nawadnianie, kontrolę gospodarki elektrolitowej, żywienie, profilaktykę i leczenie zakażeń, ochronę oczu oraz systematyczną pielęgnację skóry. Podstawowe znaczenie mają emolienty, natłuszczanie i nawilżanie skóry, które pomagają ograniczać pękanie naskórka, utratę wody i ryzyko infekcji. W leczeniu stosuje się także retinoidy miejscowe i/lub ogólnoustrojowe, które mogą przyspieszać oddzielanie grubych płyt rogowych i zmniejszać nadmierne rogowacenie skóry.

W badaniu z 2011 roku obejmującym 45 przypadków, całkowita przeżywalność wynosiła 56%, a osoby żyjące w momencie badania miały od 10 miesięcy do 25 lat. Przeżywalność wynosiła 83% u dzieci, w których zastosowano leki retinoidowe. Autorzy podkreślili, że rybią łuskę arlekinową należy traktować jako ciężką chorobę przewlekłą, która nie zawsze jest śmiertelna. GeneReviews podaje, że odnotowana przeżywalność powinna dalej rosnąć dzięki poprawie intensywnej opieki neonatologicznej oraz leczeniu, w tym wczesnemu stosowaniu retinoidów miejscowych i/lub ogólnoustrojowych.

Rozpoznanie Rozpoznanie opiera się na obrazie klinicznym. Niekiedy możliwe jest rozpoznanie prenatalne zespołu; dawniej oparte na fetoskopowej biopsji skóry, obecnie coraz częściej na stwierdzeniu w USG charakterystycznych, chociaż nieswoistych objawów: płaskiego profilu twarzy, dużych ust, hipoplazji nosa, dysplastycznych małżowin usznych, obrzęku ud i stóp, wewnątrzmacicznego zahamowania wzrostu. Dodatni wywiad rodzinny w kierunku HI powinien ukierunkować ultrasonografistę na drobne, ale znaczące objawy zespołu.

Różnicowanie W diagnostyce różnicowej powinny być uwzględnione inne choroby z grupy autosomalnie recesywnie dziedziczonej wrodzonej rybiej łuski (ARCI): zespół dziecka kolodionowego (collodion baby), rybia łuska blaszkowata (classic lamellar ichthyosis, LI), wrodzony niepęcherzowy rumień skóry podobny do rybiej łuski (nonbullous congenital ichthyosiform erythroderma, NCIE).

Wszystkie choroby z grupy ARCI różnicuje się ponadto z następującymi jednostkami chorobowymi: zespół Sjögrena-Larssona zespół Nethertona choroba Gauchera zespół keratitis-ichthyosis-głuchota (zespół KID) trichotiodystrofia zespół Chanarina-Dorfmana zespół Conradiego-Hünermanna hipohydrotyczna dysplazja ektodermalna rybia łuska zwykła niedobór sulfatazy steroidowej.

Historia Pierwszy opis choroby autorstwa wielebnego Olivera Harta z Charleston pochodzi z roku 1750: W czwartek 5 kwietnia 1750, udałem się zobaczyć najbardziej godne pożałowania dziecko, urodzone ostatniej nocy z Mary Evans w Charleston. Wszyscy którzy je widzieli byli zdumieni, i ja też ledwo wiedziałem jak to opisać. Skóra była sucha i twarda, i wyglądała jak popękana na małe kawałki, nieco przypominając łuski ryby. Usta były duże, okrągłe i otwarte. Nie miało nosa zewnętrznego, ale dwa otwory w miejscu gdzie powinien znajdować się nos. Oczy wydawały się być kawałkami skrzepłej krwi, wybałuszone, wielkości śliwek, stanowiąc przerażający widok. Nie było uszu zewnętrznych, tylko otwory gdzie powinny się znajdować. Dłonie i stopy wyglądały na opuchnięte, były skurczone i dosyć twarde. Tylna część głowy była otwarta. Wydawało dziwny krzyk, bardzo niski, którego nie potrafię opisać. Żyło około 48 godzin i było jeszcze przy życiu gdy je zobaczyłem.

W XIX wieku przedstawiono szczegółowe opisy przypadków dotkniętych chorobą dzieci: Hebra nazwał ją wrodzoną rybią łuską, Ludwik Siewruk – wrodzoną hipertrofią naskórka, Eduard Kyber wprowadził termin keratoma diffusa, a Vrolik – cutis formatio prteternatucralis. Autorem terminu „płód arlekina” był Samuel Wilks.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Choroby dziedziczone autosomalnie recesywnie Kategoria:Choroby skóry Kategoria:Rzadkie choroby Kategoria:Zespoły wad wrodzonych Kategoria:Zaburzenia rozwoju